InfoHub Logo

قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارىندا مەملەكەتتىك مۇقتاجدىق ءۇشىن ءۇيى بار ۋچاسكەلەردى الىپ قويۋ جالعاسۋدا. كەيدە بۇل بۇكىل كوشەلەردى، اۋدانداردى نەمەسە ءتىپتى شاعىن اۋدانداردى بۇزۋعا اكەپ سوعادى. بۇل تەك جىلجىمايتىن مۇلىك يەلەرىنىڭ عانا ەمەس، قالانىڭ كورىنىسىن جوعالتقىسى كەلمەيتىن باسقا قالا تۇرعىندارىنىڭ دا نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. Orda.kz بۇل ماسەلە بويىنشا شەنەۋنىكتەرمەن جانە ساراپشىلارمەن سويلەستى.

جاقىندا عانا استاناداعى زارەچنىي ءماسسيۆىنىڭ تۇرعىندارى مەملەكەتتىك مۇقتاجدىق ءۇشىن ۇيلەرىن بۇزۋعا قارسى شىقتى. بۇعان دەيىن الماتىنىڭ ءارتۇرلى اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى دا وسىنداي مالىمدەمەلەر جاساعان بولاتىن.

نارازى مەنشىك يەلەرىن ەكى نەگىزگى ساناتقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – وتەماقى سوماسى تىم از دەپ سانايتىندار. ەكىنشىسى – ءوز ءۇيىن، اتا-باباسى وسىرگەن باۋ-باقشاسىن، تۋعان كوشەسىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەيتىندەر.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

مەملەكەتتىك ورگاندار نە دەيدى؟

رەداكسيا مەملەكەتتىك ورگانداردان پىكىر سۇراپ، بۇل پراكتيكانىڭ ق ر كونستيتۋسياسىنا سايكەستىگىن (بۇل جاڭا نەگىزگى زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن بولعان) سۇرادى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋابىندا باسقالارمەن قاتار بىلاي دەلىنگەن:

ازاماتتىق كودەكستىڭ 255-بابىنا سايكەس، مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شەشىمىنە بايلانىستى جىلجىمايتىن مۇلىككە مەنشىك قۇقىعىنىڭ توقتاتىلۋى، سونىڭ ىشىندە مەنشىك يەسىنە تيەسىلى ءۇي، وزگە دە قۇرىلىستار نەمەسە وسىمدىكتەر ورنالاسقان جەر ۋچاسكەسىن الىپ قويۋ تۋرالى شەشىم، تەك زاڭ اكتىلەرىندە بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا جانە تارتىپپەن، مەنشىك يەسىنە تەڭ قۇندى مۇلىك ۇسىنىلعاندا جانە كەلتىرىلگەن وزگە دە شىعىنداردىڭ وتەلۋى نەمەسە مەنشىك قۇقىعىنىڭ توقتاتىلۋىنان كەلتىرىلگەن شىعىنداردىڭ تولىق كولەمدە وتەلۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. مەنشىك يەسى مەنشىك قۇقىعىن توقتاتاتىن شەشىممەن كەلىسپەگەن جاعدايدا، ول سوت تارتىبىمەن داۋدى شەشكەنگە دەيىن جۇزەگە اسىرىلمايدى. داۋدى قاراۋ كەزىندە مەنشىك يەسىنە كەلتىرىلگەن شىعىنداردى وتەۋ ماسەلەلەرى دە شەشىلەدى.

الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ، ناقتىراق ايتقاندا، جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ (جقب) جاۋابىندا «جەر ۋچاسكەلەرىن ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تەك مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن، كولىك ينفراقۇرىلىمىن (جولدار، جولايرىقتار)، الەۋمەتتىك نىسانداردى (مەكتەپتەر، بالاباقشالار، اۋرۋحانالار جانە ت.ب.) جانە ەنەرگەتيكا نىساندارىن سالۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى» دەپ ناقتىلانعان.

