InfoHub Logo

Astanada ótetin samıt qarsańynda Aral teńiziniń qurǵaq túbinde qum men tuzdy baqylaý úshin tynysh, biraq mańyzdy kúres júrip jatyr. Bul básekede tek máseleni aıqaılap aıtqandar emes, ony júıeli sheshe bilgender jeńiske jetip jatyr.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Ekologıalyq dıplomatıanyń samıti

Sáýirdiń 22-24 aralyǵynda elorda ekologıalyq dıplomatıanyń ortalyǵyna aınalady. Qazaqstan alǵash ret Aımaqtyq ekologıalyq samıtti (AES-2026) qabyldaıdy. Bul sharaǵa qatysýshylar tizimi jahandyq ekonomıkanyń «kim kim» ekenin kórsetetin anyqtamalyqqa uqsaıdy: BUU, Dúnıejúzilik bank, EQDB, Azıa Damý Banki, Halyqaralyq energetıka agenttigi, MAIK jáne t.b.

Samıtte memleket basshylary, sarapshylar jáne halyqaralyq uıymdardyń basshylary bas qosyp, ekologıa men sý resýrstaryn basqarýdyń ózekti máselelerin talqylap, naqty kelisimderge kelýi kútilýde. Talqylaýdyń ortalyǵynda aımaqtyq apattyń máńgilik sımvolyna aınalǵan Araldyń taǵdyry bolady dep boljanýda. Samıt uıymdastyrýshylary Ortalyq Azıa elderi lıderleriniń kezdesý nátıjelerin birlesken deklarasıamen bekitýdi kózdeıdi.

Qazaqstan prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2023 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 78-sessıasynda AES-2026 ótkizý bastamasyn BUU-men seriktestikte alǵash ret kótergen bolatyn. Sol kezden beri ıdeıa seriktester men mártebege ıe boldy, biraq basty suraq ashyq qalýda: aıqyn málimdemeler men qorytyndy deklarasıalar naqty ister men Aralǵa sezimdi kómekke, tipti Ortalyq Azıanyń basqa da problemalaryn keshendi sheshýge aınala ala ma?

Jospar – jaı qujat emes

Ózbekstan men Qazaqstanǵa Aral teńiziniń qurǵaq túbinen shamamen 6 mıllıon gektar aýmaq tıesili. Bul aýmaq qazirgi zamanǵy aýqymdy ekologıalyq eksperımenttiń alyp arenasyna aınaldy. Ózbekstan, ózine tıesili 3,2 mln gektar «burynǵy teńiz» aýmaǵyna shyǵys eline tán sheshimdilikpen kiristi. Eń bastysy, salystyrýǵa yńǵaısyz jaǵdaı: orman otyrǵyzýǵa bólingen 2,5 mln gektardan Tashkent 2 mıllıon gektaryn burynnan jasyldandyrǵan. Ótken ǵasyrda tolqyndar shaıqaǵan jerde búginde jańa orman alqaptary ósip jatyr.

Tehnologıalar – bólek áńgime. Jylyna nebary 90 mm jaýyn-shashyn bolatyn ekstremaldy jaǵdaı – kádimgi kóshet úshin ólimmen teń. Sondyqtan Ózbekstan ınovasıaǵa bet buryp, aımaqta alǵashqy bolyp jańa tehnologıalardy qoldandy: agrarlyq drondar arnaıy bıoydyraıtyn kapsýlalarǵa salynǵan tuqymdarmen shóldi «kilemdi bombalaý» júrgizedi. Árbir mundaı «oq» – qorektik zattarmen, agressıvti ortadan qorǵanysy bar mıkroálem, ol ósimdikke tuzdy «tozaqta» ósýdiń bastapqy kezeńinde aman qalýǵa múmkindik beredi.

TJM jáne Memlekettik orman sharýashylyǵy komıteti kúshteri de belsendi tartylýda: júzdegen myń gektar aýmaq áýeden (aerosev) jáne mehanıkalandyrylǵan ádistermen otyrǵyzylýda. Osyǵan oraı Qazaqstannyń tásili dástúrlirek bolyp kórinedi – bul jerde negizinen sekseýil kóshetterin qolmen otyrǵyzý qoldanylady, bul jumystardyń qarqynyn aıtarlyqtaı baıaýlatady.

