InfoHub Logo

Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласы соңғы жылдары айтарлықтай даму үстінде. Елде рекордтық егін жиналып, өнім экспорттау көлемі артты. Алайда, алда тұрған сын-тегеріндер де аз емес. Осы орайда, ҚР Ауыл шаруашылығы министрі Айдарбек Сапаровпен сұхбаттасып, саланың бүгіні мен болашағы, су тапшылығы, азық-түлік қауіпсіздігі және фермерлердің еңбегінің бағалануы туралы сұрадық.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Егін егу науқаны және ауа райы

Министрдің айтуынша, жақсы өнім алу тек ауа райына ғана байланысты емес, сонымен қатар агротехнологияларға да тікелей әсер етеді. Өңірлерге жасаған сапарларында министр көршілес шаруа қожалықтарында өнімнің әртүрлі болуына куә болған. Мәселен, бір жерде 10 ц/га, ал екіншісінде 30-40 ц/га өнім алынған. Бұл жағдай жеңілдікпен берілетін айналымдық кредиттердің маңыздылығын көрсетеді. Бұл фермерлерге қажетті материалдарды уақытында сатып алуға, тыңайтқыштарды енгізуге және қажетті техниканы сатып алуға мүмкіндік береді.

Биылғы егін егу науқаны оңтүстікте наурыз айының соңында, ал дәнді дақылдар егілетін аймақтарда мамыр айының басында басталды. Жұмыстар оңтайлы мерзімде аяқталады деп жоспарлануда. Жалпы, былтырғымен салыстырғанда 180 мың гектарға артық, яғни 23,8 млн гектар жерге егін егу көзделген. Бидай сияқты монокультуралар мен суды көп қажет ететін күріш, мақта алқаптары қысқартылып, майлы дақылдар, жүгері және мал азығы дақылдарының алқаптары ұлғайтылады. Қазіргі ауа райы жағдайлары да қолайлы болып отыр.

Климаттың өзгеруіне бейімделу және су ресурстарын үнемдеу

Су тапшылығы мәселесі өзекті болып тұрғандықтан, Ауыл шаруашылығы министрлігі климаттың өзгеруіне бейімделу стратегияларын әзірлеуде. Суды үнемдеу технологиялары суармалы егіншілікте кеңінен қолданылуда. Түркістан облысында мақта өсіруде су үнемдеу технологияларының енгізілуі нәтижесінде өнімділік артқан. Егер бұрын бұл технологиялар 2-3 мың гектар жерде қолданылса, қазіргі таңда 80 мың гектарға жуық жерді қамтып отыр. Бұл тамшылатып суару жүйесі суды үнемдеп қана қоймай, мақта өнімділігін де арттырады. Өткен жылы 20 жылдағы рекордтық 465 мың тонна мақта жиналып, орташа өнімділік 32 ц/га болды.

Жаңбырлы егіншілікте (елдің егістік алқабының басым бөлігі) бейімделудің бірнеше тетігі бар. Австралияның тәжірибесі көрсеткендей, жауын-шашын азайса да, ғылым мен технологияны дамыту арқылы өнімділікті арттыруға болады. Қазақстан да ғылым мен бизнесті интеграциялауға баса назар аударуда. Мәселен, «Таймас» жаздық бидай сорты ауа райына төзімділігімен ерекшеленеді.

Ауыл шаруашылығындағы «приписки» және бақылау жүйесі

Бұрын сүт пен картоп өніміндегі «приписки» мәселесі өзекті болғанымен, қазір бұл жағдай реттелуде. Мемлекет басшысының тапсырмасымен министрлік бұл мәселені шешуге кірісті. Статистика бюросымен және әкімдіктермен бірлесіп жұмыс жүргізу арқылы деректер нақтыланды. Бұл шешім қабылдаудағы қателіктерді азайтуға мүмкіндік береді. «Припискиден» арылу үшін өсімдік шаруашылығында да, мал шаруашылығында да өнімді бақылау жүйесі құрылуда. Бұл жүйе барлық кезеңдерді қамтып, деректерді үздіксіз беруді қамтамасыз етеді.

