Photo: Juan Pablo Serrano (https://www.pexels.com/@juanpphotoandvideo) / Pexels
Alashordalyqtar: Qaharmandar ma, álde tyńshylar ma? Qupıa muraǵattar ashyldy
Jaqynda qupıasy ashylǵan Qazaqstan Ulttyq qaýipsizdik komıteti men İshki ister mınıstrliginiń qujattaryna súıengen tarıhshylar Alash-Orda qozǵalysynyń jańa qyrlaryn ashýda. Bul jańalyqtar men tarıhı derekterdi zerttegen JURT YouTube arnasynyń sújetinen belgili boldy.
Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.
Alashordadan keıingi qarsylyq
Alash-Orda taratylǵannan keıin de Keńes ókimetine qarsylyq toqtamaǵan. Ol ártúrli formada jalǵasyp, uzaq ýaqyt boıy resmı tarıhnamadan tys qaldy. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń profesory Qaıyrbolat Nurbaı 35 jyldan astam ýaqyt boıy Qazaqstan tarıhyn zerttep keledi. Sońǵy jyldary onyń ǵylymı jumysy 1920 jyldardaǵy ult-azattyq qozǵalysty jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý máselesin zertteýge baǵyttalǵan.
«Eger muraǵat qujattaryna muqıat qarasaq, Keńes ókimeti ornaǵannan keıin de qarsylyqtyń joıylmaǵany anyq kórinedi. Ol jasyryn túrde jalǵasyp, baıqalmaı qalǵanymen, toqtamady», – deıdi tarıhshy.
Ult-azattyq qozǵalystyń sebepteri
Profesor Nurbaıdyń aıtýynsha, ult-azattyq qozǵalystyń basty sebebi – Keńes ókimetiniń repressıalyq saıasaty boldy. Saılaý quqyǵynan aıyrý, múlikti tárkileý jáne ulttyq belgi boıynsha qýdalaýlar halyqtyń jappaı narazylyǵyna jol ashty.
«Bul – táýelsiz memleket qurý jolyndaǵy jasyryn kúres edi. Qujattarda ulttyq uıymdar men partıalar qurý týraly naqty aıtylǵan. Bul endi stıhıalyq emes, uıymdasqan qozǵalys boldy», – deıdi Nurbaı.
Úmit pen úzilis
Alǵashqy jyldary qazaq elıtasynyń bir bóligi jańa ókimetpen dıalog pen reformalarǵa úmit artyp, yntymaqtasýǵa tyrysty. Alaıda, zertteýshi atap ótkendeı, oryndalmaǵan ýádeler bul baılanysty úzip, qarsylyqqa ulasýyna sebep boldy.
«Kópshiligi Keńes ókimeti jeńildikter jasaıdy dep shyndap sendi. Biraq ýádelerdiń oryndalmaıtyny jáne halyqtyń aldanyp jatqany belgili bolǵanda, ult-azattyq qozǵalys bastaldy», – deıdi tarıhshy.
Jasyryn ortalyqtar men búlikter
El boıynsha jasyryn ortalyqtar, zańsyz sıezer men aımaqtyq uıymdar jumys istedi. Olardyń qyzmetin kóbine rýlyq nemese dinı qurylymdar retinde jasyrdy.
«Resmı túrde bul rýaralyq kúres sıaqty kórindi, biraq shyn máninde bul – táýelsiz býrjýazıalyq, túrki-musylman memleketin qurý jolyndaǵy jasyryn kúres boldy», – dep atap ótti ol.
Tarıhshynyń pikirinshe, jyldar boıy júrgizilgen jasyryn jumys 1929–1931 jyldardaǵy aýqymdy búlikterge negiz boldy. Bul kezeń Fılıpp Goloshekınniń bılikke kelýimen jáne zorlap ujymdastyrýmen tuspa-tus keldi.
«Eń iri búlik – Sozaq búligi. Onda shtabtar qurylyp, handar saılanyp, kóterilisshiler armıasy jasaqtaldy. Bul endi stıhıalyq emes, daıyndyqpen ótken qozǵalys edi», – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory.
Repressıalardyń sebebi
1937–1938 jyldardaǵy jappaı repressıalar týraly aıta otyryp, Qaıyrbolat Nurbaı olardyń jasyryn qarsylyqtyń aýqymy men deńgeıine jaýap retinde bolǵanyn atap ótti.
«Keńes ókimeti soqyr sezimmen áreket etpedi. Barlaý jumysy júrgizildi, Stalınge baıandaldy. Mine, osy keń ult-azattyq qozǵalystan týyndaǵan qorqynysh repressıalardyń qatal bolýyna sebep boldy», – deıdi ol.
Tarıhı sabaq
Ǵalymnyń aıtýynsha, bul oqıǵalardy túsiný ǵylym úshin ǵana emes, qazirgi qoǵam úshin de mańyzdy.
«Bul – úlken sabaq. Bılik te, halyq ta budan sabaq alýy kerek. Bılik qoǵam pikirin tyńdaýy tıis. Shyndyǵy joq tarıh – tarıh emes», – dep qorytyndylady profesor Qaıyrbolat Nurbaı.
-
V Kazahstane prınáty vajnye ızmenenıa v farmasevtıcheskoı otraslı: otmenen NDS na sosıalno znachımye ı redkıe lekarstva, chto doljno snızıt ıh stoımostdlá naselenıa.
-
Newly declassified documents shed light on the complex history of the Alashorda movement, challenging previous narratives and revealing its post-dissolution resistance.
