Saýd Arabıasy hýsıtterdiń teńiz blokadasyn aıyptady, bul jahandyq munaı jetkizilimine qaýip tóndirip otyr. Bul jaıly infohub.kz saıty habarlaıdy.
Dúısenbi kúni Saýd Arabıasy Iemenniń Iranmen baılanysty hýsıt tobynyń Er-Rıadty ıemen halqyn qorshaýǵa aldy degen aıyptaýyn joqqa shyǵardy. Buǵan deıin hýsıtter Saýd Arabıasyna qarsy teńiz blokadasyn jarıalaǵan edi. AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy soǵysy kezinde Ormýz buǵazy arqyly keme qatynasy buzylǵan soń, Saýd Arabıasy munaıdy Qyzyl teńiz ben Babyl-Mandeb buǵazy arqyly balama baǵyttarmen jóneltýge tyrysqan. Endi bul baǵyt ta hýsıtterdiń qaýpine ushyrap otyr.
Saýd Syrtqy ister mınıstrligi málimdemesinde óz kemelerin qorǵaý úshin «barlyq qajetti sharalardy» qabyldaıtynyn málimdedi. Hýsıtterdiń Qyzyl teńizdegi keme qatynasyn buzý tájirıbesi bar. Blokadanyń Saýd Arabıasynan tys áseri qandaı bolatynyn qarastyraıyq.
Hýsıtter dúısenbi kúni Saýd Arabıasyna teńiz blokadasyn jarıalap, AQSH-tyń Iranmen soǵysynda jańa maıdan ashatynyn málimdedi. Bul Parsy shyǵanaǵynan tys jahandyq energıa jetkizilimi men saýdasyna qaýip tóndiredi. Hýsıtter málimdemesinde teńiz embargosy «kózge kóz» prınsıpine negizdelgenin, blokadaǵa blokadamen jaýap berý quqyǵyn rastaıtynyn aıtty. Top «barlyq nusqalarǵa tolyq daıyn» ekenin bildirip, Saýd Arabıasynyń kez kelgen «aqymaq» áreketi «keshendi jáne sheshýshi» jaýappen qaıtarylatynyn eskertti.
Hýsıtterdiń teńiz blokadasyn qalaı júzege asyratyny nemese bul Iemen jaǵalaýyndaǵy halyqaralyq kemelerge shabýyldardyń qaıta bastalýyn bildire me, ázirge belgisiz. Hýsıtter 2023 jyldyń qazan aıynda Izraıldiń Gazadaǵy soǵysynan keıin Babyl-Mandeb buǵazy mańyndaǵy kemelerge shabýyl jasap, jahandyq saýdany buzǵan edi. Shabýyldar 2025 jyldyń qazanynda Gazadaǵy «bitim» jarıalanǵannan keıin toqtaǵan.
Babyl-Mandeb buǵazy Qyzyl teńizdi Aden shyǵanaǵymen jalǵaıtyn álemdegi eń mańyzdy keme joldarynyń biri. Onyń eń tar jeri nebári 29 km, sondyqtan Sýes kanaly arqyly ótetin kemeler úshin eki baǵyt qana bar. 2024 jyly bul buǵaz arqyly shamamen 4,1 mıllıard barel shıki munaı men munaı ónimderi ótken, bul álemdik kólemniń shamamen bes paıyzyn quraıdy. Ormýz buǵazy AQSh pen Izraıldiń Iranǵa soǵysynan keıin jabylǵan soń, Babyl-Mandebtiń de jabylýy álemdik munaı men gazdyń 25 paıyzyn bógeýi múmkin.
Hýsıtter Iemen astanasy Sanany 2014 jyly basyp alǵannan beri Saýd kóshbasshylaryn «ádiletsiz jáne qysymdy qorshaý» jasady dep aıyptap keledi. Olardyń aıtýynsha, bul qorshaý 12 jylǵa jýyq ýaqytqa sozylyp, porttar men áýejaılardy qurlyq, teńiz jáne áýe arqyly tolyq blokadaǵa alǵan. Iemen on jyldan astam ýaqytqa sozylǵan azamat soǵysynda Adendegi halyqaralyq tanylǵan úkimet pen Sanadaǵy hýsıt ákimshiligi arasynda bólinip qalǵan.
