InfoHub Logo

ەكونوميست ارمان بەيسەمبايەۆ قازاقستاننىڭ جىو-دەگى 6،5% ءوسىمىن بىردەن ءبىر ماقساتتى جەتىستىك رەتىندە قابىلداۋعا بولمايتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تىركەلگەنىمەن، بيىلعى جىلعى ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقتى تولىق كورسەتە بەرمەيدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

ءجىو ءوسىمى: ساندار بار، ساپاسى كۇمان تۋدىرادى

بەيسەمبايەۆتىڭ پىكىرىنشە، جىو-دەگى ءوسىمنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. سونىڭ ءبىرى – ينفلياسيا. باعالاردىڭ ءوسۋى جىو-دە كورىنىس تابادى، ءبىراق تاۋار ماسساسى وسپەسە، بۇل تەك سانداردىڭ ءوسۋى، ساپالى ءوسىم ەمەس.

ەكىنشى فاكتور – وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسىنىڭ ارتقانى. الايدا، بۇل سالا ءالى دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدى قاجەت ەتەدى، ءوزىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىمەن ەلگە ۆاليۋتالىق كىرىس اكەلۋگە تولىق قاۋقارلى ەمەس. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكونوميكاعا قوسقان ۇلەسى ازىرگە وتە از.

سونىمەن قاتار، مۇناي مەن شيكىزات ءوندىرىسىنىڭ، اسىرەسە ءىرى كەن ورىندارىنداعى ءوندىرىستىڭ ارتقانى جانە ۋران باعاسىنىڭ جوعارىلاۋى دا ەكونوميكالىق وسىمگە ىقپال ەتكەن. مەملەكەتتىڭ ينفراقۇرىلىم، جەو جاڭعىرتۋ، جول جانە تەمىرجول قۇرىلىسىنا سالعان قارجىسى دا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىردى. ساۋدا، بانك جانە قۇرىلىس سەكتورلارى دا، اسىرەسە مەملەكەتتىك قولداۋمەن (جەڭىلدىكتى يپوتەكا سياقتى) جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى.

شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن مودەل

ەكونوميستتىڭ ايتۋىنشا، جىو-دە مۇناي سەكتورىنىڭ ۇلەسى ازايعانىمەن، بۇل سالانىڭ ءوزى قىسقاردى دەگەندى بىلدىرمەيدى. باسقا سالالاردىڭ جىلدام دامۋى ەسەبىنەن ونىڭ ۇلەستىك سالماعى ازايادى. قازاقستان شيكىزاتتى وندىرۋدەن گورى، ونى وڭدەۋدى دامىتۋعا باعىت العانىمەن، بۇل باعىتتاعى قارقىن ءالى دە جەتكىلىكسىز.

مەملەكەتتىڭ رولىنە كەلەتىن بولساق، بولاشاق دامۋ ساياسي ەرىككە بايلانىستى بولادى. مەملەكەت كەيبىر سالالاردى قولداپ، ءتىپتى جاڭالارىن قۇرۋ ارقىلى الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن قولدانىپ وتىر. قازاقستان مۇناي وندىرۋدەن باس تارتپايدى، ءبىراق باستى ماسەلە – تەڭگەرىمدى ساقتاۋ. مۇناي سالاسىنا وڭدەۋ ونەركاسىبىن قوسىپ، جوعارى قوسىمشا قۇنى بار ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت.

ەكسپورت قۇرىلىمىندا ءالى دە شيكىزاتتىڭ باسىم ەكەنى بايقالادى. مىسالى، استىق، تەمىر رۋداسى، مۇناي سياقتى ونىمدەر وڭدەلمەي سىرتقا جىبەرىلەدى. بۇل ەكونوميكانىڭ نەگىزگى شيكىزاتتان اقشا تابۋىنا، ال وڭدەۋ ۇلەسىنىڭ از قالۋىنا اكەلەدى.

ەكونوميكا، ساياسات جانە ويىن ەرەجەلەرى

قازاقستان كسرو ىدىراعاننان كەيىن الەمدىك ەكونوميكاعا شيكىزات جەتكىزۋشى رەتىندە كىرىپ، بۇل ءرولدى ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتاپ كەلدى. شيكىزاتقا تاۋەلدى، ىشكى كۇردەلى ءوندىرىسى جوق قاراپايىم ەكونوميكا سيكليكتىك وزگەرىستەرگە بەيىم كەلەدى. مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋى ەكونوميكانى تەربەلىسكە تۇسىرەدى، ءبىر داعدارىستان شىعا الماي جاتىپ، كەلەسىسىنە ۇشىراۋ ءقاۋپى بار.

