InfoHub Logo

Almaty qalasynyń smogy men kólik keptelisinen arylýyna qarapaıym sheshim usynylýy múmkin: aýa lastanǵan kúnderi jolǵa tek jartylaı kólikter ǵana shyǵarylady. Bul – kólik nómiriniń jup nemese taq bolýyna baılanysty shekteý. Bılik bul tájirıbeni Beıjińnen úlgi etip alýdy qarastyrýda. Alaıda, bul sharanyń artynda taza aýa men ekonomıkanyń arasyndaǵy kúrdeli tańdaý tur.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Bıliktiń logıkasy: lastanýdy tez azaıtý

Ekologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev naýryz aıynyń ortasynda vedomstvonyń ustanymyn aıqyn bildirgen bolatyn. Qazaqstan Beıjińniń tájirıbesin zerttep, ony qoldanýǵa daıyn.

«Sizder bilesizder, Qytaıda 10-15 jyl ishinde qalalardy saýyqtyrýda eleýli nátıjelerge qol jetkizildi. Onda jedel sharalar qabyldandy: kólikter men óndiristerdi gazdandyrý, qalalyq kólikti gaz ben elektr energıasyna kóshirý. Sondaı-aq, kólikterdi jup jáne taq nómirleri boıynsha retteý sharalary da qoldanylady», - dedi ol brıfıńterdiń birinde.

Mınıstr ásirese Almatyǵa nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, qazir megapolıste shamamen 748 myń kólik tirkelgen. Kún saıyn qalaǵa qosymsha 400 myńǵa jýyq kólik kiredi.

«Eger mán bersek, búginde qala mańyndaǵy aýmaqtardyń barlyǵy derlik Almatyda jumys isteıdi. Bul jaǵdaıda jolaýshylardy tasymaldaýdy taksıler atqarady. Sondyqtan mundaı shara («jup/taq nómirler») basqa sharalarmen birge ekologıalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa yqpal ete alady», - dep atap ótti Nysanbaev.

Alaıda, kólikterdi suryptaýdyń naqty tetigi qalaı jumys isteıtinin mınıstr aıtpady. Onyń sózinshe, bul másele ár qala úshin bólek sheshilýi tıis.

Ekologıa mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń túsindirýinde mańyzdy eskertý bar – bul turaqty tyıym emes:

«Usynylyp otyrǵan «jup/taq nómir» prınsıpi boıynsha qozǵalysty shekteý sharasy tek ýaqytsha, qolaısyz meteorologıalyq jaǵdaılar (QMJ) týyndaǵan kúnderi ǵana qarastyrylady. Bul shara ulttyq deńgeıde mindetti norma bolyp tabylmaıdy, tek jergilikti organdar úshin usynys sıpatynda bolady. Sheshim ekologıalyq, áleýmettik jaǵdaı men qoǵam pikirin eskere otyryp, óńirlik deńgeıde qabyldanady».

Sonymen qatar, shekteýler barlyq avtokólikterge birdeı qoldanylmaıtyn bolady.

«Óńirlik erejelerdi ázirleý kezinde qoǵamdyq kólikterge, jedel jáne arnaıy qyzmetterge, sondaı-aq gaz nemese elektr energıasyn paıdalanatyn kólikterge jeńildikter qarastyrylýy múmkin», - dep atap ótti vedomstvonyń baspasóz qyzmeti.

Ekologıa mınıstrliginiń ekologıalyq retteý komıtetiniń tóraǵasy Erbolat Qojyqov «Vremá» gazetine bergen suhbatynda halyqaralyq statısıkany keltirdi: Beıjiń, Parıj, Nú-Delı sıaqty iri megapolısterde jup nemese taq nómirli kólikterge qozǵalysqa tyıym salý kólik aǵynyn 40 paıyzǵa deıin, al lastaýshy zattardyń konsentrasıasyn shekteý kúnderinde 10-20 paıyzǵa deıin azaıtýǵa múmkindik beredi.

«Ekologıalyq áser ár qaladaǵy lastaný kózderiniń qurylymyna baılanysty. Mysaly, Almatydaǵy shyǵaryndylardyń shamamen 60 paıyzy avtokólikterden shyǵady, sondyqtan kólik aǵynyn retteý aıtarlyqtaı áser etýi múmkin, biraq basqa sharalarmen keshendi túrde qoldanylýy kerek», - dedi spıker.

Qojyqov sondaı-aq, «qozǵalysty kez kelgen shekteýler kezeń-kezeńimen engizilýi jáne turǵyndar úshin qoǵamdyq kólik túrinde balama bolǵanda ǵana qoldanylýy kerek» dep atap ótti. Onyń aqparaty boıynsha, Almaty bul baǵytta alǵa jyljýda: 2024-2025 jyldary 1540 gaz avtobýsy men 253 elektrobýs satyp alyndy, ekologıalyq kólikterdiń úlesi 53 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin ósti, ákimdik tórt jańa avtobýs deposynyń qurylysyn josparlady. Biraq bul júzdegen myń avtokólik ıelerin qoǵamdyq kólikke kóshirýge jetkilikti me? Jaýap ázirge belgisiz.

