InfoHub Logo

Qazaqstan joǵary bilim berý salasynda aýqymdy reformany qolǵa aldy. Bul jańǵyrtýlar eńbek naryǵynyń qazirgi talaptaryna, ásirese jasandy ıntellekttiń damýyna basa nazar aýdarady. Jańa bilim berý baǵdarlamalary engizilip, burynǵylary qaıta qarastyrylýda. Orda.kz tilshisi bul ózgeristerdiń ne úshin qajettigin, olardyń joǵary oqý oryndaryna jáne kadr daıarlaýǵa qanshalyqty áser etetinin zerttep, sarapshynyń pikirin bildi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Joǵary bilim berý salasyndaǵy sarapshy Dıdar Mardanov bul reformanyń keıbir bastamalaryn qoldaǵanymen, júıelik kemshilikterge toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul kemshilikter reformanyń kútilgen nátıje bermeýine sebep bolýy múmkin.

Bilim berýdegi reformalar – árqashan kontekstke baılanysty

Qazaqstannyń bilim berý júıesi buǵan deıin de birneshe ret iri ózgeristerdi bastan keshken. Sarapshynyń pikirinshe, árbir reforma sol zamannyń naqty suranysyna saı júrgizilgen.

Máselen, 2004 jyly joǵary oqý oryndaryna qabyldaýdaǵy sybaılas jemqorlyqty azaıtý maqsatynda Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) engizildi. Al 2010 jyly Qazaqstan Bolon prosesiniń qaǵıdattaryn zańnamaǵa engizip, halyqaralyq bilim berý keńistigine kirigýge umtyldy.

Mardanovtyń aıtýynsha, Bolon júıesiniń negizgi qaǵıdaty – stýdentterdiń óz betinshe pánderdi, oqytýshylardy jáne bilim traektorıasyn tańdaý múmkindigi. Alaıda, Qazaqstanda bul júıe tolyqqandy tek 20-25% ýnıversıtetterde ǵana engizilgen.

Qazirgi tańda jasandy ıntellekt pen sıfrlyq tehnologıalardyń áserinen álem qarqyndy ózgerip jatyr. Osyǵan baılanysty memleket jańa jaǵdaıǵa beıimdelýdi jón kórdi. Sarapshy bul jańalyqtardy «doǵamdap qalý emes, alǵa sekirýge múmkindik» dep baǵalaıdy.

Jańa reforma ne úshin qajet boldy?

Jańa reforma 2026 jyldyń sáýir aıynda jarıalandy. Ol bilim berý baǵdarlamalaryn qysqartýdy, praktıkalyq daıarlyqty kúsheıtýdi jáne jańa baǵyttardy ashýdy qamtıdy. Basty maqsat – bilim berý júıesin ekonomıkanyń naqty suranysyna jaqyndatý.

Bıylǵy birinshi toqsandaǵy derekter boıynsha, jumys berýshiler 58,8 myń bos jumys ornyn usynǵan. Onyń jartysynan kóbi jumysshy mamandyqtarǵa tıesili. Ásirese, qurylys, logıstıka, energetıka, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda kadr tapshylyǵy seziledi.

Memleket qazirdiń ózinde naryq qajettilikterine saı kadr daıarlaý júıesin qurýda. Eńbek mınıstrligi boljamdar jasasa, Ǵylym mınıstrligi osy derekterge súıenip granttar bóledi.

Jańa baǵdarlamalar men basymdyqtar

Reformanyń mańyzdy bólikteriniń biri – 21 jańa bilim berý baǵdarlamasynyń iske qosylýy. Olardyń qatarynda AI and Data, bıoınjenerıa, Smart Agriculture, EdTech sıaqty baǵyttar bar.

Sonymen qatar, memleket jasyl energetıka, robototehnıka, logıstıka, kıberqaýipsizdik jáne sıfrlyq medısına sıaqty salalardy basymdyqqa ıe dep tanydy. Bul baǵyttardyń kóbi birneshe pándi biriktiredi.

Buǵan qosa, memleket 700-den astam bilim berý baǵdarlamasyn qysqartýdy josparlap otyr. Bul qadam baǵdarlamalardyń qaıtalanýyn jáne shashyrańqylyǵyn azaıtý úshin jasalmaq. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń monıtorıńi, saýalnamalar men «Mamandyǵym – bolashaǵym» jobasynyń nátıjeleri reformanyń negizine alyndy.

