InfoHub Logo

Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy sońǵy ózgerister, ásirese salyq reformasy, shaǵyn bıznes ókilderin alańdatýda. Mınıstr Serik Jumanǵarınniń «jumys istemeıtin kásipkerlerdiń jappaı jabylýy tabıǵı proses» degen pikirine qaramastan, sarapshylar bul jaǵdaıdyń ekonomıkaǵa keri áserin aıtyp otyr.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

«Jumys istemeıtin bıznes» nemese ekonomıkanyń negizi?

Ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınniń jyl basyndaǵy jeke kásipkerlerdiń (JK) jappaı jabylýyn «tabıǵı proses» dep ataýy kópshiliktiń tańdanysyn týdyrdy. Mınıstrdiń aıtýynsha, jabylǵan kásiporyndardyń kóbi – tabysy men qyzmetkeri joq, jumys istemeıtin bıznes. Alaıda, bul kózqaraspen barlyq kásipkerler kelispeıdi.

Ulttyq banktiń derekteri men kásipkerlerdiń shaǵymy

Ulttyq banktiń sońǵy saýalnamasyna qatysqan kásipkerlerdiń 38%-dan astamy eń basty problema retinde joǵary salyqty atap kórsetken. Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń basshysy Elena Bahmýtovanyń aıtýynsha, damyǵan ekonomıkada jabylǵan bıznes ornyna jańasy ashylady, al Qazaqstanda bul úrdis baıqalmaıdy. Kóptegen kásipkerler ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty «uıqydaǵy rejımge» kóshýge nemese bankrot bolýǵa májbúr.

Sarapshylardyń pikiri

Ekonomıs Arman Beısembaevtyń aıtýynsha, mınıstrdiń sózinde shyndyq bar, biraq bul – tolyq shyndyq emes. Jańa salyq normalaryn kótere almaǵan kóptegen shaǵyn kompanıalar naryqtan ketken. Ásirese, buryn jeńildetilgen salyq júıesin qoldanyp, B2B boıynsha shyǵyndardy esepten shyǵarý múmkindiginen aıyrylǵandar qınaldy. Olar jalǵa alý nemese taýar satyp alý shyǵyndaryn esepteı almaı, ústeme salyq tóleýge májbúr boldy.

Ekinshi ekonomıs Marat Abdýrahmanov birinshi toqsanda jumys istep turǵan 50 myńǵa jýyq JK-nyń jabylǵanyn baǵalap, buǵan salyq reformasynyń tikeleı áser etkenin aıtady. Onyń pikirinshe, jańa Salyq kodeksinde kásipkerlikti yntalandyrý tetikteri joq.

Bızneske «úshtik soqqy»

2026 jylǵy jaǵdaı boıynsha, shaǵyn jáne orta bıznes (SHOB) birneshe faktordyń qysymyna ushyraýda. Birinshiden, fıskaldyq reforma bızneske salyq júktemesin arttyryp, rentabeldilikti tómendetti. Ekinshiden, bank bıznesindegi reformalarǵa sáıkes, bankter tutynýshylarǵa nesıe bergeni úshin 25% korporatıvtik tabys salyǵyn (KTS) tóleýge mindetti boldy. Úshinshiden, Ulttyq bank prýdensıaldyq normatıvterdi qataıtyp, tutynýshylyq nesıeleýdi shektedi. Bul jaǵdaı tutynýshylardyń satyp alý qabiletin tómendetip, shaǵyn bızneske degen suranysty azaıtty.

Buǵan qosa, memlekettik búdjet shyǵyndaryn qysqartýy da ekonomıkaǵa keri áserin tıgizýde. Bul faktorlardyń bári bir mezgilde oryn alýy shaǵyn bıznes úshin «ıdealdy daýyl» jaǵdaıyn týdyrdy.

Tizbekti reaksıa

Ortalyq Azıa elderin zertteý ortalyǵynyń dırektory Qýat Dombaı, Serik Jumanǵarınmen JK-nyń jappaı jabylýyna qatysty pikirtalasqa túsip, birinshi toqsanda 80 myńnan astam JK-nyń jabylýyn «tabıǵı proses» dep sanaýǵa bolmaıtynyn aıtty. Bul jaǵdaı tek ekonomıkalyq másele ǵana emes, áleýmettik máselege aınalyp otyr. Bir JK-nyń jabylýy onyń artynda turǵan otbasy men qyzmetkerlerdiń taǵdyryna áser etedi. Bul óz kezeginde áleýmettik shıelenistiń ósýine ákelýi múmkin.

Kim batyp, kim júzip shyǵady?

