InfoHub Logo

Qazaqstannyń bilim berý júıesi 2026 jyldyń kóktemin taǵy da aýyr áleýmettik synaqpen qarsy aldy. Naýryz aıynan bastalǵan mektep qabyrǵasyndaǵy zorlyq-zombylyq oqıǵalarynyń tizbegi qoǵamdaǵy «zaıyrlylyq» pen «qaýipsizdik» uǵymdaryn qaıta qaraýǵa májbúr etti. Ata-analar chattaryndaǵy úreı, pedagogtardyń dármensizdigi jáne áleýmettik jelilerdegi ashyq agresıa — bul búgingi mekteptiń bet-beınesine aınalyp bara jatqan ashshy shyndyq. Memleket tarapynan qabyldanǵan jańa zańnamalyq túzetýlerge qaramastan, «balalar qatygezdigi» atty derttiń emi áli tabylmaı tur.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Kóktemgi qaqtyǵystar: Rezonansty oqıǵalar hronologıasy

Sońǵy bir aıdaǵy aqparattyq taspany qarap otyryp, býllıngtiń geografıalyq aýqymynyń keńdigine tańǵalasyń. Naýryz aıynyń ortasynda elimizdiń ońtústik óńirlerinde joǵarǵy synyp oqýshylarynyń qatysýymen bolǵan jappaı tóbeles beınejazbalary tarady. Munda tek fızıkalyq kúsh kórsetý ǵana emes, top bolyp bir balany qorlaý, ony taspaǵa túsirip, jelide mazaq etý faktileri tirkeldi. Sáýir aıynyń basynda elordalyq mektepterdiń birinde kıberbýllıngtiń sońy qaıǵyly jaǵdaıǵa sál qalǵanda toqtatylǵany belgili boldy. Oqýshynyń jeke basyna tıisý, onyń otbasylyq qundylyqtaryn kelemejdeý áreketteri aılap jalǵasqan.

İshki ister mınıstrligi men Oqý-aǵartý mınıstrliginiń resmı derekterine súıensek, tek naýryz aıynyń ózinde mektep jasyndaǵy balalar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar sany ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómendemegen. Bul oqıǵalardyń árqaısysynyń artynda — synǵan taǵdyr, psıhologıalyq soqqy alǵan jetkinshek jáne erteńine alańdaǵan ata-ana tur. Qoǵamdaǵy narazylyqtyń basty sebebi — jazanyń qatańdatylǵany týraly aıtylǵanymen, naqty iste nátıjeniń kórinbeýi.

Zańnyń qaǵazdaǵy qýaty jáne istegi dármensizdigi

Qazaqstanda jaqynda ǵana balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańnamaǵa mańyzdy ózgerister engizildi. Býllıng uǵymy zańdyq turǵydan bekitilip, ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Alaıda, bul tetikter nege is júzinde aqsap tur?

Birinshiden, mektepterdegi kadr máselesi — eń álsiz tus. Bizde bir psıhologqa shaqqandaǵy oqýshy sany áli de normadan tys joǵary. 1000-nan astam bala oqıtyn mekteptegi jalǵyz psıholog ár balanyń kóńil-kúıin baqylap, kıkiljińniń aldyn alýǵa fızıkalyq turǵydan úlgermeıdi. Onyń ústine, kóptegen mamandardyń biliktiligi zamanaýı «jasyryn» býllıngti anyqtaýǵa jetpeıdi. Psıhologtar kóbine qaǵazbastylyqpen aınalysyp, naqty dalalyq jumystan qol úzip qalǵan.

Ekinshiden, jaýapkershiliktiń naqty emestigi. Býllıng oryn alǵan jaǵdaıda mektep ákimshiligi kóbine «abyroıdy saqtaý» maqsatynda faktini jasyrýǵa tyrysady. Al ata-analar «meniń balam olaı istemeıdi» degen pozısıada qalady. Nátıjesinde, japa shekken bala eki ottyń ortasynda qalyp, memlekettik qorǵaý tetikterin paıdalana almaıdy. Zań bar, biraq ony qoldanýdyń algorıtmi mektep dırektorlary men ınspektorlar úshin áli de bulyńǵyr.

Kıberbýllıng: Ekran artyndaǵy qatygezdik

Búgingi tańda býllıng mektep aýlasynan áldeqaıda alysqa ketti. TikTok, Instagram jáne Telegram chattary — zorlyq-zombylyqtyń jańa alańy. Kıberbýllıngtiń qaýiptiligi sol, ol balany táýlik boıy, tipti úıinde de mazalaýǵa múmkindik beredi. Sıfrlyq zorlyq-zombylyqty baqylaý — quqyq qorǵaý organdary úshin de, pedagogtar úshin de úlken qıyndyq týǵyzyp otyr.

Oqýshylar arasynda «jabyq toptar» qurý, stıkerler arqyly qorlaý, jalǵan aqparat taratý sekildi áreketter balanyń júıkesin juqartyp, sýısıdtik oılarǵa jeteleıdi. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń derekteri boıynsha, balalardyń 12%-dan astamy ınternette qysymǵa ushyraıtynyn aıtqan. Biraq bul tek ashyq aıtylǵany ǵana, naqty kórsetkish áldeqaıda joǵary bolýy múmkin. Mundaǵy basty másele — ata-analardyń sıfrlyq saýatsyzdyǵy. Balasynyń ınternette nemen aınalysyp júrgenin bilmeıtin ata-ana «jaýdy» syrttan izdeıdi, al ol balanyń qolyndaǵy smartfonnyń ishinde otyr.

Álemdik tájirıbe: Fınlándıa men Ońtústik Koreıa sabaqtary

Býllıngpen kúreste álem elderi túrli tıimdi modelderdi engizgen. Sonyń ishinde Fınlándıanyń KiVa baǵdarlamasy nazar aýdarýǵa turarlyq. Bul júıe tek qurban men agresorǵa ǵana emes, búkil synypqa, kýágerlerge baǵyttalǵan. Fın modeli boıynsha, qorlaýdy kórip turyp únsiz qalý — agresıaǵa ortaqtasýmen teń. Mekteptegi atmosferany ózgertý arqyly olar býllıng deńgeıin 80%-ǵa deıin tómendetken.

Ońtústik Koreıa tájirıbesi qatańyraq. Olarda «School Violence Record» (Mekteptegi zorlyq-zombylyq týraly jazba) júıesi jumys isteıdi. Eger oqýshy bireýdi qorlaǵany úshin jaýapqa tartylsa, bul aqparat onyń jeke is-qaǵazynda ómir boıy qalady. Bul jazba bolashaqta onyń bedeldi ýnıversıtetke túsýine nemese iri kompanıalarǵa jumysqa ornalasýyna kedergi bolady. Bul — jasóspirimdi áreketi úshin úlken jaýapkershilik bar ekenin erte jastan túsinýge májbúrleıdi.

Qazaqstan úshin osy eki modeldiń sıntezi qajet. Bizge fındik psıhologıalyq qoldaý men koreıalyq jaýapkershilik júıesiniń tepe-teńdigi kerek. Tek qana jazalaý emes, mekteptegi ortany saýyqtyrý — basty maqsat bolýy tıis.

Sarapshy pikiri men sheshim joldary

Tanymal zańgerler men psıhologtardyń resmı BAQ-taǵy pikirlerin saralasaq, olardyń ustanymy bir arnaǵa toǵysady: býllıng — bul tek mekteptiń emes, búkil qoǵamnyń derti.

«Biz balaǵa tek zańmen ses kórsete almaımyz. Bala agresıany qaıdan kóredi? Otbasyndaǵy zorlyqtan, jelidegi ádepsizdikten. Sondyqtan jaýapkershilikti mektepke ǵana júktep qoıý — qatelik. Ata-ananyń jaýapkershiligin konstıtýsıalyq deńgeıde sezindirý kerek», — deıdi bilim salasynyń sarapshylary.

Jańa zańdardyń jumys isteýi úshin bizge birinshi kezekte «únsizdik mádenıetin» buzý kerek. Bala mektepte nemese ınternette qysym kórse, ol týraly aıtýdan qoryqpaıtyn orta qalyptasýy tıis. Mektep ınspektorlarynyń rólin qaıta qarap, olardy «jazalaýshydan» «qorǵaýshyǵa» aınaldyrý qajet.

Qoryta aıtqanda, 2026 jyldyń naýryz-sáýir aılaryndaǵy oqıǵalar bizge úlken eskertý jasady. Býllıngke qarsy zańdar — bul tek qural, al nátıje — adamdardyń sanasy men qarym-qatynasynda. Eger biz búgin mekteptegi qatygezdikti toqtata almasaq, erteńgi qoǵam budan da qatal bolatyny anyq. Bilim ordasy — bilim alatyn qaýipsiz mekenge aınalýy úshin árbir ata-ana, árbir muǵalim jáne árbir memlekettik qyzmetker jaýapty. Eski máseleniń jańa sheshimi — ashyqtyq pen shynaıy janashyrlyqta.