Nátıjesinde, Qazaqstanda 1700-den astam bilim berý baǵdarlamasy jańartyldy. Ýnıversıtetter jasandy ıntellekt boıynsha kýrstardy belsendi engize bastady.

Nelikten bul jetkiliksiz bolýy múmkin?

Aýqymdy ózgeristerge qaramastan, sarapshy Mardanov reformanyń tereńirek júıelik shekteýlerge tireletinin aıtady. Onyń pikirinshe, Qazaqstanda bilim berý men eńbek naryǵy aınalasynda qalyptasqan keıbir mıfter memlekettiń sheshimderine tikeleı áser etedi.

Solardyń biri – zańgerler men ekonomıserdiń artyqshylyǵy týraly ıdeıa. Mardanov muny joqqa shyǵaryp, ár kompanıada osy mamandyqtardyń sapaly mamandaryna suranys joǵary ekenin atap ótti.

Ekinshi mıf – memlekettiń eńbek naryǵyn tikeleı basqara alatynyna degen senim. Sarapshy kadr tapshylyǵynyń kóbinese ekonomıkalyq sebeptermen baılanysty ekenin, ıaǵnı jumys berýshilerdiń básekege qabiletti jalaqy usynbaýy saldarynan mamandar jetispeıtinin aıtty. Ol jalaqy deńgeıiniń ósýimen adamdardyń sol salalarǵa massalyq túrde baratynyn, bul – naryqtyń tabıǵı rettelýi ekenin atap ótti.

Mardanov sondaı-aq, bilim berýdi praktıkaǵa baǵyttaý ıdeıasyn da synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, qazirgi zamanda kóptegen qyzmetter zıatkerlik sıpatta bolady, sondyqtan tek praktıkaǵa basa nazar aýdarý sapany avtomatty túrde arttyra almaıdy. Analıtıkalyq oılaýdy, kognıtıvti daǵdylardy damytý mańyzdyraq.

Taǵy bir másele – qazaqstandyq ýnıversıtetterdegi oqý júıesiniń ózi. Bir semestrde stýdentter 9-10 pán oqıdy, al sheteldik ýnıversıtetterde bul kórsetkish 3-5 pánmen shekteledi. Bul júıeni shamadan tys júktep, sapanyń tómendeýine ákeledi.

Shynymen ne jumys isteı alady?

Mardanovtyń pikirinshe, reformanyń negizgi máselesi jańa baǵdarlamalardyń sanynda emes, ýnıversıtetterdiń shamadan tys rettelýinde. Ol ýnıversıtetterge kóbirek avtonomıa berý qajettigin aıtty. Mysaly, 20 ýnıversıtetke akademıalyq avtonomıa berip, olarǵa bilim berý prosesin óz betinshe qurýǵa múmkindik berse, bul tez ári aıtarlyqtaı nátıje beredi.

Sarapshy Nazarbaev Ýnıversıtetiniń tájirıbesin jáne halyqaralyq mysaldardy keltirdi.

2026 jyldyń sáýir aıynda senatorlar da bul máselege toqtalǵan bolatyn. Olar ýnıversıtetterge shynaıy erkindiktiń jetispeıtinin jáne memleketke táýeldiliktiń saqtalyp otyrǵanyn atap ótti.

Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń jaýabynda 2018 jyldan bastap ýnıversıtetterge akademıalyq jáne basqarýshylyq derbestik berilgeni aıtylǵan. Degenmen, memlekettik búdjetke táýeldiliktiń joǵary ekenin moıyndady. Osyǵan baılanysty Ǵylym mınıstrligi 2026 jyly ýnıversıtetterdiń ulttyq reıtıńin engizýdi josparlap otyr.

Júıe ózgerýge múmkindik bere me?

Qazaqstandaǵy jańa joǵary bilim reformasy eńbek naryǵynyń derekterine súıenip, jasandy ıntellekttiń damýyn eskere otyryp, ýnıversıtetter men ekonomıka arasyndaǵy alshaqtyqty qysqartýǵa tyrysady.

Degenmen, sarapshynyń qorytyndysy boıynsha, bilim berý baǵdarlamalaryn ózgertý ǵana júıede naqty ózgeristerge kepildik bermeıdi. Ýnıversıtetterdiń avtonomıasyn keńeıtpeı, retteýdi jeńildetpeı jáne baqylaýdy azaıtpaıynsha, reforma formaldy bolyp qalý qaýpi bar.

Sondyqtan reformanyń basty máselesi – jańa mamandyqtar emes, memlekettiń ýnıversıtetterge shynymen de kóbirek erkindik berýge daıyndyǵynda.