InfoHub Logo

Almatydaǵy aqyly turaqtar qala turǵyndary arasynda úlken pikirtalas týdyrýda. Bul júıe ne úshin engizildi jáne onyń saldary qandaı bolyp otyr? Kólik keptelisin azaıtý jáne joldardaǵy tártipsizdikti retteý maqsatynda engizilgen bul sharalar, kerisinshe, turǵyn úı aýlalaryndaǵy tegin turaq oryndaryna suranysty arttyryp, jańa máselelerdi týdyrdy.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Aqyly turaqtardyń qala ómirine áseri

2016 jyly Almatyda aqyly kóshe turaqtary engizilgende, bul shara qala ákimi Baýyrjan Baıbektiń tusyndaǵy eń daýly reformalardyń biri boldy. Maqsat – kólik keptelisin azaıtyp, joldardaǵy stıhıalyq turaqtardy retteý edi. Avtokólik sanynyń ósýimen ýshyqqan bul másele, sondaı-aq, turǵyn úılerdiń, kafelerdiń, qonaqúılerdiń mańyndaǵy bos oryndardy zańsyz ıelený de adamdardyń ashýyn týdyrǵan bolatyn. Biryńǵaı turaq operatory, baqylaý jáne tarıfter engizilgen soń, bul máselelerdiń «sur aımaǵynan» shyqqanymen, birqatar jańa qıyndyqtar týyndady.

Búgingi tańdaǵy qaladaǵy turaq máselesi

Shyn máninde, aqyly turaqtar Almaty kóshelerinde tek belgili bir dárejede tártip ornatyp, haosty azaıta aldy. Alaıda, qaladaǵy avtokólik sanynyń qarqyndy ósýine baılanysty josparlanǵandaı bolmady. Almaty qalalyq ákimdiginiń málimetinshe, negizgi maqsat tolyq bolmasa da, oryndalǵan. Ákimdik aqyly turaqtardyń kólik saıasatynyń tek bir bóligi ekenin jáne barlyq máseleni sheshe almaıtynyn atap ótti. Olardyń aıtýynsha, kólik ınfraqurylymyn damytýdy jáne qala keńistigin tıimdi paıdalanýdy qamtıtyn keshendi tásil qajet.

Aqyly aımaqtar keńeıgen saıyn, olardyń turǵyn jáne shalǵaı aýdandarǵa taralýyna qatysty narazylyq ta arta túsýde. Belsendi turǵyndar aqyly turaqtardy joıyp, belgiler men baǵanalardy alyp tastaýdy, sondaı-aq, bolashaq sheshimderdi zańdylyqty saqtaı otyryp, turǵyndarmen birge qoǵamdyq tyńdaýlar arqyly qabyldaýdy talap etip, petısıa qurdy. Ákimdik mundaı ótinishterdiń turǵyndardyń alańdaýshylyǵy men narazylyǵyn kórsetetinin túsinedi, biraq joǵary suranysqa ıe jerlerde aqyly aımaqtardyń qajettiligin joqqa shyǵarmaıdy. Ákimdik ókilderiniń aıtýynsha, aqyly turaq aımaqtary ádette tranzıttik kóshelerde, ıaǵnı turǵyn úılermen qatar komersıalyq jáne qoǵamdyq nysandar ornalasqan jerlerde engiziledi. Bul avtokólikterdiń turaqty aǵynyn jáne jol-kólik jelisine joǵary júktemeni qalyptastyrady.

Eger belsendiler aqyly turaq aımaqtaryn tolyqtaı joıýǵa qol jetkizse, ne bolatyny týraly suraqqa ákimdik qalanyń kólik-jol jaǵdaıynyń damýy, olardy engizýge sebep bolǵan máselelerge qaıta oralýy múmkin dep jaýap berdi. Tranzıttik kóshelerdegi aqyly turaqtardy tolyqtaı joıý haotıkalyq turaqqa oralýǵa, oryndardyń qoljetimdiliginiń tómendeýine, uzaq turaqqa qoıýdyń artýyna jáne jalpy jol jaǵdaıynyń nasharlaýyna ákelýi múmkin. Bul jaǵdaıda turǵyndar buryn aqyly turaq retteýin engizýge negiz bolǵan sol máselelerge tap bolýy yqtımal. Bılik ókilderi qalanyń ártúrli toptardyń múddelerin eskeretinin jáne qoldanystaǵy jeńildikterdiń kólik ıelerine qatysty jetkilikti ınklúzıvti ekenin atap ótti. Sonymen qatar, turǵyndar úshin qosymsha jeńildiktermen nemese tegin turaqpen qamtamasyz etetin abonementter ázirlenip jatqany aıtyldy. Onyń ústine, tegin turaqqa quqyǵy bar azamattar sanatynyń tizimi bar. Aqyly turaqtar tek kúndizgi ýaqytta, ıaǵnı saǵat 8:00-den 19:00-ge deıin jumys isteıdi, al túnde turaq tegin bolady, bul eń aldymen jaqyn mańdaǵy úılerdiń turǵyndarynyń múddelerine baǵyttalǵan.

