InfoHub Logo

Qazaqstandaǵy jekemenshik mektepterdiń memleket qarjysyn jymqyrǵany anyqtaldy. Bul másele tek jeke mektepterge ǵana qatysty ma, álde júıelik problema ma? Osyny Tengrinews.kz tilshisi anyqtap kórdi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Mektepterge jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý

2020 jyly Qazaqstandaǵy barlyq mektep jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý júıesine kóshirildi. Bul degenimiz, búdjetten qarjy mekemege emes, ár oqýshyǵa bólinedi. Oqýshy mektep aýystyrsa, aqshasy da onymen birge aýysady. Bul júıe ádil bolady dep josparlanǵan.

Júıe oqý, ınternet, jóndeý jumystaryna ketetin shyǵyndardy ótep, ata-analardan aqsha jınaýdy toqtatýy tıis edi. Óıtkeni, «balaǵa shaqqandaǵy jańa normatıv barynsha eseptelgen» bolatyn.

«Memlekettik mektepterdegi pılottyq jobalardyń tájirıbesi kórsetkendeı, olar paıdada, aqshalary profısıt. (...) Jekemenshik mektepterde memlekettik bilim berý tapsyrysyn ornalastyrý múmkindigi bekitilgen. Bul bızneske jańa orta bilim berý mekemelerin salýǵa serpin bere alady», - degen edi 2018 jyly Bilim vıse-mınıstri Bıbigúl Asylova.

Shynynda da, búginde elimizde 890 osyndaı mektep bar. Biraq, qymbat jekemenshik mektepterdiń ózi búdjetten qarjy ala bastady. Tipti arzanyraq jeke mektepter de túrli sqemalarǵa baryp, búdjetten barynsha paıda kórýge tyrysady. Kóbinese bul aqshalar belgili bir adamdardyń qaltasyna túsken.

Osyǵan baılanysty Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bilimge bólingen aqshanyń «urlanyp jatqanyn» aıtyp, reforma júrgizýdi talap etti. 2018 jyly mektepterde «aqsha profısıti» bolsa, búginde búdjette olardy ustaýǵa qarajat jetpeıdi.

«Burynǵy mınıstrlik basshylary engizgen burmalanǵan tártip haosqa ákeledi, óıtkeni qarajat jetkiliksiz», - dedi Toqaev Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda.

Keıinnen BAQ-ta jekemenshik mektepterde oqýshylardy aqsha úshin bir mektepten ekinshisine «kóshirgeni» týraly aqparat paıda boldy. Onyń ústine, mekemeler salyqty da tólemegen.

Sodan keıin jekemenshik mektepterge qoıylatyn talaptar kúrt qataıtyldy. Bilim mınıstrligi jańa jekemenshik mektepter tek apatty nemese úsh aýysymdy mektepterdi aýystyrý úshin ashylatynyn habarlady. Eger óńirlerde memlekettik mektepter jetispese ǵana ruqsat etiledi.

Biraq bul búdjet aqshasynyń aǵynyn toqtatyp, orta bilim berý salasyndaǵy urlyqtyń aldyn ala ala ma?

Jekemenshik mektepterge júrgizilgen aýdıt

5 jyl ishinde Qazaqstandaǵy jekemenshik mektepter sany alty ese artty. Al búdjet shyǵyndary 20 ese – 13 trıllıonnan 248 mıllıard teńgege deıin ósti. Prezıdenttiń aıtqandarynan keıin Qarjy mınıstrligi olardyń keıbirine aýdıt júrgizdi.

Tekserý nátıjesinde jekemenshik mektepterdiń artyq oqýshylardy tirkegeni jáne balalardy aqsha tabý úshin mektepten mektepke aýystyrǵany anyqtaldy. Mysaly, shamamen 1300 oqýshy mektepten mektepke 5-12 ret aýystyrylǵan.