Blokada jarıalanǵanǵa deıin hýsıtter Saýd Arabıasyn Sana áýejaıyna shabýyl jasady dep aıyptaǵan. Iemenniń halyqaralyq tanylǵan úkimi jaýapkershilikti óz moınyna alǵanymen, hýsıtter Saýd Arabıasyna balıstıkalyq zymyrandarmen soqqy bergen. Bul Hodeıdadaǵy hýsıt pen úkimet kúshteri arasyndaǵy qaqtyǵystan keıin, ýaqytsha bitimge qol qoıylǵannan bergi tórt jyldyq dúrbeleńdi buzdy.
Blokada Saýd Arabıasynyń munaı eksportyna kedergi keltirýi múmkin. Petroline nemese Shyǵys-Batys qubyry Saýd Arabıasynyń munaı alyby Aramco kompanıasyna tıesili. Aramco álemdegi eń iri kompanıalardyń biri, onyń naryqtyq kapıtaly 1,7 trıllıon dollardan asady jáne jyldyq kirisi 480 mıllıard dollardy quraıdy. Qubyr uzyndyǵy 1200 km, ol Parsy shyǵanaǵyna jaqyn Abqaıq munaı óńdeý ortalyǵynan Qyzyl teńizdegi Ianbý portyna deıin sozylady. Ianbýdan tankerler munaıdy Babyl-Mandeb arqyly Azıa naryqtaryna jóneltedi. Kpler jáne Signal Ocean derekteri boıynsha, Ianbýdan jóneltilimder táýligine orta eseppen 4 mıllıon bareldi quraǵan, bul bir jyl burynǵy 973 000 barelden edáýir kóp. Babyl-Mandeb arqyly ótetin munaı kólemi maýsym aıynda táýligine 7,4 mıllıon barelge jetken, bul álemdik munaıdyń 7 paıyzyn quraıdy.
2024 jyly Saýd Arabıasy 187 mıllıard dollarǵa shıki munaı eksporttaǵan. Eń iri satyp alýshylar: Qytaı (25,6%), Ońtústik Koreıa (15,8%), Japonıa (15,4%) jáne Úndistan (10,5%). Qytaı men Úndistan Saýd munaıynyń negizgi satyp alýshylary retinde turaqty jetkizilimge táýeldi. Blokada bul elderdegi ımport shyǵyndaryn arttyryp, janarmaı baǵasyna qysym túsirýi múmkin. Úndistan Eýropaǵa munaı ónimderin jetkizýshi retinde de mańyzdy, sondyqtan Saýd munaıynyń úzilýi eýropalyq naryqtardaǵy baǵany kóterýi yqtımal.
Sarapshy Maıkl Stıvenstiń aıtýynsha, blokada munaı ekonomıkasyna «óte zıandy» áser etedi. Bul álemdegi eń iri munaı jetkizýshileriniń biriniń munaıyn toqtatyp, munaı naryǵyna jaǵymsyz áser beredi. Eger AQSh prezıdenti Donald Tramp munaıdy barreline 70 dollarǵa túsirýdi qalasa, bul múmkin emes. Seısenbi kúni munaı baǵasy kóterilip, Brent markaly munaı barreli 89,70 dollardy qurady. AQSH-Izraıl-Iran soǵysyna deıin bul kórsetkish 70 dollar shamasynda bolǵan, al soǵystan keıin baǵa eń joǵary deńgeıde 126 dollarǵa jetken. Stıvens blokada Batys jáne Azıa ekonomıkalarynda ınflásıalyq qysym týdyratynyn, munaı qorlaryn azaıtatynyn aıtty.