Beıjińniń resepti jáne qazaqstandyq shyndyq

Almatynyń ekologıalyq erejelerin ázirleý jónindegi jumys tobynyń múshesi, zańger Erlan Býzýrbaev «Vremá» gazetine bergen suhbatynda bul qalada shynymen de Azıa tájirıbesine qyzyǵýshylyq tanytqanyn habarlady. Qala bıligi bul júıeni tek aýanyń densaýlyqqa qaýipti bolatyn QMJ kúnderinde qoldanǵysy keledi. Mundaı kúnderi ákimdik ónerkásip oryndarynyń jumysyn shektep, shyǵaryndylardy azaıtý sıaqty basqa da sharalardy engize alady.

Onyń aıtýynsha, 2027 jylǵa deıin jup jáne taq nómirler boıynsha shekteý júıesi iske qosylmaıdy, al bul ýaqytqa deıin qoǵamǵa mundaı sharalardyń qajettiligi túsindirilip, ınfraqurylym daıyndalady.

Bir qaraǵanda, QMJ kúnderinde kólik nómirleri boıynsha qozǵalysty bólý sqemasy óte tıimdi kórinedi: búdjetten aqsha talap etpeıdi, kóshedegi beınekameralar arqyly ońaı basqarylady jáne erteń-aq iske qosylýy múmkin. Biraq bul qarapaıymdylyqtyń artynda eleýli táýekelder jatyr.

Birinshiden, ekonomıkalyq. Eger nómirler boıynsha shekteýler jylyna birneshe ret qana engizilse de, olar bıznes pen jumys isteýdiń qalypty yrǵaǵyna qatty áser etedi: tasymaldaýdyń azaıýy, logıstıkadaǵy kidirister, taýarlardy ýaqytynda jetkize almaý jáne tabystyń joǵalýy.

«Kásipkerler shekteý kúnderi júrý úshin avtoparkin kóbeıtýge nemese logıstıkasyn aıtarlyqtaı kúrdelendirýge májbúr bolady. Sizde kólik bıznesi bar, myńdaǵan qyzmetkerińiz bar delik – al siz tasymaldaý kólemin azaıtýyńyz kerek!» - dep oı bólisedi sarapshy, bıznes shyǵyndarynyń ósýi aqyr sońynda taýarlardyń qymbattaýyna ákeletinin eske salyp.

Ekinshiden, minez-qulyq faktory. Zańgerdiń aıtýynsha, halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı: baı qala turǵyndary ekinshi kólik satyp alady. Nátıjesinde, áser azaıady, al áleýmettik teńsizdik artady. Nemese laj taýyp, adamdar nómirlermen manıpýlásıa jasaı bastaıdy.

Úshinshiden – jáne bul eń mańyzdysy – zańdylyqtyń belgisizdigi.

«Búgingi tańda Ekologıalyq kodeks QMJ kezindegi áreket etý tártibin naqty jazbaǵan. Kodeks ákimdikter ártúrli shekteýler engize alatynyn, kólik qozǵalysyn shekteı alatynyn qarastyrady, biraq ony engizýdiń naqty taktıkasy nemese tetikteri joq», - deıdi zańger.

Onyń oıynsha, sot nómirler boıynsha qozǵalysty shekteý sharasyn zańsyz dep tanýy múmkin:

«Bizde adamdar qazir saýatty, Konstıtýsıalyq sotqa shaǵymdanyp, Ekologıalyq kodekstiń mundaı quqyq bermeıtinin aıtyp, daýlasa bastaıdy. Ákimdik sotta aqtalýǵa májbúr bolatyn jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin».

Nátıjesinde, jergilikti bılik asyqpaǵany durys, deıdi Býzýrbaev:

«Al kodekste egjeı-tegjeıli erejeler bolmaǵansha, jup/taq kúnderdi tek qala basshylyǵynyń qalaýymen engizýge bolady. Barlyǵy onyń saıası erki men sheshimdiligine baılanysty. Al mundaıǵa bári bara bermeıdi. Men zańger retinde, múmkin, usynbas edim…»

Sarapshy: Eger Ekologıa mınıstrligi jup jáne taq nómirler júıesin alǵa jyljytsa, shekteýlerdi qoldaný tártibi profıldi kodekste naqty jazylýy kerek dep atap ótti.

Aıtpaqshy, zańgerdiń aıtýynsha, Beıjiń tájirıbesine basqa da qalalarymyz qyzyǵýshylyq tanytýda: Astana jáne Óskemen.

Qosymsha aqparat

«Qazgıdromet» derekteri boıynsha, 2025 jyly Almatyda QMJ (dárejesiz) kúnderi 254 ret tirkelgen. Óskemende mundaı kúnder 116 bolǵan, onyń 111-i ekinshi dárejeli qaýipti, ıaǵnı lastaný deńgeıi joǵary bolǵan.

QMJ – bul erekshe aýa raıy jaǵdaılary (mysaly, jelsiz kún nemese temperatýralyq ınversıa), bul kezde zıandy zattar taralmaı, jer betinde jınalyp qalady. QMJ týraly boljamdar men eskertýlerdi «Qazgıdromet» jarıalaıdy.