Мал шаруашылығын дамыту және ет бағасы

Мал шаруашылығын дамытудың кешенді жоспары қабылданды. Бұл жоспар АӨК-ті дамыту жол картасының логикалық жалғасы болып табылады. Алдыңғы бағдарламалар мал шаруашылығын нығайтуға, өндіріс тізбегін қалыптастыруға бағытталған болатын. Дегенмен, мемлекеттік қолдауды әкімшілендірудегі және сүт шаруашылығы мен құс шаруашылығына жеткілікті көңіл бөлмеудегі кемшіліктер де болды. Жаңа жоспар жеңілдікпен несиелендіруге бағытталған және әртүрлі мал түрлері мен шаруашылықтарды қамтиды. Бес жыл ішінде мал басын көбейтіп, өнімділігін арттыру көзделген.

Ет бағасының өсуіне бірнеше фактор әсер етеді: жанар-жағармай, дәрі-дәрмек бағасының өсуі, жалақы мен тарифтердің көтерілуі. Сонымен қатар, экспортқа деген сұраныстың артуы да жағдайды ушықтыра түскен. Алайда, экспортқа шығарылатын ет көлемі жалпы өндіріспен салыстырғанда шағын. Министр фермерлердің де еңбегінің лайықты бағасын алуы керектігін атап өтті.

Ветеринария саласын жаңғырту

Соңғы 14 жылда ветеринария инфрақұрылымына инвестиция жеткіліксіз болғандықтан, материалдық-техникалық база тозған. Қазіргі таңда бұл жағдай өзгеруде. 2024 жылы ветеринарияны жаңғыртуға қаржы бөлініп, 593 ветеринария нысаны салынды және жөнделді. Сондай-ақ, 72 ветеринария станциясы мен 1,3 мың ветеринария пунктінің құрылысы жоспарлануда. Ветеринария мамандарының жалақысын көтеруге 22 млрд теңге бөлінді. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы аурулардың таралуы туралы хабарламалар тек ветеринария қызметінің жағдайына ғана емес, сонымен қатар бизнес пен халықтың жауапкершілігіне де байланысты.

Азық-түлік тәуелсіздігі және импортты алмастыру

Қазақстан 35 әлеуметтік маңызы бар азық-түлік позициясы бойынша өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылуда. Құс еті, сүт өнімдері, балық өндірісінде айтарлықтай өсім байқалады. Отандық жылыжайларда өсірілген қияр мен қызанақ жыл бойына сатылымда. Дегенмен, импорттық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігі жоғары, бұл оларға мемлекет тарапынан көрсетілетін үлкен қолдауға байланысты. Қазақстанда АӨК-ке көрсетілетін қолдау деңгейі 6% болса, Беларусьте бұл көрсеткіш 22%-ға жетеді. Министрлік өнімнің өзіндік құнын төмендету, сақтау нысандарын салу, сыртқы нарықтарды ашу арқылы экспортты арттыруға бағытталған жұмыстарды жүргізуде.

Қант өндірісі және оның стратегиялық маңызы

Қант өндірісі негізінен қант қызылшасынан жүзеге асырылады. Қазіргі таңда елдегі қантқа деген сұраныстың тек 23%-ы ғана отандық өніммен қамтамасыз етіледі. Бұған дейін зауыттар қант қызылшасын өңдеуге онша құлықты болмаған. Алайда, 2024 жылы жеңілдікпен несиелендіру және субсидиялар енгізілгеннен кейін қант қызылшасының жалпы жиынымы 2,5 есеге артып, 1,3 млн тоннаға жетті. Қазіргі таңда өңдеу қуаттылықтары жеткіліксіз, сондықтан жаңа зауыт салу жоспарлануда. Қант өнеркәсібі – елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен басқа да салалардың (сусындар, кондитерлік өнімдер) дамуы үшін стратегиялық маңызды.

