InfoHub Logo

جەردىڭ تابيعي ىرعاعى بۇزىلىپ، جىل مەزگىلدەرىنىڭ ۇيرەنشىكتى رەتتىلىگى جويىلا باستادى. ءبىز بىلەتىن كۇنتىزبەلىك جۇيە ەندى تەك وتكەن كۇننىڭ ەلەسى بولىپ قالۋى مۇمكىن.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

ماۋسىمداردىڭ رەتسىز تارالۋى

2026 جىلى كوكتەم بارلىق جەرگە ءبىر مەزگىلدە كەلمەدى. ول عالامشار بەتىنە «داقتار» سەكىلدى، رەتسىز شاشىراپ تارادى. بۇرىن دا كوكتەمنىڭ كەيبىر ايماقتارعا ەرتە، كەيبىرىنە كەش كەلەتىنى بەلگىلى بولعانىمەن، قازىرگى جاعداي مۇلدەم وزگەشە.

تابيعات ەندى جىل مەزگىلدەرىنىڭ كەستەسىن ساقتامايدى. ءتىپتى ءبىر ءوڭىردىڭ وزىندە بۇرىنعىداي ءبىر ىرعاقپەن جايىلۋدى دوعاردى. ءسىزدىڭ مەكەنىڭىزدە كوكتەم ءيىسى اڭقىپ تۇرسا، كورشى توبەنىڭ ارعى جاعىندا قىس ءالى ءوز قاھارىن كورسەتۋى مۇمكىن.

عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرى

عالامشارداعى كورەگەن كوزدەر – سوڭعى 20 جىل بويى جەردى ۇزدىكسىز باقىلاپ كەلگەن وربيتالىق سپۋتنيكتەر ادامزاتقا الاڭداتارلىق شىندىقتى اشتى. بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى وسى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، جىل مەزگىلدەرىنىڭ ىشكى مەحانيزمى «بۇزىلعانىن» رەسمي تۇردە جاريالادى.

Nature جۋرنالىندا جارىق كورگەن بۇل زەرتتەۋ كورشىلەس جاتقان ايماقتاردىڭ ءوزى ەندى بىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ۋاقىت بەلدەۋلەرىندە ءومىر سۇرەتىنىن ايعاقتادى. بۇل جاڭالىق ەكوجۇيە مەن كليمات تۋرالى قالىپتاسقان تانىمىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە ءتيىس.

ماۋسىمدىق سيكلدەردىڭ جاڭا كارتاسى

پروفەسسور تەراساكي حارت باستاعان عالىمدار توبى قۇرلىقتاعى ەكوجۇيەلەردە ماۋسىمداردىڭ ناقتى قاشان وزگەرەتىنىن كورسەتەتىن ەگجەي-تەگجەيلى سيفرلىق كارتانى جاساپ شىقتى. بۇل كارتادا ماۋسىمدىق سيكلدەر بۇرىنعىداي رەتتى كەزەكپەن ەمەس، بەيبەرەكەت موزايكا كەيپىندە بەينەلەنگەن.

نەگىزگى قورىتىندى – ەندى بىردەي ەندىك، تەڭىز دەڭگەيىنەن بىردەي بيىكتىك نەمەسە ءبىر جارتىشاردا ورنالاسۋ، كوكتەم، جاز، كۇز نەمەسە قىستىڭ ءبىر ۋاقىتتا كەلەتىنىنە كەپىلدىك بەرمەيدى. كورشىلەس وڭىرلەردە اۋا رايى مەن ەكوجۇيەلەر ءارتۇرلى بولىپ، مۇلدەم ەرەكشە تىرشىلىك ورتالارىن قالىپتاستىرادى.

«اللوحرونيا» قۇبىلىسى

پروفەسسور دريۋ تەراساكي حارتتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بۇرىن ماۋسىمدار قاراپايىم ىرعاق رەتىندە قابىلداناتىن. الايدا، زەرتتەۋ تابيعي كۇنتىزبەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل اسيممەتريا اسىرەسە، جەر بەدەرىنە بايلانىستى ماۋسىمدىق سيكلدەردىڭ ۋاقىتى مەن فورماسى قاتتى ەرەكشەلەنەتىن ايماقتاردا ايقىن كورىنەدى.

ءتىپتى بىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرى دە ءارتۇرلى «كليماتتىق ىرعاقتاردا»، پاراللەلدى «ۋاقىت ىلمەكتەرىندە» ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن. بۇل ەكوجۇيەلەردىڭ ەۆوليۋسيالىق جولىن ەكىگە ايىراتىن فاكتورعا اينالۋدا. مىسالى، ەكى ورتادا تابيعي رەسۋرستار ءارتۇرلى ماۋسىمدا قولجەتىمدى بولسا، بۇل سول جەرلەردەگى فلورا مەن فاۋنانىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. بۇل كوپتەگەن ۇرپاقتان كەيىن مۇلدە بولەك ەكى ءتۇردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.

اريزونا مىسالى

اقش-تىڭ اريزونا شتاتىنداعى فينيكس پەن تۋسون قالالارى – وسى قۇبىلىستىڭ ناقتى مىسالى. ولاردى نەبارى 160 شاقىرىمداي عانا ءبولىپ تۇرسا دا، جاۋىن-شاشىننىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى ءارتۇرلى: تۋسوندا جاڭبىر جازعى مۋسسون كەزىندە جاۋسا، فينيكستە قاڭتاردا تۇسەدى. بۇل ايىرماشىلىق ەكى قالانىڭ تابيعاتىن ەكى ءتۇرلى ىرعاققا باعىندىرىپ، بيولوگيالىق بايلانىستى ۇزگەن.

اگرارشىلارعا جانە عىلىمعا اسەرى

ماۋسىمدىق ايىرماشىلىقتارعا بايلانىستى تۇرلەردىڭ ءبولىنۋى – «اللوحرونيا» قۇبىلىسى تروپيكالىق تاۋلار مەن جەرورتا تەڭىزى ايماقتارىندا دا راستالدى. بۇل كولۋمبياداعى كوفە جيناۋ ماۋسىمدارىنىڭ كۇردەلى گەوگرافياسىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى، سول ارقىلى اگرارشىلارعا مول ءونىم جيناۋعا جول كورسەتەدى.

عالىمدار ەندىگى جەردە كليماتتىق جانە تابيعي مودەلدەردى «ورتاشالانعان» ماۋسىمدارعا ەمەس، وسىنداي جەرگىلىكتى اۋىتقۋلارعا نەگىزدەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بيزنەس ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.

جاڭا ەۆوليۋسيالىق سەرپىلىس

ادامزات جاڭا شىندىققا تاپ بولدى: ءبىرتۇتاس ماۋسىم ۇعىمى وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالاتىن ءتۇرى بار. جاز جىلى، قىس سۋىق دەپ سيپاتتاۋ جاڭساقتىققا اينالۋى مۇمكىن. عارىشتىق سپۋتنيكتەر كليماتتىق اسينحروندىلىقتىڭ جاڭا ءداۋىرىن اشىپ بەردى. جەر ءوزىنىڭ ءاربىر سۇيەمىنە دەربەس ىرعاق بەرىپ، گەنەتيكالىق بولاشاعىن قايتا ءپىشىپ جاتىر. بۇل – تىرشىلىكتىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى مەن جەر بەسىگىندەگى جاڭا ەۆوليۋسيالىق سەرپىلىستىڭ باستاۋى.