InfoHub Logo

Qazaqstan ekonomıkasy aldaǵy ýaqytta qandaı synaqtarǵa tap bolýy múmkin? Jańa Salyq kodeksiniń bızneske áseri qandaı bolady? Osy jáne basqa da ózekti máselelerdi ekonomıs Marat Abdýrahmanovpen suhbattasa otyryp, bilip alyńyz.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Teńgeni ne ustap tur?

Jaqynda ǵana jańa Salyq kodeksiniń kúshine engenine tórt aıdaı ýaqyt boldy. Alaıda, bıznes áli kúnge deıin onyń talaptaryn tolyq túsine almaı jatqan syńaıly. Aldaǵy ýaqytta janar-jaǵarmaı men komýnaldyq qyzmet baǵasynyń ósýi kútilýde. Osy jaǵdaılarǵa baılanysty ekonomıs Marat Abdýrahmanov teńgeniń turaqtylyǵy men ekonomıkaǵa tónip turǵan qaýipter týraly pikirin bildirdi.

Marat Abdýrahmanovtyń aıtýynsha, jyl sońynda boljaǵan teńge devalvasıasy oryndalmady. Buǵan Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemeni 18%-ǵa deıin kóterip, aqsha-nesıe saıasatyn qataıtýy sebep boldy. Degenmen, ekonomıs bul táýekeldi áli de eskerý qajet dep sanaıdy. Onyń sózinshe, Ulttyq bank aqsha massasyn kóbeıtip jatqanymen, bul qarajat naqty sektorǵa jetpeı, qarjy quraldarynda qalyp qoıady.

Teńgeniń ustap turǵan basty sebebi retinde munaı baǵasy emes, carry-trade operasıalary atalyp otyr. Iaǵnı, ınvestorlar tómen paıyzben nesıe alyp, Qazaqstandaǵy 18% bazalyq mólsherlememen memlekettik qaǵazdarǵa salyp, paıda taýyp otyr. Bul qarajat el ekonomıkasyna paıda ákelmeıdi, tek spekýlásıaǵa jol ashady. Mundaı jaǵdaı 2013 jyly da baıqalǵan, al 2014 jyldyń aqpanynda teńge bir kúnde 19%-ǵa quldyraǵan edi.

Ekonomısiń esebinshe, kún saıyn elge júzdegen mıllıon dollar kirgenimen, 15-40 mıllıon dollar shyǵyp otyrady. Bul aǵym ázirge oń bolǵanymen, joǵary mólsherleme uzaqqa sozylsa, dollardyń shyǵyny kirisinen asyp, teńge quny tómendeýi múmkin. Sonymen qatar, jylyna 60-70 mıllıard dollarǵa taýar ımporttaıtyn Qazaqstan úshin ımportqa tólenetin qarajat ta teńgege qysym jasaıdy.

Qymbat munaı – Qazaqstanǵa paıdaly ma?

Sarapshylar qymbat munaıdy Qazaqstan úshin jaqsylyq dep sanaǵanymen, Abdýrahmanov bul pikirmen kelispeıdi. Onyń aıtýynsha, munaı baǵasynyń ósýi el ishinde janar-jaǵarmaı baǵasynyń ósýine tikeleı áser etedi. Qazaqstan baǵany jasandy túrde tómen ustap otyrǵandyqtan, kórshi elderge taýarlardyń «sur eksport» arqyly ketýine jol ashady.

Eger qazirgi qarqynmen munaı óndirilse, onyń qory 20-30 jylǵa ǵana jetedi. Al óndirýdi azaıtsa, 100 jylǵa jetedi. Sondyqtan, ekonomıs durys salyq saıasatyn engizip, ishki naryqty qorǵap, shıkizatty qaıta óńdeýdi bastaýdy usynady. Bul jumyspen qamtýdy, búdjetti jáne áleýmettik máselelerdi sheshýge kómektesedi.

«Teńgeniń nyǵaıýy qaıta óńdeýdi tıimdi etedi»

Teńgeniń nyǵaıýy ádette eksporttaýshylarǵa zıan keltiredi. Mysaly, astyq eksporty toqyrap qaldy. Alaıda, bul jaǵdaı el ishinde un óndirý men ony eksporttaýdy tıimdi etedi. Qazaqstanda óńdelgen ónimdi eksporttaý paıdalyraq bolady.

Sondaı-aq, teńgeniń nyǵaıýy ımporttyq jabdyqtardy arzandatyp, óńdeý ónerkásibiniń marjasyn arttyrady. Bul – memleket ustanýǵa tıis model. Másele belgili bir sektorǵa qatysty emes, memlekettiń osyndaı baǵamǵa keshendi saıasatynyń bar-joǵynda.

2025 jyldyń sońyndaǵy jańa salyq túzetýleri shaǵyn jáne mıkrobıznes kiristerin 2 trln teńgeden astam somaǵa azaıtady degen boljam ázirge tolyq rastalmady. Shaǵyn bıznes boıynsha nátıjeler mamyr-maýsymda, al mıkrobıznes boıynsha tamyz aıynda belgili bolady. Biraq, ENPF pen Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń kiristeri azaıa bastaǵany baıqalady.

Qazaqstandyqtardyń shetelde jumys izdep ketýi de artqan. Resmı derekter boıynsha, 2025 jyldyń toǵyz aıynda 156 myń qazaqstandyq jumys izdep shetelge shyqqan. Bul kórsetkish jyl saıyn artyp keledi.

2026 jyldyń sońyna qaraı bankterdiń kiristiligi teris bolýy múmkin degen boljam bar. Bul qarapaıym qazaqstandyq úshin nesıe alýdyń qıyndaýyna ákeledi. Bankter nesıe berýdi azaıtyp, talaptardy qataıtady. Sonymen qatar, 1 mamyrdan bastap janar-jaǵarmaı baǵasy 5-15% ósýi yqtımal. Bul komýnaldyq tarıfterdiń ósýimen qatar, barlyq taýarlar men qyzmetterdiń qymbattaýyna alyp keledi. Al halyqtyń tabysy 2024 jylǵy deńgeıde qalady. Bul kóptegen otbasylar úshin qarjylyq qıyndyqtar týdyrýy múmkin.

Eger bankterge memlekettik kómek qajet bolsa, Abdýrahmanov ony búdjet esebinen emes, ofshorlyq operasıalarǵa tyıym salyp, transferttik baǵa belgileý týraly zańdy qalpyna keltirý arqyly sheshýdi usynady. Bul sheteldegi mıllıardtaǵan dollardy elge qaıtarýǵa múmkindik beredi.

«Kaskadtyq quldyraý nemese reforma»

Ekonomıs aldaǵy jaǵdaıdyń úsh senarıin usynady:

Ekinshi senarıdi júzege asyrý úshin úkimet prezıdenttiń tapsyrmalaryn oryndaýy tıis. Salyq kodeksin qaıta qaraý, nesıe mólsherlemeleri boıynsha sharalar qabyldaý qajet. Eger bul sharalar qabyldanbasa, aldaǵy ýaqytta tek kaskadtyq quldyraý nemese reforma bolady.