س. كوندىباي. ميفولوگيا پرەدكازاحوۆ، كنيگا ۆتورايا. — س. 192–196)_
كوشپەلىلەردىڭ «ۋاقىت ماشيناسى»: قازاقتىڭ ءداستۇرلى استرونومياسى قالاي جويىلدى؟
ەكى عاسىر بۇرىن قازاقتار تۇندە جۇلدىزدارعا قاراپ ۋاقىتتى انىقتاپ، كۇنتىزبە جۇرگىزىپ، ءتىپتى اۋا-رايىن بولجاعان. بۇل ءبىلىم كوشپەلى ءومىر سالتى مەن قاتال كليمات جاعدايىندا ءومىر سۇرگەن حالىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى. الايدا، بۇگىندە بۇل ءداستۇرلى استرونوميالىق بىلىمدەردىڭ تەك ەلەستەرى عانا قالدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟
بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.
«ەسەپشىلەردىڭ» ءرولى
بۇل ءبىلىمدى يگەرگەندەردى «ەسەپشى» دەپ اتاعان. ولاردىڭ ءبىلىمى تەك ۋاقىتتى انىقتاۋمەن شەكتەلمەگەن. ولار جۇلدىزدارعا قاراپ دالادا باعدار تاۋىپ، اۋا-رايىنىڭ وزگەرۋىن الدىن الا بولجاپ وتىرعان. ءتىپتى، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قازاق كيىز ءۇيىنىڭ ءوزى – ۋاقىتتى كورسەتەتىن كۇن ساعاتى جانە جىلجىمالى وبسەرۆاتوريا ىسپەتتەس بولعان دەيدى. كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى ارقىلى تۇندە جۇلدىزداردىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ، كۇندىز شاڭىراقتان تۇسكەن كولەڭكە ارقىلى ۋاقىتتى انىقتاۋعا بولاتىن.
ءبىلىمنىڭ جوعالۋ سەبەپتەرى
زيرا ناۋرزباي ەسىمدى زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءبىلىمنىڭ جوعالۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتكەن. رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ساياساتى قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى كوشىپ-قونۋ جولدارىن بۇزىپ، جايىلىمداردى تارتىپ العان. بۇل جاعداي مال شارۋاشىلىعىنا كەرى اسەر ەتىپ، جۇت سياقتى تابيعي اپاتتاردىڭ زاردابىن كۇشەيتكەن.
كەڭەس زامانىندا ءداستۇرلى ءبىلىم يەلەرى، اسىرەسە، اپاتتاردى الدىن الا ەسكەرتەتىندەر نەمەسە ءدىني نانىمدارمەن بايلانىستى بولعاندار «يدەولوگيالىق جاعىنان جات» دەپ تانىلىپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. كوپتەگەن ەسەپشىلەر جويىلىپ نەمەسە ءوز بىلىمدەرىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزە الماي قالعان. وسىلايشا، قازاقتىڭ بايىرعى استرونوميالىق ءبىلىمىنىڭ تەك ۇزىك-ۇزىك دەرەكتەرى عانا ساقتالدى.
ساقتالعان دەرەكتەر مەن پىكىرتالاستار
بۇل ءبىلىمدى ساقتاپ قالۋعا تىرىسقانداردىڭ ءبىرى – كامەل جۇنىستەگى. ول لاگەردە وتىرعاندا كۋنانباي بەيسەنوۆ ەسىمدى ەسەپشىدەن ءداستۇرلى بىلىمدەردى ۇيرەنگەن. كەيىن ول ەستىگەندەرىن جازىپ الىپ، باسقا دا ەسەپشىلەردى ىزدەپ، ولاردىڭ اڭگىمەلەرىن جيناقتاعان. الايدا، جۇنىستەگىنىڭ جازعاندارى كەيبىر زەرتتەۋشىلەرمەن پىكىرتالاس تۋدىرىپ، ونىڭ دەرەكتەرىنىڭ ناقتىلىعىنا كۇمان كەلتىرەدى.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ەسىمدى جازۋشىنىڭ ەستەلىكتەرى دە وسىعان دالەل. ول ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنداعى مىرزاحان وڭعاروۆ ەسىمدى ەسەپشىنىڭ كەلەسى قىستىڭ وتە سۋىق بولاتىنىن بولجاپ، كولحوزدى جۇتتان امان الىپ قالۋعا كومەكتەسكەنىن باياندايدى. بۇل جاعداي ءداستۇرلى ءبىلىمنىڭ تەك مادەني عانا ەمەس، پراكتيكالىق ماڭىزىنىڭ دا زور بولعانىن كورسەتەدى.
قورىتىندى
قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزدارمەن بايلانىستى تەرەڭ ءبىلىمى تاريحتىڭ بەلگىسىز كەزەڭدەرىندە جويىلىپ كەتتى. وتارشىلدىق ساياسات پەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قىسىمى بۇل بايىرعى مۇرانىڭ ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. دەگەنمەن، ساقتالعان ازعانتاي دەرەكتەردىڭ ءوزى قازاق حالقىنىڭ تابيعاتپەن جانە اسپان الەمىمەن قانشالىقتى تىعىز بايلانىستا بولعانىن ايعاقتايدى.
-
استاناداعى كوپقاباتتى ءۇيدىڭ 15-قاباتىنداعى پاتەردە ءورت شىعىپ، ءۇش بالا قازا تاپتى. تۇرعىندار ەۆاكۋاسيالاندى.
-
Discover how ancient Kazakh knowledge of the stars، used for timekeeping and weather prediction، faded due to historical pressures and ideological suppression.