Sqema bylaı jumys istegen: mektepter qujatta naqty oqıtyn oqýshylardan kóp etip kórsetken. Bir oqýshyny jylyna birneshe ret bir mektepten ekinshisine qaǵaz júzinde aýystyrǵan. Ár aýystyrý mektepke «jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý» qaǵıdaty boıynsha qosymsha aqsha alýǵa múmkindik bergen. Nátıjesinde, qujatta oqýshy sany ósken, memleket kóbirek qarajat bólgen, al shyn máninde balalar sany men mektepterge júkteme ózgermegen. Bul tájirıbe memleketten «aqsha tabýǵa» múmkindik bergen.

Budan bólek, tekserý kezinde mektepterde:

Qarjy mınıstrligi keıbir mektepterdiń tek búdjetten aqsha tabý úshin jumys istegenin atap ótti. Olardyń dereginshe, bul buzýshylyqtarǵa kóz juma qaraǵan sheneýnikter de sebepker bolǵan.

Nátıjesinde, endi jekemenshik mektep ashýǵa lısenzıa alý áldeqaıda qıyn bolady. Úkimet jańa mektepterdi qarjylandyrýǵa moratorıı engizip, aqshanyń jumsalýyn qatań baqylaıtynyn ýáde etedi.

Qorytyndylaı kele, problemalar bar ekeni ras. Biraq jekemenshik mektepter – tek júıeniń bir bóligi ekenin túsiný kerek.

Tengrinews.kz saıtyna memlekettik mektepterde de bári durys emes ekenin kórsetetin aýdıttik tekserýler túsken.

Memlekettik mektepterdegi tekserý

Almaty qalasynyń mysalyn alaıyq. Tengrinews.kz megapolıstegi memlekettik mektepter boıynsha tekserý komısıasynyń esepterin aldy. Onda 30-dan astam mektep tekserilgen. Birneshe jıi kezdesetin buzýshylyqtardy keltireıik.

Aýdıt jalpy 31 mıllıard teńgege buzýshylyqty anyqtady, onyń 9,5 mıllıardy – «Búdjet qarajatyn tıimsiz paıdalaný». Esepte búdjetti buzýshylyqtarmen jumsaǵany aıtylǵan:

Al sol jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý aıasynda bir oqýshyǵa jylyna qansha aqsha jumsalatynyn eseptesek, úlken dısbalansty baıqaýǵa bolady.

Bir balaǵa shaqqandaǵy soma 493 myńnan 1,6 mıllıon teńgege deıin ózgeredi. Bul aıyrmashylyq barlyq tıptegi mektepterde kezdesedi. Mysaly, gımnazıalarda bir oqýshyǵa 493 myńnan 1,6 mıllıon teńge jumsalsa, qarapaıym mektepterde 509 myńnan 1,3 mıllıon teńgege deıin.

Tablısa revızıalyq komısıa esebinen

Sondaı-aq, aýdıt mektepterge qajettiligine qaramastan, kúrdeli shyǵyndarǵa aqsha avtomatty túrde bólinetinin kórsetti. Bir mektep normadan 2,2 mıllıard teńge artyq alǵan.

«Bul mektepterdi qarjylandyrýda ashyq, júıeli jáne biryńǵaı tásildiń joqtyǵyn kórsetedi, bul búdjetti tıimsiz josparlaý jáne oryndaý táýekelderin týdyrady», - delingen esepte.

Mektepter birlesip áreket etkende

Májilis depýtaty Irına Smırnova Tengrinews.kz saıtyna memlekettik jáne jekemenshik mektepterdiń keıde birlesip, bir sqema boıynsha áreket etetinin aıtty.

Onyń aıtýynsha, bir óńirde memlekettik mektep qyrkúıek aıyndaǵy oqýshy sanyna sáıkes jyl boıyna aqsha alǵan. Soma bekitilip, keıin balalar ketse de qaıta eseptelmegen. Osydan keıin oqýshylardyń bir bóligi qaǵaz júzinde jekemenshik mektepke «aýystyrylǵan». Biraq is júzinde balalar sol memlekettik mektebinde oqýyn jalǵastyrǵan, tipti basqa jerde tirkelgenin bilmegen.