Nege turǵyndar turaq úshin aqy tóleýi kerek?

Qala qurylys mamany Álıhan Kósherbaevtyń aıtýynsha, aqyly turaq – aqylǵa qonymdy sheshim. Defısıtti oryndy paıdalanyp, qalada kólikpen júrýden paıda tabatyndar aqy tóleýi tıis. Onyń sózine qaraǵanda, qalada tegin jer joq, onyń aqysyn qala turǵyndarynyń bári tóleıdi, bul durys emes. Kez kelgen kóshe keńistigi ortaq paıdalanýda, al tegin turaq qundy jerlerdi jeke maqsattar úshin ıelenýge múmkindik beredi, bul – aqylǵa qonymsyzdyq. Tipti, qoldanystaǵy turaq aqysynyń ózi óte tómen. Maman baǵa saıasatyn qaıta qarap, tarıftiń tıimdiligin naqty esepteý arqyly anyqtaýdy usynady. Kósherbaevtyń pikirinshe, aqyly turaqtyń logıkasy – 15-20% turaq orny árqashan bos turýy kerek. Iaǵnı, naryq ony tolyqtaı bos ta qaldyrmaı, árdaıym toly da bolmaıtyndaı bolýy kerek. Bul árkimniń qajet kezinde avtokóligin qınalmaı qoıýyna jáne suranystyń azdyǵynan tólem tıimdiliginiń tómendemeýine múmkindik beredi.

Ákimdik te joǵary suranys pen tómen tarıftiń turaq oryndarynyń qoljetimdiligin azaıtatynyn moıyndaıdy. Alaıda, olardyń aıtýynsha, tarıfterdi kóterý máselesi ázirge kún tártibinde joq. Aqyly turaq aımaqtaryndaǵy jol-kólik jelisiniń jekelegen ýchaskelerinde turaqty joǵary suranys baıqalatyny, nátıjesinde keıbir avtokólikterdiń búkil kún boıy turaq oryndaryn ıelenip qalatyny ras. Bul turaq oryndarynyń aınalymdylyǵyn azaıtyp, keıbir jaǵdaılarda toqtaý jáne turaq erejelerin buzýǵa ákeledi. Ázirge tarıfterdi kóterý týraly sheshim qabyldanǵan joq. Barlyq yqtımal ózgerister kólik jaǵdaıy men qala turǵyndarynyń múddelerin eskere otyryp, muqıat qarastyrylatyn bolady.

Kóptegen avtokólik ıeleri tegin turaq izdep, jaqyn mańdaǵy aýlalarǵa kólikterin qoıa bastady. Bul jergilikti turǵyndardyń ashýyn týdyryp, janjaldarǵa sebep bolady.

Aýlalardyń shlúzdermen jabylýy

Aýlalarǵa kirýdi shekteý úshin shlúzder men basqa da shekteýler árqashan qoldanylǵan. Buryn da mundaı jaǵdaılar bolǵan, biraq kólikter az bolyp, aǵyn da tynysh edi. Qazir kólikter kóbeıip, turaqqa suranys artty – sodan keıin aýlalardy bóten kólikterden jabý jappaı bastaldy. Biz birneshe turǵynmen sóılestik – shlúzder týraly pikirler ártúrli boldy. Bir jaǵynan, bóten kólikter men aýla arqyly ótetin trafık azaıdy. Ekinshi jaǵynan, bul máseleni tolyq sheshpedi. Adamdar áli de «brondalǵan» oryndardyń paıda bolatynyn, kórshilerdiń urysatynyn jáne kólikterdiń kesirinen paıda bolatyn soqyr aımaqtardyń joıylmaıtynyn aıtady. Tipti jabyq aýla da tolyqtaı jabyq bolmaı shyqty – bótender áli de kiredi. Bir turǵynnyń aıtýynsha, jaǵdaıdy jaqyn mańdaǵy keńseler men mekebeler qıyndatady: olarǵa kelýshiler men qyzmetkerler únemi keledi, al aýla bul júktemeni kótere almaıdy. «Basqa amal joq, óıtkeni bizdiń aınalamyzda kóptegen uıymdar men «oıyn-saýyq» oryndary – meıramhanalar, kofeınálar, dúkender bar. Júrgizýshiler bizdiń aýlamyzda turaqqa qoıýǵa tyrysady, bul turǵyndar men balalar úshin qaýip tóndiredi. Keıde bıznes ıeleri men jalgerler qandaı da bir jolmen shlúz púltterin alyp, bóten kólikterdi ózderi kirgizedi», – deıdi ol.

