InfoHub Logo

كونستيتۋسيا – بۇل تەك قۇجات ەمەس، ول قوعامنىڭ تاريحي تاجىريبەسى مەن قۇندىلىقتارىنىڭ كورىنىسى. الەم ەلدەرىنىڭ نەگىزگى زاڭدى وزگەرتۋدەگى تاجىريبەسى ءارتۇرلى ناتيجەلەر بەرگەن. كەيبىر ەلدەردە بۇل جاڭارۋعا جول اشسا، ەندى بىرىندە كۇتپەگەن قيىندىقتار تۋدىردى. قازاقستاننىڭ دا ءوز زاڭنامالىق تاريحى بار، ول ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن دامىپ كەلەدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

الەمدىك تاجىريبە: ءساتتى جانە ءساتسىز رەفورمالار

كونستيتۋسيانى وزگەرتۋ – بۇل ءاردايىم مۇمكىندىكتەر مەن تاۋەكەلدەردى قاتار الىپ جۇرەدى. گەرمانيا، جاپونيا جانە فرانسيا سياقتى ەلدەردە كونستيتۋسيالىق رەفورمالار مەملەكەتتى نىعايتىپ، تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەستى. مىسالى، گەرمانيانىڭ 1949 جىلعى نەگىزگى زاڭىنداعى «ماڭگىلىك باپ» (Ewigkeitsklausel) ەشبىر جاعدايدا وزگەرتۋگە بولمايتىن نەگىزدەردى بەلگىلەپ، جۇيەنى وتە تۇراقتى ەتتى. جاپونيانىڭ 1947 جىلعى كونستيتۋسياسى سوعىستان باس تارتۋعا جانە رەسۋرستاردى تەحنولوگيا مەن بىلىمگە باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. فرانسيادا 1958 جىلى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتكەن جاڭا كونستيتۋسيا ەلدى داعدارىستان شىعارىپ، ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىردى.

الايدا، كەيبىر ەلدەردە كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەر كۇتكەن ناتيجە بەرمەدى. يسلانديا 2011 جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جاڭا كونستيتۋسيا جاساۋعا تىرىسقانىمەن، پارلامەنت ونى قابىلداماي قويدى. چيليدە 2022 جىلى ديكتاتور پينوچەت كەزىندە قابىلدانعان ەسكى كونستيتۋسيانى اۋىستىرۋ ءۇشىن جاسالعان «الەمدەگى ەڭ پروگرەسسيۆتى» جوبا حالىق تاراپىنان قولداۋ تاپپاي، رەفەرەندۋمدا 62% قارسى داۋىس جينادى. بۇل جاعدايلار زاڭنىڭ حالىققا تۇسىنىكتى بولۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى.

قازاقستاننىڭ زاڭنامالىق تاريحى

قازاقستان اۋماعىنداعى زاڭنامالىق جۇيەنىڭ تاريحى عاسىرلارعا سوزىلادى. قازاق حاندىعى كەزىندەگى ادەت-عۇرىپ قۇقىعى (ادات) جانە شىڭعىس حاننىڭ جارعىسى (ياسا) سياقتى ەرتەدەگى قۇقىقتىق جۇيەلەر بولعان. كەيىننەن قاسىم حان، ەسىم حان جانە تاۋكە حان سياقتى حاندار زاڭنامالىق جيناقتاردى جاساۋعا تىرىستى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن ءداستۇرلى سوت جۇيەسى ىعىستىرىلىپ، قازاق قوعامى رەسەي يمپەرياسىنىڭ زاڭدارىمەن ءومىر ءسۇردى. كەڭەس داۋىرىندە قازاقستان العاش رەت قازىرگى زامانعى كونستيتۋسيالارعا يە بولدى: 1925، 1936 جانە 1978 جىلدارى قابىلدانعان كونستيتۋسيالار رەسپۋبليكانىڭ ساياسي مارتەبەسىن ارتتىردى، ءبىراق ناقتى ەگەمەندىك شەكتەۋلى بولدى.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋسيالارى

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ءوزىنىڭ كونستيتۋسيالىق جۇيەسىن قۇرا باستادى. 1993 جىلعى العاشقى كونستيتۋسيا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جاعدايدى، ياعني ەيفوريا مەن جاڭا دامۋ مودەلىن ىزدەۋدى كورسەتەتىن. بۇل قۇجات پارلامەنتكە ايتارلىقتاي وكىلەتتىك بەردى، ال پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى شەكتەۋلى بولدى.

الايدا، ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ساياسي جۇيەنىڭ ترانسفورماسياسى كەزىندە بۇل مودەل جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. ناتيجەسىندە، 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋسيا قابىلداندى. بۇل قۇجات پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتىپ، ەكى پالاتالى پارلامەنتتى (سەنات جانە ءماجىلىس) ەنگىزدى. تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە، 1995 جىلعى كونستيتۋسيا قازىرگى قازاقستاندىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولىپ، وتپەلى كەزەڭدەگى تۇراقتاندىرۋشى ءرول اتقاردى.

2026 جىلعى رەفورما جانە بولاشاق

قازىرگى ۋاقىتتا ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورما جاڭا كونستيتۋسيا بولىپ سانالادى. وندا ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ ورنىنا قۇرىلتاي كەلەدى، ساياسي پارتيالاردىڭ قۇقىقتارى كەڭەيتىلەدى. بۇل – دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان قادام. بۇل وزگەرىستەر تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە وسكەن جاڭا بۋىننىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەدى جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەلسەندى ءرولىن كورسەتەدى.

ساياساتكەرلەر مەن انتروپولوگتار كونستيتۋسيانى وزگەرتۋدى تەك زاڭدى پروسەدۋرا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاڭا ءتارتىپتى لەگيتيمدەۋدىڭ سيمۆولدىق اكتىسى رەتىندە قاراستىرادى. قوعامنىڭ جاڭا ەرەجەلەرگە كەلىسۋى – بۇل جاڭارتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى. دەگەنمەن، مەملەكەتتىڭ جاڭارۋى تەك قۇجاتتىڭ ماتىنىنە عانا ەمەس، قوعامنىڭ جاڭا ەرەجەلەردى قابىلداپ، جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىعىنا بايلانىستى.