Avstralıadaǵy «Urlanǵan urpaq» ókilderiniń densaýlyǵy basqa jergilikti halyqtarǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı nashar ekeni jańa esepte kórsetilgen. Bul týraly infohub.kz saıty habarlaıdy.
Avstralıanyń Densaýlyq saqtaý jáne ál-aýqat ınstıtýty (AIHW) daıyndaǵan esep «Urlanǵan urpaq» qurbandary men olardyń urpaqtarynyń fızıkalyq jáne psıhıkalyq densaýlyǵy aıtarlyqtaı nashar ekenin kórsetedi. Bul derekter 2023 jyly jarıalanǵan aldyńǵy zertteýlerge negizdelgen.
Seısenbide jarıalanǵan esepte májbúrli alyp qoıý saıasatynyń uzaq merzimdi áseri ashyq kórsetilgen. Bul saıasat 1970-shi jyldarǵa deıin Avstralıanyń barlyq úkimetteri qabyldaǵan násilshil asımılásıa zańdary aıasynda júzege asyrylǵan. Balalar mekemelerge ornalastyrylyp, nemese aborıgen emes otbasylarǵa asyrap berilgen, onda olardyń kóbi qatal qarym-qatynasqa, jynystyq zorlyqqa ushyraǵan. 1910-1970 jyldar aralyǵynda árbir onynshy, múmkin árbir úshinshi aborıgen balasy otbasynan alynǵan dep esepteledi.
Esepte 2022-2023 jyldardaǵy saýalnama derekteri paıdalanylǵan. Bul saýalnamaǵa qazirgi tańda 50 jastan asqan «Urlanǵan urpaq» músheleri men olardyń urpaqtary qatysqan. Esepte ata-anasy, ájesi nemese atasy, naǵashysy nemese apaıy otbasynan alynǵan aborıgender sany shamamen 200 000 adamdy quraıdy, bul barlyq aborıgenderdiń 45 paıyzyn quraıdy.
Zertteý nátıjeleri boıynsha, «Urlanǵan urpaq» ókilderi basqa aborıgenderge qaraǵanda aýyr nemese tereń múgedektikke 2,7 ese jıi ushyraıdy, al sońǵy 12 aıda aýrýhanaǵa jatqyzý yqtımaldyǵy 1,7 ese joǵary. Bul kórsetkishter jasy, jynysy jáne turǵylyqty jeriniń qashyqtyǵy sıaqty faktorlardy eskergennen keıin de saqtalady.
Aborıgen emes avstralıalyqtarmen salystyrǵanda, «Urlanǵan urpaq» ókilderinde búırek aýrýy 6 ese, aýyr múgedektik 4,8 ese, al joǵary psıhologıalyq stresske ushyraý yqtımaldyǵy 3,9 ese joǵary.
Sondaı-aq, esepte «Urlanǵan urpaq» ókilderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy nashar ekeni atap ótilgen. Olar kútpegen shyǵyndardy tóleýge qabiletsiz bolýy múmkin nemese qajetti zattardy satyp alýǵa aqshasy jetpeıtin kúnderi kóp bolady. Esepte «Urlanǵan urpaq» ókilderiniń basqa aborıgenderge qaraǵanda joǵary psıhologıalyq stresske ushyraý yqtımaldyǵy eki ese derlik joǵary ekeni, al psıhıkalyq nemese minez-qulyq aýrýlarynyń bolýy 1,6 ese jıi kezdesetini kórsetilgen. Olardyń urpaqtary da joǵary psıhologıalyq stresske ushyraý jáne psıhıkalyq aýrýlar dıagnozy qoıý yqtımaldyǵy 1,3 ese joǵary.
AIHW-diń aborıgender densaýlyǵy jónindegi ýaqytsha basshysy doktor Martın Edvardssonnyń aıtýynsha, Avstralıada «Urlanǵan urpaq» ókilderi men olardyń otbasylarynyń qajettilikteri týraly tolyq derekter joq. Ol qoldanystaǵy derekter arqyly olardyń qajettilikterin túsiný qıyndap bara jatqanyn atap ótti, sebebi qurbandar qartaıyp, úı saýalnamalarynda az usynylatyn bolady.