InfoHub Logo

Búginde Ormýz buǵazyndaǵy shıelenis 40 jyl burynǵy Iran-Irak soǵysy kezindegi «tanker soǵysymen» tyǵyz baılanysty. Sol kezde de, qazir de Iran bulǵaqty jabý qaýpin tóndirip, munaı tasymalyna qater tóndiredi. Alaıda, 1980-jyldardaǵy oqıǵalar munaı eksportynyń tolyq toqtamaǵanyn kórsetedi. Sebebi, Irannyń ózi de munaı eksporttaýǵa muqtaj bolǵan.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Irandaǵy revolúsıa jáne aımaqtaǵy kúshter teńgeriminiń ózgerýi

1979 jyly Irandaǵy ıslam revolúsıasy AQSH úshin úlken soqqy boldy. Sol jyly AQSH elshiligindegi amerıkandyqtardy kepilge alý oqıǵasy shıelenisti odan ári kúsheıtti. Bul Iran ishindegi saıası kúrestermen, ásirese aıatolla Rýholla Homeını jaqtastary men solshyl radıkaldar arasyndaǵy tartyspen baılanysty boldy.

Kepilge alýshylardyń áreketin Homeını qoldap, lıberaldy premer-mınıstrdi qyzmetinen bosatty. Sol kezdegi AQSH prezıdenti Djımmı Karterdiń ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Zbıgnev Bjezınskııdiń aıtýynsha, bul jaǵdaıdy AQSH-tyń strategıalyq mańyzy bar aımaqtaǵy yqpalynyń joǵalý qaýpi kúsheıtti.

1979 jyldyń jeltoqsanynda KSRO Aýǵanstanǵa basyp kirgennen keıin, AQSH Pers shyǵanaǵy aımaǵyna qatysty qatań saıasat ustanatynyn málimdedi. Bul «Karter doktrınasy» dep ataldy. AQSH bul aımaqty ózderiniń ómirlik mańyzdy múddelerine qater tóndiretin kez kelgen syrtqy áreketten qorǵaýǵa daıyn ekenin bildirdi.

Iran-Irak soǵysynyń bastalýy jáne onyń saldary

1980 jyly qyrkúıekte Irak Iranǵa soǵys ashty. Irak prezıdenti Saddam Hýseın revolúsıadan keıingi Iran armıasynyń álsizdigin paıdalanyp, daýly aýmaqtardy basyp alýdy kózdedi. Alaıda, ırandyqtar bul shabýyldy toıtaryp, elde patrıottyq rýhtyń kúsheıýine jol ashty.

Soǵys jyldarynda Irannyń qazirgi basshylarynyń kóbisi, sonyń ishinde parlament spıkeri Muhammed-Bager Galıbaf jáne Iran revolúsıalyq gvardıa korpýsynyń (KSIR) burynǵy basshysy Mohsen Rezaı sıaqty tulǵalar áskerı joldy tańdady. Olardyń soǵys tájirıbesi búgingi Irannyń syrtqy saıasatyn qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady.

Strannye alánsy jáne halyqaralyq qatynastar

Iran-Irak soǵysy kezinde álemdik derjavalar arasynda da ártúrli alánstar men qarama-qaıshylyqtar týyndady. KSRO Irakqa áskerı tehnıka jetkizip, keıinnen Iranmen de qarym-qatynas ornatty. Qytaı Irakqa da, Iranǵa da qarý-jaraq satty. Izraıl Irandy qoldap, Irakty ózine qaýipti dep sanady.

Bul soǵys Irannyń ishki saıasatyna da áser etti. Ol dinı basshylyqtyń bıligin nyǵaıtyp, lıberaldar men solshyl radıkaldardy yǵystyrýǵa múmkindik berdi. Soǵys aıaqtalǵan kezde Iran ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap bolyp, munaı baǵasynyń quldyraýyna baılanysty Homeını soǵysty toqtatýǵa kelisim berdi.

Búgingi jaǵdaı jáne 40 jyl burynǵydan aıyrmashylyqtary

40 jyldan astam ýaqyt ótse de, aımaqtaǵy negizgi logıka ózgergen joq. Iran áli de bulǵaqty jabý qaýpin tóndiredi, biraq bul onyń óz múddelerine de nuqsan keltiretinin túsinedi. Qytaı sıaqty iri ımportshylardyń qarsylyǵy da Irannyń bul qadamyn shekteıdi.

AQSH-tyń aımaqtaǵy áskerı qatysýy artty, biraq KSRO-nyń joqtyǵy, Irak pen Sırıanyń álsireýi sıaqty faktorlar jaǵdaıdy kúrdelendirip otyr. Búgingi Iran basshylary sol soǵystyń ardagerleri bolǵandyqtan, olardyń tájirıbesi qazirgi daǵdarystaǵy áreketterin aıqyndaıdy. Olar ózderiniń revolúsıalyq murasyn qorǵaýǵa tyrysyp, aımaqtaǵy yqpalyn arttyrýǵa umtylýda.