ق ر «مەملەكەتتىك مۇلىك تۋرالى» زاڭىنىڭ 65-بابىنىڭ 12-تارماعىنا سايكەس، مەنشىك يەسى قاۋلىمەن كەلىسپەگەن نەمەسە شارت جاساسۋدان باس تارتقان جاعدايدا، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن نەمەسە وزگە دە جىلجىمايتىن مۇلىكتى ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ تۋرالى تالاپپەن سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. كەلىسپەگەن نەمەسە كوشۋدەن باس تارتقان جاعدايدا، مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ ماسەلەسى سوت تارتىبىمەن قارالادى.

ساراپشىلار نە دەيدى؟

سونداي-اق، ءبىز زاڭگەرلەرمەن سويلەستىك. ادۆوكات رۋسلان قوجاحمەتتىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنعان جاۋاپتارىندا مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن جەردى الىپ قويۋدىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق قۇرىلىمى جالپىلاما تۇردە كورسەتىلگەن. جالپى العاندا، پروسەدۋرا اكىمدىك شەشىم قابىلدايتىنداي، ال مەنشىك يەسى كەلىسپەگەن جاعدايدا ءىس سوتقا جىبەرىلەتىندەي ەتىپ قۇرىلعان.

«الايدا، مۇندا نورماتيۆتىك مودەل مەن ونى قولدانۋدىڭ ناقتى تاجىريبەسىن اجىراتۋ ماڭىزدى. ءبىر جاعىنان، جقب ۇستانىمى لوگيكالىق، ويتكەنى ول باعدارلاما اكىمدەرىنىڭ وتىنىمدەرى اياسىندا ارەكەت ەتەدى جانە قابىلدانعان باسقارۋشىلىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرادى. سوت ءتارتىبى دە مەنشىك يەسىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى كەپىلى بولىپ تابىلادى. ەكىنشى جاعىنان، باسقارمانىڭ جاۋابى ازاماتتار ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعامايدى».

اتاپ ايتقاندا:

ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋابى جاعدايدى تولىقتىرادى، ءبىراق مەنشىك قولسۇعىلماۋشىلىعى، سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى جانە وتەماقى قاعيداتتارى تۋرالى جالپى دەكلاراسيا شەڭبەرىندە قالادى. بۇل دۇرىس باعىتتار، ءبىراق ناقتىلانباعاندىقتان، ولار نەگىزگى تاۋەكەلدەردى جويمايدى. تاجىريبەدە ءدال وسى جالپى نورمالار جانجالداردىڭ كوزىنە اينالادى. مۇنداي ىستەر بويىنشا سوت داۋلارى، ادەتتە، ءۇش ماسەلەگە شوعىرلانادى:

1) الىپ قويۋ مەملەكەتتىك مۇقتاجداردىڭ كريتەرييلەرىنە سايكەس كەلە مە، الدە جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىڭعايلىلىعىنا ما؟

2) مۇلىكتى باعالاۋ قانشالىقتى دۇرىس جۇرگىزىلدى؟

3) مەنشىك يەسىن حاباردار ەتۋ جانە قاتىسۋ راسىمدەرى ساقتالدى ما؟

«مەنىڭ زاڭگەرلىك تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ، قازاقستانداعى قازىرگى قۇقىقتىق بازا مەنشىكتى قورعاۋدىڭ بازالىق كەپىلدىكتەرىنە سايكەس كەلەدى دەپ ايتا الامىن. الايدا، ونىڭ تيىمدىلىگى قۇقىق قولدانۋدىڭ ساپاسىنا جانە ەڭ الدىمەن سوتتاردىڭ الىپ قويۋدىڭ نەگىزدىلىگىن قانشالىقتى شىنايى تەكسەرەتىنىنە جانە ءادىل ەكونوميكالىق بالامالى وتەماقىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوتتىڭ مۇقيات قاراۋىنسىز، فورمالدى تۇردە ءمىنسىز نورمالار مەن راسىمدەردى ساقتاۋدىڭ ءوزى قوعامدا ادىلەتسىزدىك رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن»، - دەپ قورىتىندىلادى رۋسلان قوجاحمەت.