Nátıjesinde, qos qarjylandyrý bolǵan: memlekettik mektep bala úshin aqsha alǵan. Al jekemenshik mektep «jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý» aıasynda sol bala úshin qaıta aqsha alǵan.

«Bul qandaı jekemenshik mektep, oǵan balalardy solaı aýystyrdy? Bul memlekettik mekteppen baılanysy bar mektep emes pe? Memlekettik mekteptiń qatysýynsyz jáne memlekettik sheshimdersiz, sheneýnikterdiń bilýinsiz muny isteý múmkin emes. Qaǵaz júzinde oqýshylardy eshbir jeke nemese memlekettik mektepke jaıdan-jaı aýystyra almaısyń», - dep túsindirdi depýtat.

«Bul – jemqorlyq salasy»

Irına Smırnova jekemenshik mektepterdi sógip, memlekettik mektepterdi ıdealdandyrý durys emes dep sanaıdy. Ol jekemenshik mektepter oryn tapshylyǵyn azaıtyp, bilim sapasyn kótergenimen paıda ákelgenin aıtty.

Biraq, sonymen birge, alaıaqtyqtyń bar ekenin joqqa shyǵarmaıdy.

«Keıbiri qatelesken, keıbiri shynymen (kiristerin – red.) jasyrǵan. Óıtkeni bizdiń jemqor qoǵamymyzda qaı júıeniń jemqorlyqsyz ekenin aıtyńyzshy. Mektepter de sol qoǵamnyń bir bóligi. Olar eshqaıdan kelgen joq», - dedi ol.

Depýtattyń aıtýynsha, qalypty jeke nemese memlekettik mektepterge balalardy qujat boıynsha jaıdan-jaı aýystyra almaısyń. Mektep salyp, ınvestısıa salǵan adam óz oqýshylaryn «qaǵaz júzinde» eshkimge bermeıdi – kem degende ózine tıesili aqshadan aıyrylady.

Al affılırlengen mektepter dep atalatyndar balalardy qujat boıynsha mektepterden aýystyrý úshin túrli sqemalarǵa qoldanylýy múmkin.

«Jekemenshikter memleketke júktemeni azaıtyp, sol jumystyń bárin atqarady. Óıtkeni memlekettiń tólemi – bul qoldaý emes, jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý. Oqýshy memlekettik standartty alady. Bıznesmender muny óz moınyna aldy jáne bul jaýapkershilik, olardyń kóbisi ony oryndaıdy. Men barlyq jekemenshik mektepterdi qorǵap otyrǵan joqpyn. Biraq bári birdeı jaman emes qoı. Iá, problemalar jetkilikti. Biraq bárin birdeı aıyptaýǵa bolmaıdy. Munda mán-jaıdy anyqtaý kerek», - dedi ol.

Sondaı-aq, ol memlekettik mektepterde tegin úıirmeler men fakúltatıvterdiń kóp ekenin aıtty – bári salyq esebinen. Biraq is júzinde kóptegen saǵattar tek qaǵaz júzinde ótip, aqsha tıimsiz jumsalady.

Qorytyndy

Qaısysy jaqsy degen suraqqa birden-bir jaýap berý qıyn. Bir jaǵynan, jekemenshik mektepter bilim sapasy men úıirmelerdiń alýan túrliligimen tartymdy. Ekinshi jaǵynan, búdjetti urlaý faktisin elemeýge bolmaıdy. Al qoǵamda memlekettik mektepter «taza» dep sanalǵanymen, onda da «múddesi bar» adamdar jumys isteıdi.

Demek, tek «memlekettik» mártebesi mektepterdi ádil jáne ashyq ete bermeıdi. Biraq «jekemenshikterden aqshany alý» nusqasy da bul máseleni tolyq sheshe almaıdy.

Al másele menshik túrinde emes, oıynnyń erejesinde sıaqty. Júıe laýazym qaldyratyn bolsa, ony eki tarap ta paıdalanady.