Qazaqstannan aıyrmashylyǵy, Ózbekstan tek aýqymǵa ǵana emes, ártúrlilikke de basymdyq beredi: bul jerde sekseýil, tamarısk, atrıpleks, qandym, qarabýraq, teresken jáne tuzǵa, qurǵaqshylyqqa tózimdi basqa da ósimdikterden turatyn «jasyl qalqan» qurylýda. Bul tabıǵı tosqaýyldar atmosferaǵa ýly tuzdar men shańnyń shyǵýyn tejeıdi, sonymen birge topyraqtan artyq tuzdy soryp alyp, ony birtindep aýyl sharýashylyǵyna jaramdy etedi.

Shólden qaıtaryp alynǵan árbir gektar – ǵalymdar men mamandardan bastap, Ózbekstannyń barlyq jerinen jáne shetelden otyrǵyzýǵa keletin eriktilerge deıingi kóptegen adamdardyń kúsh-jigeriniń nátıjesi, dep habarlaıdy ÓR Memlekettik orman sharýashylyǵy komıteti. Bizdiń kórshimiz jaqyn arada Araldyń qurǵaq túbinde jáne Aral mańynda tolyqqandy «jasyl jabyn» qalyptastyrýdy aıaqtaýdy josparlap otyr.

«Aral teńizindegi meniń baǵym» jobasy aıasynda, nemis jáne basqa halyqaralyq qorlardyń qoldaýymen, burynǵy teńiz túbine 17 túrli sándik jáne jemis aǵashtary otyrǵyzylýda – olardyń sany myńdaǵanǵa jetti. Eýropanyń qoldaýymen júzege asyrylǵan joba jergilikti aksıadan halyqaralyq brendke aınaldy. Oǵan Eýropa Odaǵy qosylyp, Aral mańy ınovasıalyq ortalyǵymen kelisimge qol qoıylǵannan keıin, bastama halyqaralyq mártebege ıe boldy. Aksıalardyń biri aıasynda Munaıly teńizdiń sımvoldyq «kemeler zıraty» mańynda 27 myń aǵashtan turatyn baq otyrǵyzylyp, jasyl aımaqtyń aýdany 14,5 gektarǵa deıin keńeıtildi.

Sonymen qatar, ınstıtýsıonaldyq qoldaý da kúsheıtilýde. Ózbekstanda ekologıa memlekettik DNK-nyń bóligine aınaldy: 2020 jyly Olıı májilis senaty qurylymynda Aral mańyn damytýǵa jáne ekologıa máselelerine jaýapty arnaıy komıtet quryldy. Bul deklarasıalardan júıeli saıasatqa kóshý bolyp tabylady.

Qazaqstan: aýqym bar, nátıjesi talqylanýda

Araldyń mańyzdylyǵy týraly qansha aıtsa da, Qazaqstanda bul taqyrypqa kóbinese epızodtyq túrde oralady – aıqyn málimdemeler jasalady, biraq olarǵa júıelilik jetispeıdi. Onyń ústine, Qazaqstan Ózbekstannan aıtarlyqtaı artta qalyp otyr. Formaldy túrde jumys júrip jatyr: memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2025 jylǵa deıin 1,1 mln gektar aýmaqqa sekseýil alqaptaryn qurý jumystary júzege asyrylýda.

«Orman saıasatynyń mańyzdy baǵyty – Aral mańy men Kaspıı mańyndaǵy shóleıttenýmen kúres. 2021 jyldan 2025 jylǵa deıin Aral teńiziniń qurǵaq túbinde 1 mln ga aýmaqta orman melıorasıasy jumystary júrgizildi. Jumystar 2026 jyly da jalǵasady», – dep habarlady QR Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi.

Qazaqstandyq bóligindegi problemanyń aýqymy aıtarlyqtaı: 2,8 mln gektar qurǵaq túbi osynda ornalasqan. Mınıstrliktiń málimetinshe, 2021-2024 jyldary «Aral teńiziniń qurǵaq túbinde» (ATQT) bar bolǵany 672 myń ga aýmaqta orman melıorasıasy jumystary júrgizilgen (sekseýil/galofıtti ósimdikterdiń 2083,4 tonna tuqymy sebilip, 48,7 mln dana sekseýil kósheti otyrǵyzylǵan), sonyń ishinde:

Jumystardyń naqty kúsheıýi tek 2025 jyly baıqaldy, bul kezde otyrǵyzý qarqyny da, kólemi de artty. Degenmen, munda da irkilister men keshigýler boldy. 2025 jyly ATQT-da 340,9 myń gektar aýmaqta orman melıorasıasy jumystaryn júrgizý josparlanǵan bolatyn. Biraq, ekologıa vıse-mınıstri Nurken Sharbıevtiń málimetinshe, jumystar tek 328 myń ga aýmaqta ǵana júrgizilgen – qalǵan kólem aǵymdaǵy jylǵa aýystyryldy.

