InfoHub Logo

اقتاۋدا مال تۋرالى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە قاتىستى پىكىرتالاس ءوتتى. بۇل ماسەلە قوعامدا ەكى اپتادان بەرى قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين قاڭعىباس يتتەرگە قاتىستى ەرەجەلەردى قاتايتۋدى ۇسىنىپ، قالاعا ارنايى كەلدى. وعان الماتىدان كەلگەن داميليا تانكيبايەۆا مەن استانادان كەلگەن «ستوپ وتلوۆ» قورىنىڭ جەتەكشىسى ماريا گرەبەنكينا باستاعان زووقورعاۋشىلار قارسى شىقتى.

الايدا، زالداعى كوپشىلىكتىڭ، ياعني ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى كوشەدەگى يتتەردى الىپ تاستاپ، زاڭدى قاتايتىپ، بيۋدجەت قاراجاتىن بۇعان جۇمساماۋدى تالاپ ەتتى. زووقورعاۋشىلار بولسا، ماسەلەنىڭ جانۋارلاردا ەمەس، اۋلاۋ، زالالسىزداندىرۋ جانە پانالاۋ جۇيەسىنىڭ ناشار جۇمىس ىستەۋىندە ەكەنىن العا تارتتى.

بۇل پىكىرتالاسقا Ulysmedia.kz ءتىلشىسى كۋا بولدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

«قاڭعىباس يتتەرگە نەگە اقشا شاشۋ كەرەك؟»

بۇل كەزدەسۋ تىنىش وتپەدى. زالداعىلار ءبىر-بىرىن تىڭداماي، ءسوز تالاستىرىپ، كەيدە ءتىپتى ايقايلاپ تا جاتتى. ءبىر تاراپ بالالاردىڭ تىستەلەنىپ جاتقانىن ايتىپ، شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتسە، ەكىنشى تاراپ زاڭنىڭ باسىنان باستاپ دۇرىس جۇمىس ىستەمەگەنىن، ەندى ونى جانۋارلاردى ءولتىرۋ ارقىلى شەشۋگە تىرىسىپ وتىرعانىن ايتتى.

ءماجىلىس 8 ساۋىردە زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردى ماقۇلدادى. ولار قايتا اۋلاۋدى الىپ تاستاپ، جانۋارلاردى ۇستاۋ مەرزىمىن بەس كۇنگە قىسقارتىپ، ەۆتانازياعا جول بەرەدى. وسىدان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتىپ، جانۋارلاردى ءولتىرۋدى زاڭداستىرۋ تۋرالى جازبالار پايدا بولدى. دەپۋتاتتار بۇعان فەيك جانە جاعدايدى ۋشىقتىرۋ ارەكەتى دەپ جاۋاپ بەردى. اقتاۋدا بۇل جاعدايدىڭ ناقتى كورىنىسى ايقىن بايقالدى.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بىرنەشە تۇرعىنى وزدەرىنىڭ جانە جاقىندارىنىڭ قاڭعىباس يتتەردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراعانىن ايتىپ بەردى. ءبىر ايەل ۇلىنىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ، ونىڭ ءالى كۇنگە دەيىن تۇندە قورقىنىشتان ۇيقىعا كەتە المايتىنىن ايتتى. باسقالارى دا وسىعان ۇقساس جاعدايلاردى بايانداپ، يتتەرگە ءبىر تيىن دا جۇمساماۋدى تالاپ ەتتى.

«بۇگىندە قازاقستاندا يتتەرگە بولىنەتىن اقشا بالالارعا بولىنەتىن اقشادان كوپ. ءبىز تولەيتىن سالىقتى قاڭعىباس جانۋارلارعا جۇمساعانىنا قارسىمىز. ودان دا سول اقشانى جۇمىسسىزدارعا، بالالارىن اسىراي الماي وتىرعاندارعا بەرگەن ءجون. قانشاما بالا شەتەلدە ەمدەلۋگە مۇقتاج؟ مەنىڭ ءوزىم بالا كەزىمدە ءيتتىڭ شابۋىلىنان زارداپ شەككەنمىن، سول جاراقات ءالى كۇنگە دەيىن مەنىمەن بىرگە. ءتىپتى كىشكەنتاي كۇشىكتەن دە قورقامىن. ەگەر سىزدەر جانۋارلاردىڭ تاعدىرىن سونشالىقتى ويلاساڭىزدار، بارلىق قاڭعىباس يتتەردى جيناپ، وزدەرىڭىزبەن بىرگە الىپ كەتىڭىزدەر. ادامدارعا شابۋىل جاسايتىن يتتەردى جويۋ كەرەك. مەن ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ زاڭىن تولىق قولدايمىن. ءقازىر سىزدەر ءبىر جاعىنا بالانى، ەكىنشى جاعىنا جانۋارلاردى قويىپ وتىرسىزدار»، – دەدى زالدان ءبىر ايەل.

بالالاردىڭ، قورقىنىش پەن ادامداردىڭ كوشەگە شىعۋعا قورقاتىن اۋلالار تۋرالى ايتىلعاندا، زالدان قولداۋ مەن ايقاي ەستىلدى. ال گۋماندىلىق پەن زاڭ تۋرالى اڭگىمەلەرگە ەشكىم ءمان بەرمەدى. ەدىل جاڭبىرشين دە وسىعان باسا نازار اۋداردى.

«وتكەن جىلى قازاقستاندا 276 مىڭ يت اۋلانعان. ونىڭ جارتىسى – انالىقتار. مەن ەسەپتەپ كوردىم. بۇل – 10 ميلليارد تەڭگە. قانشا مەكتەپ، قانشا بالاباقشا سالۋعا بولار ەدى. قانشا ونكولوگيامەن اۋىراتىن بالانى ەمدەۋگە بولار ەدى. ءبىز نەگە قاڭعىباس يتتەرگە وسى اقشانى جۇمساۋىمىز كەرەك؟ ءتورت جىلدىق جاعدايدى زەرتتەپ، بۇل ءادىستىڭ مۇلدەم جۇمىس ىستەمەيتىنىن كوردىك. سەبەبى ادامدار كەلىپ ايتادى: شابۋىلدار مايداننىڭ جاڭالىقتارىنداي بولىپ جاتىر. جىلىنا شامامەن 40 مىڭ شابۋىل. بالالار زارداپ شەككەن. ءبىز بۇعان قاراي تۇرا بەرۋىمىز كەرەك پە؟ ەگەر قولدانىستاعى مودەل بالالاردان گورى قاڭعىباس يتتەردى كوبىرەك قورعاسا، وندا بۇل زاڭدى الىپ تاستاۋ كەرەك. ءبىز ءقازىر بالالاردان گورى جانۋارلاردى كوبىرەك قورعاپ وتىرمىز»، – دەدى ول.

دەپۋتات اياۋسىزدىق تۋرالى ايىپتاۋلاردان ارىلۋ ءۇشىن الەمدىك تاجىريبەگە جۇگىندى.

«مىسالى، فينليانديادا رەسەيدەن كەلەتىن شەكاراداعى قاڭعىباس يتتەردى اتىپ تاستايدى. ولاردى ءوز اۋماعىنا كىرگىزبەيدى. نەگە زووقورعاۋشىلار بۇل ماسەلەنى كوتەرمەيدى؟ نەگە فينلياندياعا بارمايدى؟ جاپونيادا دا قاتاڭ شارالار قابىلداندى. مەن تاعى دا ايتامىن: ولار قايتارىمسىز اۋلاۋ مودەلىن قابىلداعاندا، 120 مىڭنان استام يت پەن مىسىق ەۆاكۋاسيالاندى. ءالى كۇنگە دەيىن سولاي ىستەپ جاتىر. سوندىقتان، ءبىزدىڭ حالقىمىزعا ءقاۋىپ تونگەندە، ءتيىمدى شارالار قولدانۋىمىز كەرەك».

زاڭ ورىندالمايدى

ەدىل جاڭبىرشين قورقىنىش پەن اقشاعا باسا نازار اۋدارسا، «ستوپ وتلوۆ» قورىنىڭ جەتەكشىسى ماريا گرەبەنكينا ساندارعا، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا جانە جۇيەنىڭ جالعاندىعىنا توقتالدى. ول ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتىنىڭ وكىلدەرىنە تىكەلەي جۇگىنگەندە، ەڭ وزەكتى ماسەلەنى كوتەردى.

«سىزدەردىڭ جاۋاپتارىڭىزعا سايكەس، 2021 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 14 038 جانۋار جويىلعان. الايدا، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سايتىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇكىل وبلىسقا 6 800 باسقا ارنالعان دارى-دارمەكتەر مەن ۋلى زاتتاردى ساتىپ العانسىزدار. سۇراعىم بار: قالعان 7 238 باستى نەمەن ولتىردىڭىزدەر؟ سىزدەردە بۇل ءۇشىن ەشقانداي ۋلى زاتتار مەن دارى-دارمەكتەر بولماعان. قالعانىن نەمەن ولتىردىڭىزدەر؟ بۇل تەك سىزدەردە عانا ەمەس، بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا وسىنداي – ساتىپ الىنعان پرەپاراتتار مەن جابدىقتار، كەيىن ەسەپتە ولتىرىلگەن جانۋارلار سانىنان بىرنەشە ەسە از. ءبىراق ەسەپتە ولتىرىلگەن جانۋارلار سانى الدەقايدا كوپ كورسەتىلەدى».