ادۆوكات ارتەم كوۆال دە مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن ۋچاسكەلەر مەن جىلجىمايتىن مۇلىكتى الىپ قويۋدىڭ ءوزى كونستيتۋسيا نورمالارىنا قايشى كەلمەيتىنىن، ءبىراق تاجىريبەدە ءجيى راسىمدەردىڭ بۇزىلۋىمەن، ازاماتتاردىڭ (تەك مەنشىك يەلەرىنىڭ عانا ەمەس) قۇقىقتارىنىڭ تاپتالۋىمەن قاتار جۇرەتىنىن اتاپ ءوتتى.

كونستيتۋسيانىڭ 26-بابىنا سايكەس، ازاماتتاردىڭ جەر مەن جىلجىمايتىن مۇلىككە مەنشىك قۇقىعى بار جانە ودان سوت شەشىمى بويىنشا عانا ايىرىلۋى مۇمكىن، ونىڭ ورنىنا ولارعا تەڭ قۇندى ۋچاسكە مەن جىلجىمايتىن مۇلىك نەمەسە ادەكۆاتتى اقشالاي وتەماقى بەرىلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، كونستيتۋسيا نورمالارى ساقتالادى. ەگەر ادامنان مۇلىك الىناتىن بولسا، وندا تەك كەلەسى جاعدايلاردىڭ سايكەس كەلۋىمەن:

ەگەر ادام كەلىسپەسە، ءىس سوتقا بەرىلەدى، وندا جەر ۋچاسكەسىنىڭ ناقتى قۇنى انىقتالۋى ءتيىس.

ءبىراق مەملەكەتتىك مۇلىك تۋرالى زاڭعا سايكەس، ەگەر جەردى الىپ قويۋ مەملەكەتتىك مۇقتاجدارمەن تىكەلەي بايلانىستى بولماسا، وندا اكىمدىكتىڭ الىپ قويۋ تۋرالى قاۋلىسى سوت ارقىلى كۇشىن جويۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار، بۇل مەملەكەتتىك مۇقتاجداردىڭ بارلىعى قالانىڭ باس جوسپارىندا كورسەتىلۋى ءتيىس. ال باس جوسپاردىڭ ءوزى قالا قۇرىلىسى ساراپتاماسىنا جىبەرىلىپ، ءماسليحاتقا بەكىتۋگە بەرىلگەنگە دەيىن اتقارۋشى ورگاندارمەن (اكىمدىك، ساۋلەت باسقارماسى، تكش، قبق جانە ت.ب.) كەلىسۋ راسىمىنەن جانە قوعامدىق تالقىلاۋ پروسەدۋراسىنان ءوتۋى كەرەك.

«مىنە، وسىدان باستالادى! باس جوسپاردى قوعامدىق تالقىلاۋدى وتكىزۋدىڭ زاڭدا جازىلعان ناقتى رەگلامەنتى بار. ءبىراق مەن بۇل پروسەدۋرانىڭ ەرەجەگە ساي وتكەنىن، الەۋەتتى قاتىسۋشىلاردىڭ قۇجاتتى مۇقيات زەرتتەۋگە جەتكىلىكتى ۋاقىتى مەن مۇمكىندىگى بولعانىن، ال ايتىلعان ەسكەرتۋلەردىڭ بارلىعى اكىمدىكپەن ەسكەرىلىپ، باس جوسپاردىڭ جاڭا نۇسقاسىندا كورىنىس تاپقانىن ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن»، - دەيدى كوۆال.

ق ر «مەملەكەتتىك مۇلىك تۋرالى» زاڭىنىڭ 62-بابى، الىپ قويۋ ماقساتتارى مەملەكەتتىك مۇقتاجدارعا جاتپاسا، مۇلىكتى الىپ قويۋعا تىيىم سالادى. مۇلىكتى قانداي ماقساتتاردا الىپ قويۋعا بولاتىنى، ال قانداي ماقساتتاردا بولمايتىنى ق ر جەر كودەكسىنىڭ 84-بابىندا ناقتى كورسەتىلگەن. كەيدە باس جوسپار مەن اكىمدىك قاۋلىسىن سالىستىرعاندا، الىپ قويۋ ماقساتى باپتاردا كورسەتىلگەن تىزىمگە سايكەس كەلمەيدى.

