InfoHub Logo

Iranda 2025 jyldyń jeltoqsanynyń sońynda bastalǵan jappaı narazylyq jańa kezeńge ótti: rıaldyń qunsyzdanýy men 72 paıyzdyq ınflásıa turmysty kúıretip, bıliktiń ıdeologıalyq tiregin álsiretti. Saıasattanýshy Sultan Ákimbekov bul tolqýlardyń 2019 jáne 2022 jyldardaǵy oqıǵalardan ózgeshe ekenin aıtady — geosaıası kontekst pen ishki saıası tepe-teńdik ózgerdi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Narazylyqtyń ekonomıkalyq ózegi

Iran valútasy 2025 jyldyń sońynda tarıhı tómenge tústi: beıresmı naryqta 1 AQSH dollary 1,42 mıllıon rıalǵa jetti. Bul 2024 jyldyń jeltoqsanymen salystyrǵanda shamamen 84 paıyzdyq quldyraý.

Quldyraý ásirese sońǵy alty aıda údeı tústi — rıal shamamen 56 paıyzǵa álsiredi. Salystyrý úshin: 2018 jyly dollar 50 myń rıal shamasynda edi.

Geosaıası tirek álsiredi

Ákimbekovtyń paıymynsha, Tegerannyń sońǵy onjyldyqtarda qurǵan «qarsylyq osi» (Levanttan Iemenge deıingi proksı jelisi) álsirep, 2025 jylǵy Izraılmen 12 kúndik soǵys Irannyń áskerı-saıası múmkindikteriniń shekteýligin kórsetti.

Aımaqtaǵy táýekeldi asqyndyrmaý týraly sheshim qoǵamda suraq týǵyzdy: qymbat syrtqy jobalar men ınfraqurylymdy ustaýdyń máni bar ma, eger el ishinde ómir súrý deńgeıi quldyrap jatsa?

Bılik tranzıti jáne elıta tartysy

El ishinde bılik tranzıtine qatysty belgisizdik artty. Joǵarǵy lıder Alı Hameneı úshin murager máselesi (onyń ishinde uly Modjtabaǵa qatysty boljamdar) elıta toptarynyń básekesin kúsheıtti.

KSIR (Islam revolúsıasy saqshylary korpýsy) óz ınfraqurylymy men yqpalyn saqtaýǵa múddeli. Al 2024 jyldyń shildesinde saılanǵan prezıdent Masýd Pezeshkıan (konservator Saıd Djalılıdi jeńgen) el ishinde salystyrmaly túrde «ýmerli» kýrsqa suranys baryn kórsetti.

Ótken tolqýlarmen aıyrmashylyq

2019 jylǵy tolqýlar benzın baǵasynyń 50–200 paıyzǵa ósýinen bastalǵan edi; sol jyly qarasha–jeltoqsanda, Reuters dereginshe, qaza tapqandar sany 1500-ge deıin jetýi múmkin.

2022 jyly 23 jastaǵy Mahsa Amınıdiń qaza bolýynan týǵan narazylyqta 500-den astam adam ajal qushty. Qazirgideı tolqýda aıyrmashylyq — bazardaǵy usaq saýdagerlerdiń (rejımniń dástúrli áleýmettik tiregi) belsendi qatysýy.

Kúsh qurylymdary bar, biraq qoǵam qoldaýy azaıyp jatyr

Iranda ýlıchtik tolqýlardy basýǵa «Basıdj» (shamamen 100 myń) jáne KSIR (shamamen 200 myń) sıaqty kúshtik qurylymdar jumyldyrylady. Bılik bul joly saq qımyldaýǵa tyrysyp otyr.

Degenmen 2026 jyldyń 6 qańtaryna qaraı quqyq qorǵaýshylar 35-ke deıin adam qaza tapqanyn, 1200-deı adamnyń ustalǵanyn habarlady. Keı óńirlerde kúsh qurylymdary oq qoldansa, demonstranttar «kokteıl Molotov» paıdalanǵany aıtylady.

Qysqa tynys beretin ekonomıkalyq qadamdar

Májilis 2026 jylǵy 5 qańtarda búdjet nusqasyn ózgertip, memlekettik qyzmetkerler jalaqysyn josparlanǵan 20 paıyzdyń ornyna 43 paıyzǵa ósirýdi, al QQS-ty 12 paıyzdan 10 paıyzǵa túsirýdi maquldady.

Bul sheshimder búrokratıa men «bazardy» ýaqytsha tynyshtandyrýy múmkin, alaıda 72 paıyzdyq ınflásıa jalaqy ósimin tez «jep qoıýy» yqtımal.

Nege «syrtqy jaý» rıtorıkasy áserin joǵaltty

1979 jylǵy revolúsıadan beri AQSH-qa qatysty «Úlken shaıtan» beınesi ishki birigý faktorynyń biri bolyp keldi. Alaıda 2025 jylǵy qysqa soǵystan soń bul ıdeologıalyq tirek álsirep, qoǵamnyń konservatıvti bóligi de kúnkóris daǵdarysyn birinshi orynǵa shyǵara bastady.

AQSH tarapynan yqtımal aralasý týraly qatań málimdemelerge Tehran eskertý jasap keledi, biraq dástúrli «syrtqy qaýip» argýmenti endi jappaı jumyldyrýǵa jetkiliksiz.

Qorytyndy: legıtımdiktiń eski modeli daǵdarysta

Iran bıliginiń ótken onjyldyqtarda jumys istegen legıtımdik modeli — ıdeologıa men syrtqy qarsylastyqqa súıengen — naryq kúızelisi men geosaıası shekteýler jaǵdaıynda tıimdiligin joǵaltýda. Sol sebepti 2025–2026 jyldardaǵy tolqý aldyńǵylarǵa qaraǵanda rejım úshin qaýiptirek bolyp tur.