ول ناقتى جاۋاپ الا المادى. ۆەتەرينارلىق قىزمەت وكىلى جىلدىق 4-5 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ الۋلار، شپريستەر، پرەپاراتتار تۋرالى ايتىپ، ناقتى 1800-2000 جانۋار اۋلاناتىنىن جەتكىزدى. ءبىراق جەتى مىڭنان استام جانۋاردىڭ قايدا كەتكەنى تۋرالى سۇراق جاۋاپسىز قالدى.

كەزدەسۋدەن كەيىن گرەبەنكينا زاڭدا ەمەس، ونىڭ جىلدار بويى سابوتاجعا ۇشىراپ، ستاتيستيكا مەن ەسەپتەردىڭ ىڭعايلى سىلتاۋعا اينالعانىندا ماسەلە بارىن ايتتى.

«ماعان ەشكىم جاۋاپ بەرگەن جوق. مەن بۇل سۇراقتى ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باسشىسىنا قويدىم – ول ءۇنسىز قالدى. ولاردىڭ جاۋاپ بەرەرى جوق، سوندىقتان ءبارىن ەلەمەيدى. مەندەگى ءاربىر سان ۆەتەريناريا جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ باسقارمالارىنىڭ رەسمي قۇجاتتارىمەن راستالعان. بۇل تەك ماڭعىستاۋدا عانا ەمەس. بۇل بۇكىل ەل بويىنشا. مەن پاۆلودار وبلىسىندا جاۋاپ ىزدەپ، ماتەريالداردى پروكۋراتۋراعا، ۆەتەريناريا باسقارماسىنا جىبەرگەنمىن، ءبىراق ءبارى جاۋاپتان جالتارىپ، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ لوتتارىنا سىلتەمە جاساۋمەن اياقتالدى. ال بۇرىنعى اۋلاۋشى ماعان مۇنىڭ قالاي جاسالعانىن اشىق ايتىپ بەردى: كەشكە كولىكتىڭ تابانىندا مايىتتەرمەن كەلگەن، ال ەسەپشىلەر تەك ايتقان ساندى عانا ەسەپكە جازادى ەكەن. بەس ەمەس، سەگىز دەپ. مىنە، وسىلايشا جۇيە جىلدار بويى جۇمىس ىستەگەن».

ول بۇل جەردە كوپشىلىكتىڭ ەستىگىسى كەلمەگەن نارسەنى ايتتى: تىستەلەنگەن بالالار – بۇل گۋماندى زاڭنىڭ سالدارى ەمەس، ونىڭ ورىندالماۋىنىڭ ناتيجەسى.

«مىنە، وسى تىستەلەنگەن بالالار – بۇل زاڭنىڭ ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى ەمەس. بۇل ونىڭ ورىندالماۋىنىڭ ناتيجەسى. ونى ەشكىم ورىنداعىسى كەلمەيدى، ونى سابوتاجعا ۇشىراتادى، سودان كەيىن «مەن قاۋىپسىزدىكتى جاقتايمىن» دەپ شىعادى. ەگەر ادام شىنىمەن قاۋىپسىزدىكتى ويلاسا، ول ۆەتەرينارلىق ورگانداردىڭ جۇمىسىن باقىلار ەدى، قوعامعا مۇنداي وزگەرىستەردى ساتپاس ەدى. بۇل مۇلدەم قاۋىپسىزدىك تۋرالى ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قاڭعىباس جانۋارلار ماسەلەسى جوق. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءۇي جانۋارلارىمەن جانە يەلەرىنىڭ تولىق جاۋاپسىزدىعىمەن ماسەلە بار. ءبىز كوشەلەردى تازالاپ جاتقاندا، ۇيلەردە يەلەرىنىڭ قالقانىمەن جاڭا بۋىن كۇشىكتەر مەن مىسىقتار تۋىلادى. ادامدار وزدەرى كوشەگە جانۋارلاردى تاستاپ، سودان كەيىن يتتەردى كىنالى ەتەدى. ءۇي جانۋارلارىن تاستاۋدى توقتاتىڭىز – سوندا ەكى-ۇش جىلدان كەيىن پوپۋلياسيا ءوزى ازايادى. اتۋدىڭ نەمەسە ءولتىرۋدىڭ ورنىنا، يەلەرىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك – ءوز بەتىنشە سەرۋەندەگەنى، چيپتەرى جوق بولعانى، يتتەردى تاستاعانى ءۇشىن، ولاردىڭ تاستاعان جانۋارلارىن ءولتىرۋدىڭ ورنىنا يەلەرىنىڭ قالتاسىن قاعۋ كەرەك».

جانبىرشين بولسا، پىكىرتالاستى تەك زاڭ ەمەس، اقشا، گرانتتار جانە وزىنە جاسالعان شابۋىلدارعا دەيىن جەتكىزدى.

«بىزدە 69 پاناجاي بار، ونىڭ 64ء-ى جەكە، تەك 5ء-ى مەملەكەتتىك. ءبىز 13 دەپۋتات افم-گە، ۇقك-گە جانە پروكۋراتۋراعا حات جازدىق. 2022 جىلدان باستاپ باعدارلاماعا باعىتتالعان بارلىق قارجىلىق قاراجاتتى تەكسەرسىن. حالىقتىڭ اقشاسىن قايدا جۇمساعانىن تەكسەرسىن. ەكىنشىدەن، بۇل زووقورعاۋشىلار حالىقارالىق گرانتتار الادى. بۇل اقشانىڭ قايدا، قانداي ماقساتتا جۇمسالاتىنىن دا تەكسەرۋ كەرەك – مۇندا ۇلكەن اقشا اينالىستا. ءبىزدىڭ زاڭ بۇل سۇر سحەمانى جابادى، سوندىقتان ولار ايقايلاپ، نارازىلىق ءبىلدىرىپ، شابۋىل جاساپ جاتىر»، – دەدى ول.

«ءبىز كونتەنت-تالداۋ جاساپ كوردىك جانە بايقادىق: مۇندا تەك قازاقستاندىق پايدالانۋشىلار عانا ەمەس، تمد ەلدەرى، ەۋروپالىق ەلدەر، كوپتەگەن بوتتار مەن فەيك اككاۋنتتار بار. ولار ماقساتتى تۇردە شابۋىلداپ جاتىر. ولار زاڭدى، نورمالاردى تالقىلامايدى، بالاما ۇسىنبايدى. ولار مانيپۋلياسيامەن جانە ۇعىمداردى شاتاستىرۋمەن اينالىسادى. مەنىڭ بالالارىما، قىزدارىما شابۋىل جاساۋدى باستادى».

ءبىر ساتتە بۇل ەندى پىكىرتالاس ەمەس ەدى. ءبىر جاعىنان ەۆتانازيانى تالاپ ەتىپ، اۋرۋ بالالار مەن كەدەي وتباسىلار باردا يتتەرگە بيۋدجەتتى جۇمساۋعا بولمايتىنىن قايتالادى. ەكىنشى جاعىنان، ەۆتانازيا شەشىم ەمەس، مەملەكەتتىڭ شاماسى كەلمەگەنىنىڭ مويىنداۋى ەكەنىن ايتتى.

كەيبىرەۋلەر زارداپ شەككەن بالالاردىڭ سۋرەتتەرىن كورسەتتى. وعان جاۋاپ رەتىندە بالالاردىڭ كەيدە جانۋارلاردى ارانداتىپ، سودان كەيىن ءبارىن «ءقاۋىپتى يتتەرگە» جاباتىنى ايتىلدى.

ورتاق پىكىرگە كەلە المادى.

ەدىل جاڭبىرشين ءوز پوزيسياسىنان تانبادى. ول كوشەلەردى «تازارتۋ»، زاڭدى ەنگىزۋ، ءتاسىلدى وزگەرتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

وزگەرىستەردى قولداۋعا كەلگەن تۇرعىندار ءوز ۇستانىمدارىن بەكىتە ءتۇستى. زووقورعاۋشىلار كەلگەندەگى ويىمەن كەتتى. ولار جۇيەنىڭ ساتسىزدىگى، اقشا مەن يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى اشىق اڭگىمەلەسۋدىڭ ورنىنا، بيلىكتىڭ قاتىگەز شەشىمدى كۇشتەپ ەنگىزۋگە تىرىسىپ وتىرعانىنا سەنىمدى. اقتاۋدا ادامدار ءبىر-بىرىن ايقايلاپ، تاراپ كەتتى. بۇل داۋعا ەشكىم نۇكتە قويعان جوق. ءار تاراپتىڭ ءوز شىندىعى بار.

كونتەكست

قازاقستان قوعامى ەكى لاگەرگە ءبولىندى: ءبىرى قاڭعىباس يتتەردى رەتتەۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن قولداسا، ەكىنشىسى ولاردى ادامگەرشىلىككە جات جانە ۆارۆارلىق دەپ اتايدى. ەكىنشى توپ بەلسەندى تۇردە پەتيسيالار جازىپ، دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۇلكەن جازبالار جازادى. ءبىرىنشى توپ الەۋمەتتىك جەلىلەردە اسا بەلسەندى ەمەس، ءبىراق داۋلى زاڭدى قابىلداعان دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا، ولار الدەقايدا كوپ جانە ولار ۇنەمى قاڭعىباس يتتەر تۋرالى شاعىمدارمەن ماجىلىسمەندەرگە جۇگىنىپ وتىرادى.