InfoHub Logo

Burynǵy kezderi marshrýtkalar Qazaqstan qalalaryndaǵy qoǵamdyq kólik júıesiniń ajyramas bóligi boldy. Alaıda, sıfrlandyrý, qolma-qol aqshasyz tólem jáne baqylaý júıeleriniń engizilýi olardyń birtindep joǵalýyna sebepker boldy. Endi marshrýtkalar «shattl» degen jańa ataýmen qaıta oraldy. Bul kólikter ózderiniń aldyńǵy býyndarynyń tarıhyn qaıtalaı ala ma jáne olardyń artynda qandaı maqsattar turǵanyn Orda.kz zerttedi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Marshrýtkalardyń dáýiri qalaı aıaqtaldy?

90-jyldardyń ortasynan 2010-jyldardyń basyna deıin marshrýtkalar qalalyq kólik júıesinde mańyzdy ról atqardy. Olar qalalyq qoǵamdyq kólikterdiń jetpeıtin jerlerine jolaýshy tasymaldap, kólik ınfraqurylymyndaǵy kemshilikterdi jasyrýǵa kómektesti. Alaıda, bul kóbinese komersıalyq qyzmet bolǵandyqtan, qoǵamdyq kólikti damytýdyń bolashaq baǵyttarymen úılespedi.

Marshrýtkalardyń sany artqan saıyn, qala men jolaýshylar arasyndaǵy kólik qatynasyndaǵy kemshilikter de aıqyn kórine bastady. Eski júıede marshrýtkalar qalalyq kólik júıesinen bólek, derbes bir qurylym retinde jumys istedi. Júrgizýshiler jolaýshylar úshin qalalyq kóliktermen básekelesip, tek oryndar tolǵan kezde ǵana qozǵalyp, qyzmet kórsetý men qaýipsizdik standarttary kóbinese júrgizýshiniń ózine baılanysty boldy.

Qalalyq kólik reformalary

Keshendi kólik reformalaryna kóshken qalalarda marshrýtkalar ádette ózgeristerdiń alǵashqy nysanasy boldy. Mysaly, Almatyda bul proses bir jylda bolmasa da, biryńǵaı tólem júıesi, baqylaýdy kúsheıtý jáne tasymaldaýshylarǵa qoıylatyn talaptardy standarttaý arqyly júzege asty.

2006 jyly Almatyda Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń kezinde osy máselelerdi sheshýge júıeli túrde kirisildi. Sol kezde úlken syıymdylyqtaǵy avtobýstardyń marshrýtkalardy tolyq almastyrýy kerektigi aıtylǵan bolatyn. Ahmetjan Esimovtiń basshylyǵymen Almatyda kólik reformalary jalǵasyp, qala jeke tasymaldaýshylarmen emes, búkil marshrýttyq jelimen júıe retinde basqaryla bastady. Baýyrjan Baıbektiń kezinde basty nazar marshrýttyq sqemalardan baqylaýǵa, ashyqtyqqa jáne tasymaldaý sapasyna aýysty. Beznalıchnyı tólem men sıfrlyq bıletterdi engizý aıasynda, sol kezdegi ákim qoǵamdyq kóliktiń tabystaryn kóleńkeden shyǵarý qajettigin aıtyp, keıbir jeke tasymaldaýshylardy qala turǵyndaryna qaýip tóndiredi dep synǵa aldy.

Jańa format: Shattldar

Marshrýtkalardyń birtindep joǵalýyna qaramastan, shaǵyn syıymdylyqtaǵy kólikter formaty joıylǵan joq. Olar áli de úlken avtobýstar bara almaıtyn baǵyttarda qoldanylyp keledi. Qazirgi kezde taksı qymbat, al avtobýs áli de toly bolǵan jaǵdaıda, balama kólikke degen suranys joǵary. Osyǵan baılanysty ártúrli sherıng qyzmetteri, sonyń ishinde kóliktegi oryndy bólisý de tanymaldylyqqa ıe bola bastady.

Jańartylǵan formatta aqparattyq tehnologıalardy qoldaný qarastyrylǵan. Qazirgi kezde kompanıalar «shattl» dep atalatyn qyzmetti usynyp júr. Olar burynǵydaı jyldam jáne yńǵaıly tasymaldaýdy ýáde etedi, biraq ózgertilgen logıkamen, naqty ýaqyt aralyqtarymen, erejelermen jáne smartfon arqyly sıfrlyq baqylaýmen.

Bir IT-startaptyń ókili, Musa Seksenbaev, óz kompanıalarynyń shattldardy marshrýtkalarmen salystyrǵandy unatpaıtynyn aıtady. Onyń aıtýynsha, shattl – bul múldem basqa formattaǵy tasymal. Birinshiden, shattlda tek otyratyn oryndar qarastyrylǵan, turyp júretin jolaýshylar joq. Ekinshiden, ol marshrýtka sıaqty kúni boıy kóp aınalym jasaı bermeıdi, ádette tańerteń jáne keshke bir-eki reıs qana jasaıdy, ıaǵnı tek qarqyndy ýaqytta jumys isteıdi.