Basqa turǵynnyń aıtýynsha, shlúz ornatý prosedýrasynyń ózinde keıbir sáıkessizdikter bar. Qorshaý ornatý úshin menshik ıeleri daýys berýi jáne barlyq turǵyndar arasynda kvorým jınaýy kerek. Sondaı-aq, shlúzderge qarsy shyqqan menshik ıeleriniń quqyqtary eskerilýi tıis – olar daýys bergender sıaqty, aýlany paıdalanýǵa jáne púlt alýǵa teń quqyly. «Ákimdik eshqashan aralaspaıdy, ótinishterge tek úı nemese jol biteý bolǵan jaǵdaıda ǵana bas tartady. Biraq eger bireý shlúz ornatsa jáne turǵyndardan shaǵym bolmasa, ákimdik ádette aralaspaıdy», – deıdi áıel. Sonymen qatar, turǵyndar eger qandaı da bir turǵyn tıisti organdarǵa shaǵymdansa, shlúzder óte jyldam jáne eshqandaı kelisimsiz alynyp tastalatynyn kórsetedi. «Biz bul máseleni daýys berý arqyly kóterdik. Ár úı ózi daýys berdi, aqsha jınap, óz qarajatyna osy shlúzderdi ornattyq. Biraq munda bir problema bar: eger qandaı da bir turǵyn memlekettik organdarǵa shaǵymdansa, ákimdik shlúzdi buzý týraly sheshim qabyldaýy múmkin. Mine, zańnamamyzdaǵy osyndaı «tesik» bar», – dep qosty respondentterdiń biri. Turǵyndar aýlany tynysh jáne qaýipsiz etýdi, ony ortaq aýmaq retinde saqtap, uzaq turaqqa paıdalanýǵa jol bermeýdi qalaıdy. «Bizde shlúz ornatýǵa eshkim qarsy bolǵan joq, bári aýla arqyly bóten kólikterdiń qozǵalysyn shekteýdi qalady. Mashınalar bizdiń aýlamyz arqyly ótip, bir kósheniń jolyn qysqartatyn», – deıdi turǵyn áıel. Jabyq aýlalardyń tańdaýly turǵyndar úshin jeke turaqqa aınalýyna qarsy shyqqan qala turǵyndarynyń da pikirin eskerý qajet. Olardyń oıynsha, eger kirýdi shekteý kerek bolsa, aýla eń aldymen tek arnaıy qyzmetter men jedel kólikterdiń kirýine ruqsat etiletin jaıaý júrginshiler aımaǵy bolyp qalýy kerek. Qala qurylys mamany Álıhan Kósherbaev bul pikirdi qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, aýlalar bastapqyda jeke kólikterdiń jappaı shoǵyrlanýyna arnalmaǵan, al olar turaqqa aınalǵanda ómir súrý sapasy nasharlaıdy – keńistik azaıady, janjaldar men qaýipsizdik máseleleri kóbeıedi. «Biz ózimiz aýlalardyń, ásirese Almatynyń ortalyǵynda jáne basqa qalalarda, birtindep turaqtarǵa aınalýyna jol berdik. Bul tek balalarǵa qatysty emes: aýla qalypty kúndelikti ómir súrý orny bolýdan qaldy. Syrtqa shyqsań, únemi mashınalarǵa kezigesiń: bul jerde tynysh óte almaısyń, ol jerde jınala almaısyń, bul jerde jaı otyra almaısyń nemese aýlada birdeńe isteı almaısyń, óıtkeni barlyq keńistikti turaq alyp qoıǵan. Nátıjesinde, aýlada adam emes, onyń avtokóligi basty róldi atqarady», – deıdi ol.

Qalanyń túıini sheshildi me?

Nátıjesinde, biz múddeler qaqtyǵysyna tap bolamyz: ákimdik tártip ornatýǵa májbúr, qala qurylys mamandary aýlalardan kólikterdi múldem alyp tastaýdy talap etedi, al qarapaıym qala turǵyndary óz esebinen shlúzder ornatady, olar kez kelgen ýaqytta kórshiniń shaǵymy boıynsha alynyp tastalýy múmkin. Qala kólik reformasyn jalǵastyrýda jáne bul pikirtalastarsyz bolmaıdy. Avtomobılıstterdiń ádetteri eskeriledi, biraq basymdyqtar jaıaý júrginshiler men qalalyq ortanyń sapasyna qaraı aıqyn aýysyp otyr, jeke avtokóliktiń yńǵaılylyǵyna emes. Aqyly turaqtar men jabyq aýlalar – bul megapolıstiń tártip ornatyp, keńistikti esepke alýǵa májbúr bolǵanynyń saldary. Almaty ınfraqurylymdyq qaıta qurylýdy bastan keshýde, al mundaı prosester, ásirese kóp jyldar boıy kólikterdiń basymdylyǵyna jol berilgennen keıin, aýyrtpalyqsyz ótedi. Bir nárse anyq: «tegin qala» dáýiri aıaqtalýda. Ortaq keńistikti paıdalanǵany úshin aqy tóleýge týra keledi – ne tikeleı aqshamen, ne aýladaǵy jaılylyqty joǵaltý esebinen.