InfoHub Logo

قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى سوڭعى وزگەرىستەر، اسىرەسە سالىق رەفورماسى، شاعىن بيزنەس وكىلدەرىن الاڭداتۋدا. مينيستر سەرىك ءجۇمانعاريننىڭ «جۇمىس ىستەمەيتىن كاسىپكەرلەردىڭ جاپپاي جابىلۋى تابيعي پروسەسس» دەگەن پىكىرىنە قاراماستان، ساراپشىلار بۇل جاعدايدىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن ايتىپ وتىر.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

«جۇمىس ىستەمەيتىن بيزنەس» نەمەسە ەكونوميكانىڭ نەگىزى؟

ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك ءجۇمانعاريننىڭ جىل باسىنداعى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ (جك) جاپپاي جابىلۋىن «تابيعي پروسەسس» دەپ اتاۋى كوپشىلىكتىڭ تاڭدانىسىن تۋدىردى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، جابىلعان كاسىپورىنداردىڭ كوبى – تابىسى مەن قىزمەتكەرى جوق، جۇمىس ىستەمەيتىن بيزنەس. الايدا، بۇل كوزقاراسپەن بارلىق كاسىپكەرلەر كەلىسپەيدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ شاعىمى

ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى ساۋالناماسىنا قاتىسقان كاسىپكەرلەردىڭ 38%-دان استامى ەڭ باستى پروبلەما رەتىندە جوعارى سالىقتى اتاپ كورسەتكەن. قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ ايتۋىنشا، دامىعان ەكونوميكادا جابىلعان بيزنەس ورنىنا جاڭاسى اشىلادى، ال قازاقستاندا بۇل ءۇردىس بايقالمايدى. كوپتەگەن كاسىپكەرلەر ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى «ۇيقىداعى رەجيمگە» كوشۋگە نەمەسە بانكروت بولۋعا ءماجبۇر.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرى

ەكونوميست ارمان بەيسەمبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ءمينيستردىڭ سوزىندە شىندىق بار، ءبىراق بۇل – تولىق شىندىق ەمەس. جاڭا سالىق نورمالارىن كوتەرە الماعان كوپتەگەن شاعىن كومپانيالار نارىقتان كەتكەن. اسىرەسە، بۇرىن جەڭىلدەتىلگەن سالىق جۇيەسىن قولدانىپ، B2B بويىنشا شىعىنداردى ەسەپتەن شىعارۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعاندار قينالدى. ولار جالعا الۋ نەمەسە تاۋار ساتىپ الۋ شىعىندارىن ەسەپتەي الماي، ۇستەمە سالىق تولەۋگە ءماجبۇر بولدى.

ەكىنشى ەكونوميست مارات ابدۋراحمانوۆ ءبىرىنشى توقساندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 50 مىڭعا جۋىق جك-نىڭ جابىلعانىن باعالاپ، بۇعان سالىق رەفورماسىنىڭ تىكەلەي اسەر ەتكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، جاڭا سالىق كودەكسىندە كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى جوق.

بيزنەسكە «ۇشتىك سوققى»

2026 جىلعى جاعداي بويىنشا، شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) بىرنەشە فاكتوردىڭ قىسىمىنا ۇشىراۋدا. بىرىنشىدەن، فيسكالدىق رەفورما بيزنەسكە سالىق جۇكتەمەسىن ارتتىرىپ، رەنتابەلدىلىكتى تومەندەتتى. ەكىنشىدەن، بانك بيزنەسىندەگى رەفورمالارعا سايكەس، بانكتەر تۇتىنۋشىلارعا نەسيە بەرگەنى ءۇشىن 25% كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن (كتس) تولەۋگە مىندەتتى بولدى. ۇشىنشىدەن، ۇلتتىق بانك پرۋدەنسيالدىق نورماتيۆتەردى قاتايتىپ، تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋدى شەكتەدى. بۇل جاعداي تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ، شاعىن بيزنەسكە دەگەن سۇرانىستى ازايتتى.

بۇعان قوسا، مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارىن قىسقارتۋى دا ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. بۇل فاكتورلاردىڭ ءبارى ءبىر مەزگىلدە ورىن الۋى شاعىن بيزنەس ءۇشىن «يدەالدى داۋىل» جاعدايىن تۋدىردى.

تىزبەكتى رەاكسيا

ورتالىق ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قۋات دومباي، سەرىك جۇمانعارينمەن جك-نىڭ جاپپاي جابىلۋىنا قاتىستى پىكىرتالاسقا ءتۇسىپ، ءبىرىنشى توقساندا 80 مىڭنان استام جك-نىڭ جابىلۋىن «تابيعي پروسەسس» دەپ ساناۋعا بولمايتىنىن ايتتى. بۇل جاعداي تەك ەكونوميكالىق ماسەلە عانا ەمەس، الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ءبىر جك-نىڭ جابىلۋى ونىڭ ارتىندا تۇرعان وتباسى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.

كىم باتىپ، كىم ءجۇزىپ شىعادى؟

«يدەالدى داۋىلدىڭ» باستى قۇربانى – ساۋدا سالاسى. بۇل سالادا ەڭ كوپ شاعىن كومپانيا جابىلدى. سەبەبى – شىعىنداردى ەسەپتەن شىعارۋعا تىيىم سالۋ. بيزنەس سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كۇرت وسكەنىن جانە رەنتابەلدىلىكتىڭ تومەندەگەنىن كورىپ وتىر. ناتيجەسىندە، كوپتەگەن كاسىپكەرلەر قىزمەتىن توقتاتۋعا نەمەسە جاقسى كۇندەردى كۇتۋگە ءماجبۇر.