Musa Seksenbaevtyń aıtýynsha, olardyń shattldary asyǵyp, ár aıaldamada toqtamaıdy. Olardyń aldyn ala rastalǵan jolaýshylary bar naqty belgilengen marshrýty bar. Shattl marshrýtkaǵa qaraǵanda qymbatyraq, biraq taksıden áldeqaıda arzan. Sondyqtan bul format bárine birdeı jaramdy bola bermeıdi.

«Bizdiń kompanıamyzdyń tehnologıalyq múmkindigi bar, qandaı marshrýttardy bizdiń paıdalanýshylarymyz suraıtynyn anyqtaımyz. Bul tek qalalyq utqyrlyqty taldaý ǵana emes, sonymen qatar bizdiń ishki derekterimiz: jolaýshylar qandaı baǵyttar boıynsha júrgisi keletinin, belgilengen shattl qunyn tóleýge daıyn ekenin kóremiz», – deıdi ol.

Musa Seksenbaev óz startapyn qala úshin paıdaly format dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, bir shattl joldarda kem degende alty-segiz jeke kólikti nemese taksıdi almastyra alady. Qalada kólik azaıyp, tyǵyzdyq azaıady degen qarapaıym logıka bar.

«Biz ózimiz qalada kólik qozǵalysyna kedergi keltirmeıtindeı qaýipsiz toqtaı alatyn oryndardy tańdaımyz. Ádette, bul kireberister, „karmandar“ jáne basqa da ýchaskeler. Bizdiń operasıalyq komandamyz mundaı núktelerdi tańdaıdy. Qalamen kelisim týraly aıtsaq, biz jol qozǵalysy erejeleri aıasynda jumys isteımiz jáne belgilengen toqtaý tártibin buzbaımyz», – dep sendiredi startap ókili.

Kompanıa ókilderi qozǵalys qaýipsizdigi úshin negizgi jaýapkershilikti júrgizýshiniń moınynda ekenin atap ótedi. Sonymen qatar, olar tasymaldaýshy retinde talaptar, baqylaý jáne reglamentter júıesin qurýǵa mindettenedi, al daýly jaǵdaılarda qoldaý qyzmeti áreket etedi.

Barlyq artyqshylyqtaryna qaramastan, komersıalyq shattldar bárine birdeı balama bola almaıdy. Bul mıkroavtobýstar ázirge jappaı utqyr tutynýshyǵa baǵyttalǵan jáne múmkindigi shekteýli halyqqa arnalmaǵan.

Kólik reformalaryndaǵy marshrýtkalardyń orny

Nemis Aımaqtyq Geografıa Instıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Egor Mýleev shattldar fenomeni týraly jáne onyń qalalyq kólik júıesin damytý turǵysynan qalaı kórinetini týraly aıtyp berdi.

Egor Mýleev «jańa marshrýtkalar» týraly áńgimede kez kelgen shaǵyn syıymdylyqtaǵy kólikti eski modeldiń qaıta oralýy dep sanaý qate ekenin atap ótedi. Sarapshynyń aıtýynsha, postkeńestik qalanyń kózqarasy bulyńǵyr: jolaýshy shaǵyn kólikti kórgende, ony ádettegideı marshrýtka retinde qabyldaıdy – haotyq aıaldamalar, jolaýshy úshin básekelestik jáne álsiz baqylaý. Biraq kóliktiń ózi shaǵyn bolýy marshrýtkany tikeleı maǵynada bildirmeıdi.

«Halyqaralyq tájirıbede mıkroavtobýs qoǵamdyq kólik júıesiniń bóligi bola alady – óıtkeni belgili bir baǵyttaǵy nemese belgili bir aımaqtaǵy jolaýshy aǵyny úlken avtobýs úshin tym az. Mundaı jaǵdaıda máseleni kóliktiń ólshemi emes, erejeler sheshedi: qoljetimdilik standarttary, otyrǵyzý talaptary, jaılylyq deńgeıi, jelige ıntegrasıa jáne qala tarapynan baqylaý. Basqasha aıtqanda, «kishkentaı avtobýs» zamanaýı kólik júıesiniń de, onyń qarama-qarsysynyń da bóligi bola alady – onyń qalaı uıymdastyrylǵanyna baılanysty», – deıdi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, eski marshrýtkanyń problemasy tek mıkroavtobýsta emes, jeke tasymaldaýshylardyń eń paıdaly jolaýshylar úshin básekelesetin jáne is júzinde kóshelerdegi kólik shyndyǵyn ózderi qalyptastyratyn modelde boldy. Mundaı báseke bıznestiń turǵysynan tıimdi kórinýi múmkin – kılometrge kóbirek jolaýshy, joǵary júkteme, bos júris azaıady. Biraq dál osy logıkadan eski tıptegi marshrýtka týyndaıdy: marshrýttardyń dýblırlenýi, suranys úshin jarys, qalalyq jelimen qaqtyǵys, júıeli qamtýdyń ornyna paıdaly dálizderge baǵdarlaný. Budan qalalyq qoǵamdyq kólik zardap shegedi», – deıdi Egor Mýleev.

