InfoHub Logo

قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى 2026 جىلدىڭ كوكتەمىن تاعى دا اۋىر الەۋمەتتىك سىناقپەن قارسى الدى. ناۋرىز ايىنان باستالعان مەكتەپ قابىرعاسىنداعى زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنىڭ تىزبەگى قوعامداعى «زايىرلىلىق» پەن «قاۋىپسىزدىك» ۇعىمدارىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. اتا-انالار چاتتارىنداعى ۇرەي، پەداگوگتاردىڭ دارمەنسىزدىگى جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اشىق اگرەسسيا — بۇل بۇگىنگى مەكتەپتىڭ بەت-بەينەسىنە اينالىپ بارا جاتقان اششى شىندىق. مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانعان جاڭا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەرگە قاراماستان، «بالالار قاتىگەزدىگى» اتتى دەرتتىڭ ەمى ءالى تابىلماي تۇر.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

كوكتەمگى قاقتىعىستار: رەزونانستى وقيعالار حرونولوگياسى

سوڭعى ءبىر ايداعى اقپاراتتىق تاسپانى قاراپ وتىرىپ، بۋللينگتىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمىنىڭ كەڭدىگىنە تاڭعالاسىڭ. ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بولعان جاپپاي توبەلەس بەينەجازبالارى تارادى. مۇندا تەك فيزيكالىق كۇش كورسەتۋ عانا ەمەس، توپ بولىپ ءبىر بالانى قورلاۋ، ونى تاسپاعا ءتۇسىرىپ، جەلىدە مازاق ەتۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ەلوردالىق مەكتەپتەردىڭ بىرىندە كيبەربۋللينگتىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايعا ءسال قالعاندا توقتاتىلعانى بەلگىلى بولدى. وقۋشىنىڭ جەكە باسىنا ءتيىسۋ، ونىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتارىن كەلەمەجدەۋ ارەكەتتەرى ايلاپ جالعاسقان.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، تەك ناۋرىز ايىنىڭ وزىندە مەكتەپ جاسىنداعى بالالار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەندەمەگەن. بۇل وقيعالاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ارتىندا — سىنعان تاعدىر، پسيحولوگيالىق سوققى العان جەتكىنشەك جانە ەرتەڭىنە الاڭداعان اتا-انا تۇر. قوعامداعى نارازىلىقتىڭ باستى سەبەبى — جازانىڭ قاتاڭداتىلعانى تۋرالى ايتىلعانىمەن، ناقتى ىستە ناتيجەنىڭ كورىنبەۋى.

زاڭنىڭ قاعازداعى قۋاتى جانە ىستەگى دارمەنسىزدىگى

قازاقستاندا جاقىندا عانا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭناماعا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۋللينگ ۇعىمى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلىپ، اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. الايدا، بۇل تەتىكتەر نەگە ءىس جۇزىندە اقساپ تۇر؟

بىرىنشىدەن، مەكتەپتەردەگى كادر ماسەلەسى — ەڭ ءالسىز تۇس. بىزدە ءبىر پسيحولوگقا شاققانداعى وقۋشى سانى ءالى دە نورمادان تىس جوعارى. 1000-نان استام بالا وقيتىن مەكتەپتەگى جالعىز پسيحولوگ ءار بالانىڭ كوڭىل-كۇيىن باقىلاپ، كيكىلجىڭنىڭ الدىن الۋعا فيزيكالىق تۇرعىدان ۇلگەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە، كوپتەگەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى زاماناۋي «جاسىرىن» بۋللينگتى انىقتاۋعا جەتپەيدى. پسيحولوگتار كوبىنە قاعازباستىلىقپەن اينالىسىپ، ناقتى دالالىق جۇمىستان قول ءۇزىپ قالعان.

ەكىنشىدەن، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى ەمەستىگى. بۋللينگ ورىن العان جاعدايدا مەكتەپ اكىمشىلىگى كوبىنە «ابىرويدى ساقتاۋ» ماقساتىندا فاكتىنى جاسىرۋعا تىرىسادى. ال اتا-انالار «مەنىڭ بالام ولاي ىستەمەيدى» دەگەن پوزيسيادا قالادى. ناتيجەسىندە، جاپا شەككەن بالا ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ، مەملەكەتتىك قورعاۋ تەتىكتەرىن پايدالانا المايدى. زاڭ بار، ءبىراق ونى قولدانۋدىڭ الگوريتمى مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن ينسپەكتورلار ءۇشىن ءالى دە بۇلىڭعىر.

كيبەربۋللينگ: ەكران ارتىنداعى قاتىگەزدىك

بۇگىنگى تاڭدا بۋللينگ مەكتەپ اۋلاسىنان الدەقايدا الىسقا كەتتى. TikTok، Instagram جانە Telegram چاتتارى — زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاڭا الاڭى. كيبەربۋللينگتىڭ قاۋىپتىلىگى سول، ول بالانى تاۋلىك بويى، ءتىپتى ۇيىندە دە مازالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سيفرلىق زورلىق-زومبىلىقتى باقىلاۋ — قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن دە، پەداگوگتار ءۇشىن دە ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ وتىر.