بۇل جاعدايدىڭ تاعى ءبىر تۇسىنىكسىز، ءبىراق وتە ماڭىزدى ءساتى بار. زاڭدا جەردى الىپ قويۋ جانە باس جوسپارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ الدىندا، جتب-نىڭ قوعامدىق تالقىلاۋلارى جۇرگىزىلۋى كەرەك دەلىنگەن. الايدا، زاڭدا بۇل تالقىلاۋلاردىڭ ناتيجەلەرى بيلىك باستامالارىن قابىلداۋ نەمەسە باس تارتۋ پروسەسىنە قالاي اسەر ەتەتىنى ناقتى جازىلماعان. تالقىلاۋعا قاتىسقانداردىڭ قانشاسى، قانشا پايىزى قارسى داۋىس بەرۋى كەرەك، سوندا اكىمدىك (نەمەسە باسقا مەملەكەتتىك ورگان) ءوز يدەياسىنان باس تارتادى نەمەسە ونى قايتا قاراۋعا جىبەرەدى؟

«مىسالى، ادامدار بار، ولار ءوز جەرىندە ءومىر بويى، وتباسىمەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءومىر سۇرگەن، تاماشا بىرەگەي ءۇي، مونشا سالىپ، ءيىستى باقشا وسىرگەن، ولاردا توعان، جايلاۋلار، جانۋارلار بار. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن ولاردان تارتىپ الىپ، كوپ قاباتتى ۇيلەرمەن قورشالعان تيپتىك پاتەرگە كوشۋگە ماجبۇرلەيدى. ولار ءۇشىن بۇل مۇلدەم قابىلدانبايدى جانە ەشقانداي اقشا بۇل جوعالتۋدى وتەمەيدى. ولار ءۇشىن بۇل ۇلكەن تراگەديا».

ءبىراق باسقا سانات تا بار. ولار مۇلكىن لايىقتى باعاعا ساتۋعا قارسى ەمەس. ءبىراق ولارعا وتەماقى مولشەرى مۇلدەم ۇنامايدى. ولارعا جاي عانا ۋچاسكە مەن تۇرعىن ءۇيدىڭ شارشى مەترىنىڭ نارىقتىق قۇنى ۇسىنىلادى. بۇل رەتتە سوتتار، مەملەكەت مەنشىك قۇقىعىن توقتاتۋعا بايلانىستى شىعىنداردى وتەۋدى ەش ويلامايدى: جۇك تاسۋشىلارعا، كولىككە، جاڭاسىن ساتىپ المايىنشا نەمەسە مەملەكەتتەن نەمەسە قۇرىلىس سالۋشىدان العانشا (كەمىندە جارتى جىل) تۇرۋعا ءماجبۇر بولاتىن باسقا تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋعا؛ ەگەر زاتتار كوپ بولسا، قويمانى جالعا الۋعا دا.

ەگەر ادامنىڭ ۋچاسكەسىندە قانداي دا ءبىر شارۋاشىلىعى نەمەسە ءوندىرىسى بولسا، وعان بۇل شارۋاشىلىقتى باسقا جەرگە كوشىرۋ جانە بۇل ءوندىرىس ءۇشىن جاڭا الاڭ ساتىپ الۋ نەمەسە جالعا الۋ تولەنۋى ءتيىس. ۋچاسكەدەگى جاسىل جەلەكتەر ەسەپتەلىپ، باعالانىپ، تولەنۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى قوسىمشا ميلليوندار. بيزنەستى توقتاتۋدان تۋىنداعان شىعىندار، كەمىندە جارتى جىلدان ءۇش جىلعا دەيىنگى تابىس جوعالتۋ.

