InfoHub Logo

Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyndaǵy mańyzdy másele – eńbek aqynyń JİÓ-degi úlesin 40%-ǵa jetkizý. Premer-mınıstr Oljas Bektenov bıznes kirisiniń ósý qarqyny halyqtyń tabysynan asyp túskenin aıtyp, endi memlekettik qoldaý kompanıanyń áleýmettik kórsetkishterine tikeleı baılanysty bolatynyn málimdedi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Salyq alánsynyń ókili Janar Súleımenovanyń aıtýynsha, joǵarydan jalaqyny kúshtep kóterý áreketi ekonomıkalyq stagnasıaǵa ákelýi múmkin. Ol memlekettiń kúsh-jigerin tıimdi baǵytta – kvazımemlekettik sektordan bastap reforma júrgizýi qajettigin atap ótti.

Eńbek qunyn «arzandatýdyń» tarıhy

Táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkalyq tarıhyna kóz júgirtsek, eńbek aqynyń JİÓ qurylymyndaǵy úlesi 1990 jyldardyń sońynda shamamen 37-38% bolǵan. Keıin, munaı baǵasynyń ósýine qaramastan, bul kórsetkish tómendep, 2016 jyly 30,3%-ǵa deıin, al 2024 jyly 31% shamasynda bekigen. Bul ekonomıkalyq ósimniń jemisi teń bólinbeıtinin, ıaǵnı kapıtal jaldamaly qyzmetkerlerden jyldam baıyp jatqanyn kórsetedi. Sarapshy Janar Súleımenova jalaqyny kóterý máselesi ózekti ekenin, biraq saqtyq tanytý qajettigin aıtady.

«Biz ózimizdi naryqtyq ekonomıka retinde kórsetemiz. Al erkin naryqta jalaqy – bul qaıyrymdylyq emes, eńbek ónimdiligi men bıznes marjınaldyǵynyń nátıjesi. Eger bıznesti óziniń tabysynan artyq aqsha tóleýge májbúrleseńiz, bankrottyqqa nemese jappaı sur sqemalarǵa ketýge ákeledi», – dedi Súleımenova.

Áleýeti mol kvazımemlekettik sektor

Súleımenovanyń pikirinshe, bul jaǵdaıdy ózgertýdegi negizgi róldi kvazımemlekettik sektor atqarýy tıis. Búginde ol iri jáne orta bızneste basymdyqqa ıe jáne eńbek naryǵy úshin basty baǵdar bolyp sanalady.

«Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qorynyń 2024 jylǵy konsolıdasıalanǵan eseptiligin taldaý qyzyqty derekterdi kórsetedi. 16,4 trln teńgelik joǵary tabys pen shamamen 30% EBITDA (salyq pen paıyz aldyndaǵy paıda) kórsetkishine qaramastan, eńbek aqy qory 2 trln teńgege jýyq boldy. Bul tabystyń nebári 12%-y ǵana.

«Árıne, kapıtaldy kóp qajet etetin alyp kásiporyndardyń erekshelikterin eskerý qajet, onda shyǵyndardyń basym bóligi jabdyqtar men tehnologıalarǵa ketedi. Biraq muny eskergenniń ózinde, ulttyq kompanıalar ishinde tabysty bólý qurylymyn qaıta qaraýǵa zor múmkindik bar. Memleket óziniń júıesinen taldaýdy bastaýy kerek: qorlar qalaı paıdalanylady, personal sany qanshalyqty tıimdi jáne sıfrlandyrý qalǵan mamandarǵa áldeqaıda kóp tóleýge qalaı múmkindik beredi», – dep túsindirdi sarapshy.

Logıka qarapaıym: eger ulttyq kompanıalar laıyqty naryqtyq jalaqy tóleı bastasa, jeke sektor men sheteldik ınvestorlar úzdik kadrlardy joǵaltpaý úshin olarǵa teńesýge májbúr bolady. Bul ákimshilik qysym emes, naryqtyq tetik.

Shaǵyn jáne orta bıznes: eki ottyń ortasynda

Shaǵyn jáne orta bıznes (SHOB) múldem basqa jaǵdaıda. Shıkizat alyptarynan aıyrmashylyǵy, SHOB qatań básekelestik pen tómen paıda jaǵdaıynda jumys isteıdi. Munda eńbek aqy qoryna (EAQ) kez kelgen qysym aýyr tıedi.

Búginde jalpy belgilengen rejımdegi kásiporyndar úshin EAQ-qa salynatyn salyq júktemesi qyzmetkerdiń «qolǵa» alatyn tabysynan 42%-dan asady. Bul somaǵa JTS, áleýmettik salyq, zeınetaqy aýdarymdary jáne medısınalyq saqtandyrý jarnalary kiredi.

«Shaǵyn kafe nemese óndiristik seh úshin árbir jumys orny nomınaldy jalaqydan bir jarym ese derlik qymbatqa túsedi. Olardan salyqty paraleldi túrde tómendetpeı, turaqty ındeksteýdi talap etý – olardy jabýǵa ıtermeleýmen teń», – dep atap ótti Janar Súleımenova.

Sarapshy memlekettik qoldaý júıesin túbegeıli ózgertýdi usynady. Aǵymdaǵy shyǵyndarǵa sýbsıdıa «quıýdyń» ornyna, memleket jańǵyrtýdy yntalandyrýy kerek.

«Bizge ónimdiliktiń ósýine baılanysty sýbsıdıalar qajet. Eger kásiporyn bir qyzmetkerge eki ese kóp ónim shyǵarýǵa múmkindik beretin avtomattandyrýdy engizse, memleket ony qoldaýy tıis. Tek osyndaı model ınflásıany ósirmeı, jalaqynyń ósýine turaqty negiz jasaıdy», – dep sanaıdy sarapshy.

Janar Súleımenovanyń pikirinshe, halyqtyń tabysyn arttyrý strategıasy dáıekti bolýy kerek. Birinshiden, ulttyq kompanıalardy ońtaılandyrý jáne tıimdilik arqyly jalaqy deńgeıi boıynsha kóshbasshy etý. Ekinshiden, jeke sektor úshin EAQ-qa salynatyn salyq júktemesin azaıtý. Úshinshiden, sýbsıdıalardy avtomattandyrý jáne sıfrlandyrý jobalaryna baǵyttaý.

Kúshtep oryndaýdan góri, dáıektilik joly bir jarlyq shyǵarýdan uzaǵyraq, biraq tek ol jalaqynyń ósýiniń naqty, qaǵazdaǵy emes, shynaıy bolýyn qamtamasyz etedi, dep qorytyndylady sarapshy. Aıta keteıik, OECD elderindegi ashyq derekter boıynsha, eńbek aqynyń JİÓ-degi úlesi orta eseppen 50-55% aralyǵynda aýytqıdy.

Buǵan deıin ekonomıka mınıstrligi 2028 jylǵa qaraı Qazaqstandaǵy eń tómengi zeınetaqy men jalaqy mólsherin ataǵany habarlanǵan.