وقۋشىلار اراسىندا «جابىق توپتار» قۇرۋ، ستيكەرلەر ارقىلى قورلاۋ، جالعان اقپارات تاراتۋ سەكىلدى ارەكەتتەر بالانىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ، سۋيسيدتىك ويلارعا جەتەلەيدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، بالالاردىڭ 12%-دان استامى ينتەرنەتتە قىسىمعا ۇشىرايتىنىن ايتقان. ءبىراق بۇل تەك اشىق ايتىلعانى عانا، ناقتى كورسەتكىش الدەقايدا جوعارى بولۋى مۇمكىن. مۇنداعى باستى ماسەلە — اتا-انالاردىڭ سيفرلىق ساۋاتسىزدىعى. بالاسىنىڭ ينتەرنەتتە نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن بىلمەيتىن اتا-انا «جاۋدى» سىرتتان ىزدەيدى، ال ول بالانىڭ قولىنداعى سمارتفوننىڭ ىشىندە وتىر.

الەمدىك تاجىريبە: فينليانديا مەن وڭتۇستىك كورەيا ساباقتارى

بۋللينگپەن كۇرەستە الەم ەلدەرى ءتۇرلى ءتيىمدى مودەلدەردى ەنگىزگەن. سونىڭ ىشىندە فينليانديانىڭ KiVa باعدارلاماسى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بۇل جۇيە تەك قۇربان مەن اگرەسسورعا عانا ەمەس، بۇكىل سىنىپقا، كۋاگەرلەرگە باعىتتالعان. فين مودەلى بويىنشا، قورلاۋدى كورىپ تۇرىپ ءۇنسىز قالۋ — اگرەسسياعا ورتاقتاسۋمەن تەڭ. مەكتەپتەگى اتموسفەرانى وزگەرتۋ ارقىلى ولار بۋللينگ دەڭگەيىن 80%-عا دەيىن تومەندەتكەن.

وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسى قاتاڭىراق. ولاردا «School Violence Record» (مەكتەپتەگى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى جازبا) جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ەگەر وقۋشى بىرەۋدى قورلاعانى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلسا، بۇل اقپارات ونىڭ جەكە ءىس-قاعازىندا ءومىر بويى قالادى. بۇل جازبا بولاشاقتا ونىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋىنە نەمەسە ءىرى كومپانيالارعا جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەدەرگى بولادى. بۇل — ءجاسوسپىرىمدى ارەكەتى ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بار ەكەنىن ەرتە جاستان تۇسىنۋگە ماجبۇرلەيدى.

قازاقستان ءۇشىن وسى ەكى مودەلدىڭ سينتەزى قاجەت. بىزگە فيندىك پسيحولوگيالىق قولداۋ مەن كورەيالىق جاۋاپكەرشىلىك جۇيەسىنىڭ تەپە-تەڭدىگى كەرەك. تەك قانا جازالاۋ ەمەس، مەكتەپتەگى ورتانى ساۋىقتىرۋ — باستى ماقسات بولۋى ءتيىس.

ساراپشى پىكىرى مەن شەشىم جولدارى

تانىمال زاڭگەرلەر مەن پسيحولوگتاردىڭ رەسمي باق-تاعى پىكىرلەرىن سارالاساق، ولاردىڭ ۇستانىمى ءبىر ارناعا توعىسادى: بۋللينگ — بۇل تەك مەكتەپتىڭ ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ دەرتى.

«ءبىز بالاعا تەك زاڭمەن سەس كورسەتە المايمىز. بالا اگرەسسيانى قايدان كورەدى؟ وتباسىنداعى زورلىقتان، جەلىدەگى ادەپسىزدىكتەن. سوندىقتان جاۋاپكەرشىلىكتى مەكتەپكە عانا جۇكتەپ قويۋ — قاتەلىك. اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە سەزىندىرۋ كەرەك»، — دەيدى ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى.

جاڭا زاڭداردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە «ۇنسىزدىك مادەنيەتىن» بۇزۋ كەرەك. بالا مەكتەپتە نەمەسە ينتەرنەتتە قىسىم كورسە، ول تۋرالى ايتۋدان قورىقپايتىن ورتا قالىپتاسۋى ءتيىس. مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ ءرولىن قايتا قاراپ، ولاردى «جازالاۋشىدان» «قورعاۋشىعا» اينالدىرۋ قاجەت.

قورىتا ايتقاندا، 2026 جىلدىڭ ءناۋرىز-ساۋىر ايلارىنداعى وقيعالار بىزگە ۇلكەن ەسكەرتۋ جاسادى. بۋللينگكە قارسى زاڭدار — بۇل تەك قۇرال، ال ناتيجە — ادامداردىڭ ساناسى مەن قارىم-قاتىناسىندا. ەگەر ءبىز بۇگىن مەكتەپتەگى قاتىگەزدىكتى توقتاتا الماساق، ەرتەڭگى قوعام بۇدان دا قاتال بولاتىنى انىق. ءبىلىم ورداسى — ءبىلىم الاتىن ءقاۋىپسىز مەكەنگە اينالۋى ءۇشىن ءاربىر اتا-انا، ءاربىر ءمۇعالىم جانە ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر جاۋاپتى. ەسكى ماسەلەنىڭ جاڭا شەشىمى — اشىقتىق پەن شىنايى جاناشىرلىقتا.