InfoHub Logo

Almatynyń eski turǵyn úıleri qazirgi tańda qıyn kezeńdi bastan keshýde. Kóptegen úıler latyn Amerıkasyndaǵy favelalarǵa nemese 90-jyldardaǵy garaj kooperatıvterine uqsap barady. Balkondardy ártúrli áınekteý, haostyq árleý jumystary, turǵyndar men bıznes ıeleriniń paıdaly aýdandy ulǵaıtý áreketteri, kondısıonerlerdi óz betinshe ornatý jáne fasadtardy jylytý qala kósheleriniń týrıserge ǵana emes, almatylyqtardyń ózderine de jaǵymsyz áser qaldyrýyna sebep bolyp otyr. Orda.kz bul týraly qala turǵyndarynyń úılerin biryńǵaı sáýlettik stılge keltirýge nege qarsy ekenin anyqtady.

Sońǵy jyldary qala ǵımarattardyń syrtqy kelbetin retke keltirýge tyrysýda. Jalpy alǵanda, bul bastama qoldaýǵa laıyq. Alaıda, is júzinde keıbir jobalar tehnıkalyq sheshimderdiń sapasyna da, turǵyndarmen kelisý prosesiniń qalaı uıymdastyrylǵanyna da qatysty kóptegen suraqtar týdyrýda.

Almatynyń erekshe mártebesi

«Kim qalaı qalasa, solaı isteıdi» degen qaǵıdat qalaǵa jat jáne onyń damýyn artqa tartady. Almatynyń erekshe mártebesi 1998 jyly alynǵanymen, qazirgi qala qurylysy saıasaty áldeqaıda keıin qalyptasty. Ásirese, sońǵy jyldary ońtústik astananyń qalalyq ortany retteý máselelerindegi bıligi artqannan keıin bul saıasat aıqyndala tústi.

2024-2025 jyldary bul dızaın-kodty, jańa qurylys erejelerin jáne kóppáterli úılerdiń fasadtaryn jańartýǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlamany eskeretin naqty qaýlyǵa ulasty.

Baǵdarlamanyń ózi syrtqy qabyrǵalar men shatyrlardy rekonstrýksıalaýdy, aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýdi, sondaı-aq sándik-jaryqtandyrýdy qosa alǵanda, tıisti jumystar men qyzmetterdi retteıdi. Basqasha aıtqanda, bul jaı ǵana jóndeý emes, turǵyn úı qurylystaryn qalanyń biryńǵaı sáýlettik kelbetine keltirýge arnalǵan qural.

«Úılerdiń tizimin qala qurylysyn jobalaý organy turǵyndardyń kelisimimen qalyptastyrady, úıler belgili bir shekaradaǵy búkil kósheni tolyq qamtý prınsıpi boıynsha engiziledi. Fasadtar Almatynyń dızaın-kodyna sáıkes kelýi tıis, al jumystar aıaqtalǵannan keıin jóndelgen fasadty kútip ustaý menshik ıelerine, ıaǵnı kondomınıým obektisiniń ıelerine beriledi», - delingen qujatta.

Turǵyndardyń basty alańdaýshylyǵy osy sońǵy sóılemde jatyr. Qala Almatynyń sáýlettik kelbetin birizdendirý jáne vızýaldy tazalyq úshin qural alady, alaıda turǵyndardyń pikirinshe, nátıje úshin jaýapkershilik aqyry olarǵa júkteledi.

Tegin bolǵanymen, sapaly bola bermeıdi me?

Jaqynda Almatynyń ortalyǵyndaǵy úılerdiń biriniń turǵyndaryna ákimdik ókilderi kelip, fasadty jóndeýdi usyndy, biraq olar bas tartty. Sebebi jóndeýdiń ózi emes, jobanyń tehnıkalyq belgisizdigi boldy. Turǵyndardy eń aldymen qasbettiń astynda jylytý bola ma jáne fasadty qalaı bekitý josparlanyp otyrǵany qyzyqtyrdy.