Onyń ústine, barlyq kúsh-jiger sátti bolmaıdy: 13 250 gektardan astam aýmaqta kóshetter stressti kótere almaı, jaı ǵana qyrylyp qaldy. 2025 jyldyń kókteminde bul ýchaskelerdi qaıta otyrǵyzýǵa týra keldi, bul úshin taǵy 4 mıllıon ósimdik jumsaldy. Bul fakt Araldy qalpyna keltirý kúresiniń tek aýqym ǵana emes, sapa, tehnologıalar jáne júıeli tásil máselesi ekenin aıqyn kórsetedi.

Bul 20 naýryzda Memleket basshysynyń «Taza Qazaqstan» bastamasyn iske asyrýdy baqylaý ortalyǵynyń otyrysynda aıtylǵan Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń synyna sebep boldy. Úkimet basshysy memlekettik organdar men ákimdikterdiń nazaryn tek josparlanǵan tapsyrmalardy oryndaýǵa ǵana emes, otyrǵyzylǵan ósimdikterdiń joǵary ónimdiligin qamtamasyz etýge aýdardy. Osyǵan baılanysty Ekologıa mınıstrligine ákimdiktermen birlesip, aǵymdaǵy jylǵa josparlanǵan otyrǵyzý kólemin oryndaýdy, sondaı-aq kóshetterdiń ónimdiligin mindetti túrde baqylaýdy qamtamasyz etý tapsyryldy.

Sondaı-aq, prezıdent jarıalaǵan Sıfrlandyrý jylyn eskere otyryp, sıfrlyq sheshimderdi – Jerdi qashyqtan zondtaý, drondar men JI elementterin belsendi engizý tapsyryldy. Aral teńiziniń qurǵaq túbindegi 165 myń ga aýmaqta orman melıorasıasy jumystaryn 2026 jyldyń sáýir aıynyń sońyna deıin aıaqtaý mindeti jeke qoıyldy.

Qazaqstanda júıeli ǵylymı súıemeldeý týraly tek qazir ǵana eleýli túrde aıtyla bastaǵany qyzyq: tek osy kezeńde Qyzylorda oblysynda Qazaq orman sharýashylyǵy jáne aǵash ósirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń (QazOrǴZI) fılıaly ashyldy. Otyrǵyzý materıalymen qamtamasyz etý úshin sharalar qabyldanýda. Qazaly qalasynda Dúnıejúzilik bank qarjylandyratyn joba aıasynda 33 ga aýmaqta pıtomnık qurylysy aıaqtaldy. Munda jyl saıyn Araldyń qurǵaq túbindegi bolashaq orman alqaptarynyń negizi bolyp tabylatyn sekseýil men galofıtti butalardyń 3 mln dana kóshetin ósirý josparlanýda.

Qosymsha, burynǵy teńiz aýmaǵynda jańa pıtomnık qurylysy júrgizilýde. Munda ósirilgen ósimdikter bastapqyda qatal arıdti jaǵdaılarǵa beıimdeletindikten, olardyń ónimdiligi joǵary bolyp, nátıjesi turaqtyraq bolady dep kútilýde.

Bul strategıanyń qorytyndy elementi iri tabıǵat qorǵaý klasterin qurý bolýy tıis: orman alqaptaryn qorǵaý, bıoalýantúrlilikti saqtaý jáne damytý úshin Ekologıa mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti janyndaǵy «Aral ormany» memlekettik orman tabıǵı rezervatynyń 1,3 mln gektardan astam aýmaǵynda qurylýy aıaqtalýda. Ol jańa alqaptardy qorǵaýdyń jáne Aral mańy ekojúıelerin qalpyna keltirýdiń negizgi quraly bolýy tıis.

Ekologıa – basqarý sheshimderiniń aınasy

Buǵan deıin Inbusiness.kz habarlaǵandaı, samıt qarsańynda Premer-mınıstr Oljas Bektenov Qazaqstan bıyl aıaqtaıtyn Araldy qutqarý halyqaralyq qory basqarmasynyń múshelerimen kezdesý ótkizdi. Aımaqtyq ekologıalyq samıt aıasynda 22 sáýirde Araldy qutqarý halyqaralyq qoryna negizin qalaýshy memleketter basshylarynyń keńesi otyrysy ótedi.