«سونىمەن قاتار، كوپتەگەن ادامداردا ءۇي جانۋارلارى – ءيتى، مىسىعى نەمەسە باسقا جانۋارلارى بار. ولاردى دا ءبىر جەرگە ورنالاستىرۋ كەرەك. ال مەملەكەت بۇل ماسەلەمەن تىكەلەي اينالىسۋى (باسپانالار، زوو قوناقۇيلەر قۇرۋ) نەمەسە جانۋار يەلەرىنىڭ تاسىمالداۋ جانە ۇستاۋ شىعىندارىن وتەۋى ءتيىس. جەردى الىپ قويۋ ناتيجەسىندە جانۋارلاردى جاي عانا كوشەگە تاستاپ كەتۋگە بولمايدى. مۇنداي جاعدايدى ساۋاتتى مەملەكەتتە قابىلداۋعا بولمايدى. مەملەكەت پەن قوعام بۇل جاعدايدى قاتاڭ باقىلاۋى ءتيىس»، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

نە ىستەۋ كەرەك؟

ەگەر سىزگە مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن ۋچاسكەڭىزدى نەمەسە پاتەرىڭىزدى الىپ قويۋ تۋرالى حابارلاما اكەلسە، وندا ءسىز e-otinish پلاتفورماسىن پايدالانىپ، قالاڭىزدىڭ (اۋىلىڭىزدىڭ) اكىمدىگىنە باس جوسپاردان نەمەسە جتب-دان ءۇزىندى بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساپ، مەملەكەت ءسىزدىڭ ۋچاسكەڭىزدە نە سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن بىلە الاسىز.

ءارى قاراي اكىمدىكتىڭ جاۋابىن ق ر جەر كودەكسىنىڭ 84-بابىندا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ماقساتتارىنىڭ تىزىمىمەن سالىستىرىڭىز. مىسالى، ەگەر باس جوسپاردا تۇرعىن ءۇي نىساندارىن سالۋ كوزدەلگەن بولسا، ال اكىمدىك قاۋلىسىندا «دەپو» دەپ كورسەتىلسە، وندا اكىمدىك قاۋلىسىن كۇشىن جويۋعا بولادى. سونىمەن قاتار، جاڭا تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋ مەملەكەتتىك مۇقتاج بولىپ تابىلمايدى.

باعالاۋ ەسەبىن تاپسىرىس بەرۋگە بولادى، سىزگە تەك جەر مەن مۇلىكتىڭ قۇنى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار شىعىندار، جاڭا تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ شىعىندارى جانە ت.ب. ەسەپتەلىپ بەرىلەدى. وسى قۇجاتپەن سوتتا وتەماقى سوماسىن ۇلعايتۋدى تالاپ ەتۋگە بولادى.

كەيدە ادامدار ءوز اۋدانىن بۇزۋدان قورعاي الادى. ەكى جىل بۇرىن الماتى قالاسىنىڭ الاتاۋ اۋدانىنداعى «تەپلوەنەرگەتيك» جانە «ەنەرگوسترويتەل» ەكى تۇرعىن (ساياجاي) ماسسيۆىندە «مەملەكەتتىك مۇقتاجدار ءۇشىن» جەردى ماجبۇرلەپ الىپ قويۋدى ەنەرگەتيكا جانە سۋمەن جابدىقتاۋ باسقارماسى باستاماشىلىق ەتكەن بولاتىن. مۇلىكتى باعالاۋ پروسەسى باستالعان ەدى. الايدا، تۇرعىنداردىڭ جانقيارلىق كۇش-جىگەرى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە، سونداي-اق باق-قا جۇگىنۋ ارقاسىندا، بۇزۋ تۋرالى قاۋلىنىڭ رەسمي تۇردە كۇشىن جويۋعا قول جەتكىزىلدى.

سونداي-اق، جاقىندا الماتى قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى 800 ميلليون تەڭگەدەن استام قۇنى بار 0،5 گەكتار جەر ۋچاسكەسىن ماجبۇرلەپ الىپ قويۋ تۋرالى اكىمدىك شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋعا قول جەتكىزدى.