ەكونوميكا نەعۇرلىم قاراپايىم بولسا، سوعۇرلىم ول وزگەرىستەرگە وسال بولادى. دامىعان ونەركاسىبى بار كۇردەلى ەكونوميكالار داعدارىستى جەڭىل وتكەرەدى، سەبەبى ءبىر سالاداعى قۇلدىراۋدى ەكىنشى سالاداعى وسىممەن وتەي الادى. اقش سياقتى ەلدەردە مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋى ەكونوميكاعا قاتتى اسەر ەتپەيدى، سەبەبى ەكونوميكا كوپ دەڭگەيلى جانە جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىسكە يە. قازاقستاندا ەكونوميكانىڭ تەك مۇنايعا تىرەلۋى – ۇلكەن پروبلەما.

ساياسي شەشىمدەر ەكونوميكالىق مودەلدى تىكەلەي قالىپتاستىرادى. مەملەكەت بەلگىلەگەن ويىن ەرەجەلەرى بيزنەستىڭ جۇمىسىن جانە ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن انىقتايدى. تۇراقسىز جانە اشىق ەمەس ەرەجەلەر كاسىپكەرلەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.

ققس، ينفلياسيا جانە ەكونوميكانىڭ بەيىمدەلۋى

قازاقستانداعى جاعداي بيلىك تاراپىنان قابىلداناتىن ناقتى شەشىمدەرگە بايلانىستى بولادى. جاڭا سالىق كودەكسىندەگى كەيبىر ەرەجەلەر كاسىپكەرلىك قىزمەتكە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەر بار.

ققس-تىڭ 16%-عا دەيىن كوتەرىلۋىنە قاتىستى العاشقىدا باعالاردىڭ كۇرت ءوسۋى كۇتىلگەنىمەن، ونداي جاعداي بولمادى. دەگەنمەن، كەيبىر سالالاردا سالىقتىڭ ءوسۋى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قۇنىنا اسەر ەتىپ، قوسىمشا شىعىنداردى تۇتىنۋشىلارعا اۋدارۋدا. ققس-تىڭ ءوسۋى ينفلياسيانى بىرتىندەپ ارتتىرادى، ءبىراق بۇل جاپپاي باعا وسىمىنە اكەلمەيدى. ۋاقىت وتە كەلە بيزنەس پەن ەكونوميكا جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلەدى.

تەڭسىزدىك، نەسيەلەر جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى

ەلدە ناقتى ستراتەگيالىق كوزقاراس جوق. رەفورمالار ءجيى اياقتالماي قالادى، ال ەكونوميكا جارتىلاي شارالار ارقىلى داميدى. قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكا دەپ اتاعانىمەن، مەملەكەت كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار مەن باعانى رەتتەۋ ارقىلى بەلسەندى ارالاسادى. بۇل – نارىقتىق ەكونوميكاعا جات قۇبىلىس.

ەلدە تولىققاندى ورتا تاپ قالىپتاسپاعان. كوپتەگەن ادامدار تەك تاماق پەن نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرگە عانا شاماسى جەتەتىن دەڭگەيدە ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان نەسيەگە سۇرانىس ارتىپ وتىر. ادامدار جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەمەس، تۇتىنۋ دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نەسيە الادى.

وتكەن جىلعى ەكونوميكالىق وسىمگە قاراماستان، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەندەگەن. سەبەبى تابىستىڭ باسىم بولىگى از عانا توپتىڭ قالتاسىنا تۇسەدى. ەكونوميكادا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرگە باسىمدىق بەرىلگەن، ال يپوتەكالىق پورتفەل بۇل كورسەتكىشتەن الدەقايدا ارتتا قالىپ وتىر.

تەڭگە باعامى جانە ستاۆكا بويىنشا بولجامدار

بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ءوسۋى مەن تەڭگەنىڭ نىعايۋى كۋرسقا وڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن، ءبىراق ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت جاقسارۋى كۇتىلمەيدى. تەڭگەنىڭ نىعايۋى ۋاقىتشا قۇبىلىس، وعان مۇنايدىڭ جوعارى باعاسى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ جوعارى ستاۆكاسى اسەر ەتەدى.

ۇلتتىق بانك ينفلياسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ستاۆكانى بىرتىندەپ تومەندەتە باستايدى. بۇل تەڭگە اكتيۆتەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ازايتىپ، كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋىنە اكەلۋى مۇمكىن، سونىڭ سالدارىنان تەڭگە قايتا السىرەيدى. قولايلى جاعدايدا ستاۆكا جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شامامەن 16%-عا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن.