Keń aýqymdy genetıkalyq zertteýler qazirgi qazaqtardyń gen qorynyń tańqalarlyq birtektiligin kórsetip, «rýlyq minez» týraly qalyptasqan stereotıpterdi joqqa shyǵarady, dep habarlaıdy infohub.kz.
Almatylyq 20 jastaǵy stýdent Arýjan Jumabaeva ata-anasynyń arasyndaǵy daý-damaı rýlardyń aıyrmashylyǵymen túsindiriletin otbasynda ósti: ákesi — arǵyn, anasy — adaı. Týystary anasynyń emosıonaldylyǵyn «adaı temperamentine», al ákesiniń tabandylyǵyn «arǵyn qaısarlyǵyna» jatqyzatyn. Ózi sabyrly minezimen erekshelenetin Arýjan osy stereotıpterdiń qanshalyqty negizdi ekenine qyzyqty.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń profesor-zertteýshisi Amanjol Qalysh rýlar týraly stereotıpterdiń tarıhı-geografıalyq negizi bar ekenin túsindiredi: ártúrli taıpalar ár túrli klımattyq aımaqtarda ómir súrip, ártúrli sharýashylyqpen aınalysqan, bul jergilikti mádenı erekshelikterdi qalyptastyrǵan. Rý men shejire kúlti Qazaqstannyń batysy men ońtústiginde kóshpeli ómir salty uzaǵyraq saqtalǵandyqtan kúshtirek, al soltústik pen shyǵysta Reseı ımperıasy men keńes ókimetiniń áserinen rýlyq jady álsiregen.
Alaıda qazirgi genetıka basqa sýretti kórsetedi. Jalpy genetıka jáne sıtologıa ınstıtýtynyń bas dırektory Leıla Jansúgirova syrtqy kelbet genotıp pen ortanyń ózara árekettesýi nátıjesinde qalyptasatynyn, al rýǵa jatatyndyq Y-hromosoma arqyly beriletinin jáne onyń syrtqy kelbetke áseri derlik joq ekenin atap ótedi. Analyq genetıkalyq jeliler de mańyzdy: anasy arqyly beriletin mıtohondrıalyq DNQ energetıkalyq potensıalǵa jaýap beredi.
Paleogenetıka jáne etnogenomıka ortalyǵynyń ǵalymdary ártúrli qazaq rýlarynyń 1021 ókiliniń genomyn taldap, «tańǵalarlyq genetıkalyq birtektilikti» anyqtady. Júzder arasyndaǵy Y-hromosoma boıynsha aıyrmashylyq shamamen 10%, al júz ishindegi taıpalar arasynda shamamen 20% quraıdy. Eń kóp taralǵan gaplogrýppa — C2 (48,9%), kereılerde 83%-dan arǵyndarda 10%-ǵa deıin ózgeredi. Biraq bul aıyrmashylyqtar tek Y-hromosomaǵa qatysty, búkil genomǵa emes: ǵasyrlar boıy rýaralyq nekelerdiń nátıjesinde tuqym qýalaıtyn materıaldyń negizgi bóligi ortaq boldy.
Qazaqtarǵa, kóptegen azıalyq halyqtar sıaqty, аlkogóldi ydyratatyn fermentterdiń belsendiliginiń tómendeýimen baılanysty genetıkalyq nusqalar tán, biraq bul búkil popýlásıaǵa ortaq qasıet. Tabıǵı suryptaýdyń negizgi sıgnaldary ımýnıtet pen zat almasýǵa jaýapty hromosomalarda shoǵyrlanǵan — bul qatal klımat pen kóshpeli tamaqtanýǵa beıimdelýdiń nátıjesi.
«Rýlyq minezge» kelsek, genetıkter ony tárbıe men ortamen baılanystyrady. Júıke júıesiniń týa bitken sezimtaldyǵy, eger otbasynda tıisti úlgiler bolsa ǵana, ımpúlsıvtilikke aınalýy múmkin. «Men „rýlyq“ minezdiń qandaı da bir sensasıalyq jańalyqtaryn kútpeımin», — deıdi Jansúgirova. Ǵalymdardyń qorytyndysy: qazirgi qazaqtar genetıkalyq turǵydan birtekti, al «rýlyq minez» týraly túsinikter mádenı muranyń bóligi bolyp qala beredi jáne ǵylymı negizdelmegen.