«Idealdy daýyldyń» basty qurbany – saýda salasy. Bul salada eń kóp shaǵyn kompanıa jabyldy. Sebebi – shyǵyndardy esepten shyǵarýǵa tyıym salý. Bıznes salyq júktemesiniń kúrt óskenin jáne rentabeldiliktiń tómendegenin kórip otyr. Nátıjesinde, kóptegen kásipkerler qyzmetin toqtatýǵa nemese jaqsy kúnderdi kútýge májbúr.

Qyzmet kórsetý salasy da zardap shekti, biraq saýdaǵa qaraǵanda azyraq. Qurylys salasynda da kóptegen shaǵyn uıymdar jabyldy. İri kásiporyndar men saýda jelileriniń merdigerleri, ásirese jeńildetilgen salyq júıesinde jumys istegender, reformadan qatty zardap shekti.

Skladty jalǵa berý sıaqty keıbir bıznes túrleri bul «daýyldan» aman qaldy. Sebebi, bul salada oryn jetispeýshiligi baıqalady jáne suranys turaqty. Munaı óndirýge baǵyttalǵan óńirler de bul jaǵdaıdy jaqsyraq ótkerdi. Al Almaty qalasy, shaǵyn bıznestiń basym bóligi shoǵyrlanǵandyqtan, eń qatty soqqyny aldy.

Kimge paıdaly?

«Idealdy daýyldyń» basty nátıjesi – el ishindegi tabystyń bólinýi, bul kómekke muqtaj jandardyń paıdasyna emes. Ekonomıkadaǵy ózgerister iri bızneske tıimdi, al shaǵyn bıznes artta qalyp otyr. Bul jaǵdaı jumyspen qamtylýdy azaıtyp, halyqtyń ál-aýqatyna keri áser etedi.

Shaǵyn kompanıalardyń jabylýynan týyndaıtyn taǵy bir saldar – naqty jalaqynyń tómendeýi. Bir jaǵynan, SHOB salyq júktemesin kóterý úshin jalaqy qoryn qysqartady nemese toqtatady. Ekinshi jaǵynan, jabylyp jatqan kompanıalar qyzmetkerlerin jumys izdeýge májbúr etedi, bul eńbek naryǵyndaǵy usynysty arttyrady. Bos jumys oryndaryna úmitkerler sany kóbeıgendikten, jumys berýshiler jalaqyny tómendetýge múmkindik alady.

Reforma «mınýsqa» aınaldy ma?

Salyq reformasynyń nátıjesinde búdjetke túsetin túsimder artty ma? Ázirge bul tek boljam. 1 maýsymda Qarjy mınıstrligi búdjet kiristeri týraly esep beredi. Osy qujat boıynsha alǵashqy qorytyndy jasaýǵa bolady. Ekonomıserdiń boljamy skeptıkalyq.

Aldyn ala esepteýler boıynsha, QQS-tyń (Qosymsha qun salyǵy) ósýi ázirge óz fýnksıasyn oryndamady: búdjetke QQS boıynsha az aqsha túsýi múmkin. Marat Abdýrahmanovtyń aıtýynsha, QQS jıyny 1-2%-ǵa tómendeıdi, al negizgi tómendeý úshinshi toqsanda bolady.

Qýat Dombaı Irandaǵy soǵysqa baılanysty munaı baǵasynyń joǵarylaýyna qaramastan, QR UEM-niń qatelik jiberýi múmkin ekenin eskertedi. Elde munaı óndirý azaıdy, tutyný belsendiligi tómendedi, bólshek saýda baıaýlady. Bul ekonomıkalyq ósimniń tómendeýine ákeledi.

Ekonomıserdiń aldyn ala boljamy boıynsha, tamyz aıynan bastap aman qalǵan bıznes jınaqtalǵan shyǵyndarǵa baılanysty baǵany kótere bastaıdy. Bul ınflásıany úrleıdi jáne qyrkúıekke qaraı barlyq qazaqstandyqtar óz qaltalarynda saldardy sezinedi. Jyl sońyna qaraı, ásirese saýda salasynda, bıznes jappaı jabylýynyń taǵy bir tolqyny ótýi yqtımal.

Memleket tarapynan shaǵyn bıznesti qoldaýdy keńeıtý qutqarýy múmkin edi. Mysaly, nesıe alý múmkindigin radıkaldy túrde jeńildetý jáne bazalyq mólsherlemeni birtindep tómendetý. Biraq ázirge bılik SHOB-qa tek óz betinshe ómir súrý jolyn qaldyrǵandaı áser qaldyrady. Bul ekonomıkalyq áleýmettik darvınızm nege ákeletinin jyl sońynda kóremiz.