قىزمەت كورسەتۋ سالاسى دا زارداپ شەكتى، ءبىراق ساۋداعا قاراعاندا ازىراق. قۇرىلىس سالاسىندا دا كوپتەگەن شاعىن ۇيىمدار جابىلدى. ءىرى كاسىپورىندار مەن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مەردىگەرلەرى، اسىرەسە جەڭىلدەتىلگەن سالىق جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەندەر، رەفورمادان قاتتى زارداپ شەكتى.

سكلادتى جالعا بەرۋ سياقتى كەيبىر بيزنەس تۇرلەرى بۇل «داۋىلدان» امان قالدى. سەبەبى، بۇل سالادا ورىن جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى جانە سۇرانىس تۇراقتى. مۇناي وندىرۋگە باعىتتالعان وڭىرلەر دە بۇل جاعدايدى جاقسىراق وتكەردى. ال الماتى قالاسى، شاعىن بيزنەستىڭ باسىم بولىگى شوعىرلانعاندىقتان، ەڭ قاتتى سوققىنى الدى.

كىمگە پايدالى؟

«يدەالدى داۋىلدىڭ» باستى ناتيجەسى – ەل ىشىندەگى تابىستىڭ ءبولىنۋى، بۇل كومەككە مۇقتاج جانداردىڭ پايداسىنا ەمەس. ەكونوميكاداعى وزگەرىستەر ءىرى بيزنەسكە ءتيىمدى، ال شاعىن بيزنەس ارتتا قالىپ وتىر. بۇل جاعداي جۇمىسپەن قامتىلۋدى ازايتىپ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەر ەتەدى.

شاعىن كومپانيالاردىڭ جابىلۋىنان تۋىندايتىن تاعى ءبىر سالدار – ناقتى جالاقىنىڭ تومەندەۋى. ءبىر جاعىنان، شوب سالىق جۇكتەمەسىن كوتەرۋ ءۇشىن جالاقى قورىن قىسقارتادى نەمەسە توقتاتادى. ەكىنشى جاعىنان، جابىلىپ جاتقان كومپانيالار قىزمەتكەرلەرىن جۇمىس ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتەدى، بۇل ەڭبەك نارىعىنداعى ۇسىنىستى ارتتىرادى. بوس جۇمىس ورىندارىنا ۇمىتكەرلەر سانى كوبەيگەندىكتەن، جۇمىس بەرۋشىلەر جالاقىنى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك الادى.

رەفورما «مينۋسقا» اينالدى ما؟

سالىق رەفورماسىنىڭ ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر ارتتى ما؟ ازىرگە بۇل تەك بولجام. 1 ماۋسىمدا قارجى مينيسترلىگى بيۋدجەت كىرىستەرى تۋرالى ەسەپ بەرەدى. وسى قۇجات بويىنشا العاشقى قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ەكونوميستەردىڭ بولجامى سكەپتيكالىق.

الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا، ققس-تىڭ (قوسىمشا قۇن سالىعى) ءوسۋى ازىرگە ءوز فۋنكسياسىن ورىندامادى: بيۋدجەتكە ققس بويىنشا از اقشا ءتۇسۋى مۇمكىن. مارات ابدۋراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ققس جيىنى 1-2%-عا تومەندەيدى، ال نەگىزگى تومەندەۋ ءۇشىنشى توقساندا بولادى.

قۋات دومباي يرانداعى سوعىسقا بايلانىستى مۇناي باعاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا قاراماستان، ق ر ۇەم-نىڭ قاتەلىك جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ەلدە مۇناي ءوندىرۋ ازايدى، تۇتىنۋ بەلسەندىلىگى تومەندەدى، بولشەك ساۋدا باياۋلادى. بۇل ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.

ەكونوميستەردىڭ الدىن الا بولجامى بويىنشا، تامىز ايىنان باستاپ امان قالعان بيزنەس جيناقتالعان شىعىندارعا بايلانىستى باعانى كوتەرە باستايدى. بۇل ينفلياسيانى ۇرلەيدى جانە قىركۇيەككە قاراي بارلىق قازاقستاندىقتار ءوز قالتالارىندا سالداردى سەزىنەدى. جىل سوڭىنا قاراي، اسىرەسە ساۋدا سالاسىندا، بيزنەس جاپپاي جابىلۋىنىڭ تاعى ءبىر تولقىنى ءوتۋى ىقتيمال.

مەملەكەت تاراپىنان شاعىن بيزنەستى قولداۋدى كەڭەيتۋ قۇتقارۋى مۇمكىن ەدى. مىسالى، نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن راديكالدى تۇردە جەڭىلدەتۋ جانە بازالىق مولشەرلەمەنى بىرتىندەپ تومەندەتۋ. ءبىراق ازىرگە بيلىك شوب-قا تەك ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرۋ جولىن قالدىرعانداي اسەر قالدىرادى. بۇل ەكونوميكالىق الەۋمەتتىك دارۆينيزم نەگە اكەلەتىنىن جىل سوڭىندا كورەمىز.