InfoHub Logo

Қазақстанда жаңа нысандардың бой көтеруі әрдайым елдің даму белгісі ретінде қабылданады. Алайда, экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, бұл көзқарас бүгінгі экономиканың нақты жағдайын дөп басып көрсете алмайды. Себебі, инвестициялардың басым бөлігі құрылысқа жұмсалып, өндірістік қуаттылықты арттыруға бағытталмайды.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

2026 жылдың бірінші тоқсанындағы экономикалық серпін: Фасадтың арғы жағында не бар?

2026 жылдың бірінші тоқсанында негізгі капиталға салынған инвестициялар 6,4 пайызға өсіп, жалпы көлемі 3,5 триллион теңгеге жетті. Бұл экономикадағы инвестициялық белсенділіктің күрт артқанын көрсетті. Алайда, осы инвестициялардың 66 пайызы ғимараттар мен құрылыстарға, ал тек 29,4 пайызы ғана машиналар мен техникаларға бағытталған. Бұл ел экономикасының өндірістік қуаттылығын арттырудан гөрі, сыртқы «фасадын» жасауға көбірек көңіл бөлетінін аңғартады.

Бүгін салынған нысан ертең тағы да шығын әкеледі

Құрылыс саласына бағытталған инвестициялар әдетте жылдам әсер етеді, бірақ олардың өзінен-өзі табыс әкелетіні сирек. Әрбір жаңа ғимарат жылу, коммуналдық қызмет, жөндеу, жол, жарықтандыру және персонал сияқты тұрақты шығындарды талап етеді. Егер аталған нысан айналасында жаңа экономика қалыптаспаса, ол табыс көзі емес, бюджетке қосымша салмаққа айналады. Бұл жағдай, әсіресе, мемлекеттік шығындардың өсіп отырған кезінде өзекті болып табылады.

Қазақстан экономикасының бүгінгі тірегі неде?

Тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) көлемі артқанымен, оның жалпы инвестициядағы үлесі соңғы он жылдағы ең төменгі деңгейге түсіп отыр. Бұл экономиканың сыртқы қаржы мен технологияларға тәуелділігі азайып, ішкі қаржыландыру мен банк несиелеріне көбірек сүйенетінін білдіреді. Сыртқы капитал тек ақша ғана емес, сонымен қатар технология, басқару стандарттары, экспорттық байланыстар мен бәсекелестікті әкеледі. ТШИ-дің таза ағынының теріс болуы – экономикадан келетіннен көп ақша шығып жатқанын көрсетеді.

Қазақстандықтардың өсіп отырған тұтынуы мен несиелердің рөлі

Инвестициялардың басым бөлігі сауда, қаржы, көлік, логистика, ақпарат және байланыс сияқты салаларға бағытталуда. Бұл инвесторлардың жаңа экспорттық өндірістерді құрудан гөрі, ішкі тұтынуға көбірек бет бұрғанын көрсетеді. Ішкі сұраныс, әсіресе, халықтың несиеленуі арқылы қолдау тауып отыр. Осылайша, инвестициялар құрылысқа, экономика тұтынуға, тұтыну несиеге сүйенетін, ал өндірістік қуаттылық баяу өсетін модель қалыптасуда. Бұл «витрина экономикасына» айналу қаупін тудырады: сырт көзге бәрі жақсы көрінгенімен, ішкі құрылым әлсіз қалады.

Инвестициялардағы аймақтық алшақтық

Инвестициялық белсенділік өңірлерде біркелкі емес. Кейбір облыстарда инвестициялар күрт өссе, басқаларында айтарлықтай төмендеген. Мысалы, Қостанай облысында 45%, Жетісуда 30,4%, Шымкентте 32,6% төмендеу тіркелді. Алматы мен Астанаға жалпы ТШИ-дің 62%-ы тиесілі болғанымен, бұл көбінесе компаниялардың бас кеңселерінің тіркелуімен байланысты. Бұл жағдай аймақтық инвестициялық саясатты статистикаға бағындырып, нақты экономикалық өсімнен гөрі, сандық көрсеткіштерге басымдық беруге итермелейді.

Басты сұрақ – экономиканы неге құру керек?

Мемлекеттік инвестициялар азайғанымен, жалпы инвестициялардың өсуі оңды көрсеткіш. Бұл экономиканың бюджетке тәуелділікті азайтып, өздігінен дами алатынын аңғартады. Алайда, банк несиелерінің рөлі артып отыр. Егер бұл несиелер өндірісті жаңғыртуға бағытталса, болашақта табыс әкелуі мүмкін. Ал егер олар аз өнімді жобаларға жұмсалса, тек өсімнің сыртқы көрінісін сақтап қалады. Сондықтан, Қазақстан үшін ең маңызды сұрақ – инвестицияның көлемі емес, оның қайда бағытталғаны. Даму тек жаңа нысандар салумен емес, экономиканың өздігінен жаңа табыс, технология және өндірістік қуаттылық жасай алуымен басталады.