Munyń balamasy retinde sarapshy qalany aldyn ala erejelerdi belgileıtin modeldi ataıdy: jolaýshy aǵyndaryn, tartylys jáne trafık núktelerin zertteıdi, marshrýttyq jelini jobalaıdy jáne kelisim-sharttyq mehanızmder arqyly kim, qaıda, nemen jáne qandaı standarttarmen jolaýshy tasymaldaıtynyn anyqtaıdy. Mundaı júıede jeke tasymaldaýshy joıylmaıdy, biraq ol óziniń derbes naryǵy bolýdan qalyp, qalalyq utqyrlyqtyń jalpy arhıtektýrasyna engizilgen kólik jumysynyń operatoryna aınalady.

Sarapshy sondaı-aq, paıdalanýshy úshin sátti qyzmet pen qalalyq júıe úshin paıdaly qyzmet birdeı emes ekenin atap ótedi. Ol yńǵaıly, suranysqa ıe jáne komersıalyq jaǵynan ómirsheń bolýy múmkin, biraq sonymen birge tyǵyzdyqty azaıtpaýy, adamdardy jeke kólikten túsirmeýi jáne tipti burynnan bar qoǵamdyq kólikten jolaýshylardy tartýy da múmkin.

Onyń ústine, qoǵamdyq kóligi damyǵan qalalarda mundaı jeke tasymaldaýlar suranysqa ıe emes.

«Marshrýttyq kóliktiń joǵary jaılylyǵy arqyly jolaýshylardy tartýǵa tyrysatyn jeke tasymaldaýshylardyń mysaldary bar, biraq tramvaı qatynasy bar jaǵdaıda bul kútilgen nátıje bermeıdi. Jáne, bálkim, sondyqtan mundaı sheshimder kóbinese kólik júıesiniń shetki ýchaskelerinde suranysqa ıe bolady», – dep sanaıdy Mýleev.

Jeke másele – marketıńtik ýádeler, olar kóbinese dáleldengen kólik áseri retinde usynylady. Mundaı jaǵdaılarda tartymdy prezentasıany naqty saldardan shatastyrmaý mańyzdy: qyzmettiń qalany bosatatyny nemese tyǵyzdyq máselesin sheshetini týraly málimdeme, ózdiginen eshteńe dáleldemeıdi. Bul derekterdi tekserýdi talap etedi – jolaýshy qaıdan keldi, dálizdiń júktemesi qalaı ózgerdi, jeliniń baılanystylyǵy ósti me, jeke avtokóliktermen saparlar sany azaıdy ma.

«Sherıngtik qyzmettiń jeke avtokólikter men qoǵamdyq kólikti almastyra alatyny týraly tezıstiń keń taralýy, negizinen, 2010-jyldardaǵy AQSH-ta júrgizilgen jeke zertteýlerdiń nátıjelerine negizdelgen. Alaıda, basqa tájirıbe bul qorytyndynyń ámbebap emes ekenin kórsetedi. Bul mehanızm barlyq jerde jumys istemeıdi jáne árqashan naqty jergilikti kontekstke baılanysty. Sondyqtan kompanıalardyń óz qyzmetteri tyǵyzdyq máselesin sheshe alatyny týraly málimdemelerine saqtyqpen qaraý kerek: jıi bul jerde qalaýdy shyndyqqa aınaldyrýǵa tyrysady», – dep atap ótti sarapshy.

Egor Mýleevtiń aıtýynsha, álemde jeke tasymaldaýshylardyń qalalyq qoǵamdyq kólikpen birge jumys isteı alatyn kóptegen mysaldary bar, biraq mundaǵy negizgi shart – júıeniń tutastaı qalaı qurylǵany jáne rettelgeni bolyp tabylady.

«Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstandaǵy «marshrýtkalardy qaıta oılap tabý» týraly áńgime – bul tek jańa qyzmet túri týraly ǵana emes, sonymen qatar qalalyq kóliktiń qalaı qurylýy kerektigin kim sheshetini týraly da pikirtalas. Naryqtyq ınovasıa men qoǵamdyq ınfraqurylym arasyndaǵy shekara qaıda ótedi. Osyndaı qyzmetterdiń jelidegi ornyn kim anyqtaıdy – jolaýshy, tasymaldaýshy, ákimdik, operatorlar ma? Jáne jańa sheshimderdi qoǵamdyq kólikti kúsheıtetindeı, kóshelerdegi básekelestiktiń eski logıkasyn qaıtarmaıtyndaı etip qalaı kiriktirýge bolady?»

Ázirge shattldar ótkendegi marshrýtkalardaı tanymaldylyqqa ıe bola qoıǵan joq. Bul belgili bir suranystarǵa arnalǵan nıshelik balama, jáne aýqymy boıynsha qalalyq qoǵamdyq kólikke básekeles emes. Olar tasymaldaıtyn jolaýshylar sanyn eskere otyryp, sondaı-aq qalanyń ekologıalyq qoǵamdyq kólikti damytyp, onyń jumysyn baqylap otyrǵanyn eskersek, jeke tasymaldaýshylar búgingi kúni burynǵydaı úlken másele bolyp otyrǵan joq.