Al óńir 2026 jylǵy vegetasıalyq maýsymdy «sý tapshylyǵy» jaǵdaıynda qarsy alýda. Bul rette, maýsymaralyq kezeńde alańdaýshylyq týdyratyn dınamıka baıqaldy: Aral basqa jyldarǵa qaraǵanda áldeqaıda az sý aldy. Memleketaralyq úılestirý sý sharýashylyǵy komısıasynyń málimetinshe, Syrdarıa men Aral teńizine 1400 mln tekshe metr sý josparlanǵanymen, tek 935 mln tekshe metr sý jiberilgen – ıaǵnı, qajetti kólemniń úshten ekisi ǵana.

Eger osylaı jalǵasa berse, shól sekseýil otyrǵyzý qarqynynan tezirek ósedi. Sondyqtan Úkimet basshysy sý resýrstaryn esepke alý men basqarýdy sıfrlandyrý qajettiligine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, bul Syrdarıa men Amýdarıa baseınderindegi sýdy monıtorıńteý, esepke alý jáne bólýdiń biryńǵaı avtomattandyrylǵan júıesin kezeń-kezeńimen engizý týraly sóz bolyp otyr.

«Men sıfrlandyrý men esepke alý sýdy paıdalanýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetinine senimdimin. Turaqty derekterdiń bolýy jáne birlesken monıtorıń memleketter arasyndaǵy senimniń negizi bolyp tabylady jáne sý resýrstaryn basqarýdyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi», – dep atap ótti Oljas Bektenov.

Sonymen qatar, Qazaqstan aımaqta jańa kelisim-quqyqtyq arhıtektýrany qurý ıdeıasyn alǵa tartýda. Atap aıtqanda, Astana Ortalyq Azıada sýdy paıdalaný boıynsha sheńberlik konvensıany ázirleýdi jaqtaıdy – bul qujat sýdy utymdy bólýdiń kelisilgen qaǵıdattaryn, transshekaralyq zıandy boldyrmaýdy jáne gıdrologıalyq aqparat almasý júıesin damytýdy bekitýi tıis.

Taǵy bir bastama – prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtan shyqqan, BUU qurylymynda jahandyq sý problemalaryn sheshý úshin halyqaralyq sý uıymyn qurý. Bul álemdik deńgeıde kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrýǵa jáne Ortalyq Azıadaǵy jobalarǵa qosymsha qarajat tartýǵa múmkindik beredi.

Bul arada ulttyq deńgeıde Qazaqstan Respýblıkasy Sý resýrstary jáne ırrıgasıa mınıstrligi Dúnıejúzilik bankpen birlesip ázirlegen Soltústik Aral teńizin saqtaý jobasynyń ekinshi kezeńi boıynsha jumystar jalǵasýda. Jobanyń negizgi elementi Qoqaral bógetin rekonstrýksıalaý bolyp tabylady, bul Soltústik Araldaǵy sý deńgeıin Baltyq júıesi boıynsha 44 metrge deıin kóterýge múmkindik beredi. Joba júzege assa, sý betiniń aýdany 3913 sharshy shaqyrymǵa, al sý kólemi – 34 mlrd tekshe metrge deıin ulǵaıýy múmkin.

Alaıda, eger Syrdarıa men Amýdarıadan sý aǵyny azaıa berse, bul josparlardyń barlyǵy suraq astynda qalady. Onyń ústine, qarjylyq aspekti de sheshilmegen: jobanyń ekinshi kezeńin qarjylandyrý kózderi áli anyqtalmaǵan. Sý resýrstary jáne ırrıgasıa birinshi vıse-mınıstri Nurlan Aldamjarovtyń habarlaýynsha, tıisti sheshimder jaqyn arada kútilýde.

Ázirge shyǵyndar shekteýli: 2023 jyldan bastap Soltústik Araldy saqtaý sharalaryna respýblıkalyq búdjetten shamamen 4 mlrd teńge baǵyttaldy – bul soma aımaq aldynda turǵan syn-qaterlerdiń aýqymyna sáıkes kelmeıdi.

Osyǵan oraı, aldaǵy samıt sımvoldyq sıpatqa ıe bolyp kórinedi: kún tártibi tolyq, qonaqtar bedeldi, málimdemeler aıqyn, kelisimder muqıat jasalǵan. Biraq dıplomatıalyq jarqyraýdyń syrtynda sózdiń qanshalyqty bóligi naqty aǵashtarǵa, sýǵa jáne qalpyna keltirilgen jerge aınalatyny, al qanshalyqty bóligi tek taǵy bir minsiz resimdelgen qaǵaz qujattar túrinde qalatyny týraly yńǵaısyz suraq týyndaıdy.