АӨК өнімдерінің экспорты және бәсекеге қабілеттілігі

2025 жылдың қорытындысы бойынша АӨК өнімдерінің экспорты 7,2 млрд АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіштің өсуіне дәнді дақылдар, майлы дақылдар, макарон өнімдері және басқа да өңделген өнімдер ықпал етті. Экспорттың елеулі бөлігін дәнді-дақылдар, зығыр, рапс және басқа да дақылдар құрайды. Бұл өнімдер елге валюталық кіріс әкеледі. Сонымен қатар, күнбағыс майы экспорты соңғы 3 жылда 3 есеге артты. Келешекте рафинациялау көлемін ұлғайту және жаңа нарықтарды игеру жоспарлануда. Өңделген өнім экспортының үлесі жалпы экспорттың 51,4%-ын құрайды, бұл экспорттың сапалы өсуін көрсетеді.

Астық экспортын субсидиялау

2024 жылы Қазақстан астық пен майлы дақылдардан рекордтық өнім алды. Бұл экспорттық әлеуетті арттырғанымен, ішкі нарыққа қысым жасады. Экспорттаушыларды қолдау мақсатында 2025 жылдың басында астық тасымалын субсидиялау енгізілді. Бұл шара астық экспортын 47%-ға арттыруға мүмкіндік берді. Қазақстандық астық алғаш рет Еуропа елдеріне, Солтүстік Африкаға және Вьетнамға экспортталды. Бұл шара ішкі нарықты тұрақтандырып, бағаның тым қымбаттауына жол бермеді.

Мемлекеттік қолдау жүйесін трансформациялау

Ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау жүйесі 2024 жылдан бастап кезең-кезеңімен трансформациялануда. Негізгі мақсат – оны тиімдірек, тұрақтырақ және түсінікті ету. Субсидиялар толықтай алынып тасталмайды, бірақ жеңілдікпен несиелендіруге баса назар аударылады. Бұл жүйе бюджет қаражатын бөліп қана қоймай, оның қайтарымдылығын қамтамасыз етеді. Қазіргі таңда мал сатып алу, асыл тұқымды мал сатып алу, өңдеу кәсіпорындарына айналым қаражатын беру сияқты жеңілдікпен несиелеу өнімдері бар. Келешекте элеваторлар мен астық қоймаларын салуға, сондай-ақ жылыжай кешендері мен бау-бақша өсіруге қаржы бөлу жоспарлануда.

Цифрландыру және деректерді басқару

Ауыл шаруашылығын тиімді дамыту үшін цифрлық шешімдер мен деректермен жұмыс істеу қажет. АӨК өнімдерін үздіксіз есепке алу жүйесін құру – ауыл шаруашылығы субъектілерінің бизнес-процестерін цифрландыруды талап ететін күрделі міндет. Министрлікте бірнеше цифрлық жүйе бар, оларды біріктіріп, фермерлер үшін «бір терезе» платформасын – «е-АПК» құру жоспарлануда. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша мемлекеттік ақпараттық жүйелердің деректері бірыңғай «деректер көлінде» біріктіріледі.

Ауыл шаруашылығындағы кадр тапшылығы

Ауыл шаруашылығында кадр тапшылығы – әлемдік мәселе. Қазақстанда бұл салаға 63 мың маман жетіспейді. Бұған ауылдағы өмір сүру жағдайы, балабақша, үйірмелер, медициналық қызметтердің жетіспеушілігі және жалақының төмендігі себеп болып отыр. Ауылдық аумақтарды дамыту тұжырымдамасы аясында мектептер, медициналық мекемелер, тұрғын үйлер салынуда. Тұрақты және табысты агробизнес бар жерде жайлы жағдай қалыптасады деп сенемін. Кәсіпорындарда цифрлық технологиялар енгізіліп, еңбек өнімділігі артуда. Мемлекет басшысы жұмысшы мамандықтарға үлкен мән береді, бұл ауыл шаруашылығын танымал етуге және беделін арттыруға ықпал етеді.