«Biz qazirdiń ózinde jańartylǵan úılerdi kórdik, biraq onda jylytý joq, bul ádemi fasadtyń astyndaǵy qabyrǵalarda kondensat pen zeń paıda bolýyna ákelýi múmkin», - deıdi úı turǵyny.

Turǵyndardyń bekitý júıesine de suraqtary bar. Olardyń aıtýynsha, obektide qarapaıym armatýra men symǵa uqsaıtyn materıaldar qoldanylady, biraq mundaı jumystar úshin olar sapalyraq bekitkishterdi kútedi.

«Nege qarapaıym armatýra men sym qoldanylady, al shyn máninde tot baspaıtyn materıaldar men senimdi bekitý júıeleri bolýy kerek?» - dep suraıdy basqa turǵyn.

Taǵy bir másele – ornatylǵan terezeler, balkondar men qorǵanys torlaryna qatysty. Adamdar óz qarajattaryna sapalyraq shyny paketterin ornatqanyn aıtady jáne nege endi olarǵa arzan ári biryńǵaı sheshimdi tańýǵa bolatynyn túsinbeıdi.

«Adamdar jylyraq jáne tynysh bolý úshin eki kameraly shyny paketterin úshinshi shynymen ornatty. Al endi olar munyń bárin alyp tastaýdy nemese arzan nusqamen jabýdy usynyp otyr», - deıdi páter ıeleriniń biri.

Turǵyndar sonymen, jóndeý jumystaryna múldem qarsy emes. Olar fasad jumystarynyń joba boıynsha, tehnologıaǵa sáıkes jáne nátıjesi úshin túsinikti jaýapkershilikpen atqarylǵanyn qalaıdy.

«Biz bul jumystardyń tehnologıa men qurylys standarttaryna sáıkes, jaı ǵana jyldam ári syrttaı ádemi emes, oryndalǵanyn qalaımyz. Eger tastyń astynda jylytý bolýy kerek bolsa, onda ol bolýy kerek. Eger bekitkishter sertıfıkattalǵan jáne tot baspaıtyn bolýy kerek bolsa – onda solaı bolýy tıis. Jáne munyń bári jumystar bastalǵanǵa deıin jobada egjeı-tegjeıli sıpattalyp, turǵyndarǵa usynylýy kerek», - deıdi olar.

Buzýshylyq emes, biraq eń jaqsy sheshim de emes

Injener-qurylysshy jáne sáýletshi Álıhan Baýyrjanov Almaty ákimdiginiń jobasyna engen nemese engeli turǵan turǵyndardyń alańdaýshylyqtaryn jalpy alǵanda qoldaıdy. Sonymen qatar, ol armatýrany bekitý úshin qoldanýdyń ózi buzýshylyq emes ekenin jáne bul kóp jaǵdaıda tehnıkalyq tapsyrysqa jáne qarastyrylǵan búdjetke baılanysty ekenin atap ótti. Alaıda, mundaı sheshim, mysaly, turǵyndar keltirgen alúmını júıesimen salystyrǵanda, paıdalaný sıpattamalary men tózimdiligi boıynsha aıtarlyqtaı artta qalady.

«Kóbinese bári qalalyq sáýlet basqarmasy arqyly qalyptasatyn tehnıkalyq tapsyrysqa baılanysty. Eger fasadty jóndeý týraly sóz bolsa, jobada jáne búdjette ne qarastyrylǵany kóp nárseni anyqtaıdy. Armatýra shynymen-aq qoldanylady, sonyń ishinde, mysaly, travertındi nyǵaıtý úshin, jáne bul árdaıym buzýshylyq bola bermeıdi. Biraq másele mynada, qarapaıym armatýra men alúmını júıesiniń arasynda búdjeti men paıdalaný sapasy boıynsha úlken aıyrmashylyq bar», - deıdi ol.

Baýyrjanov jylytý máselesine jeke toqtalady. Eger ol tehnıkalyq tapsyryspen qarastyrylǵan bolsa, ony oryndaý kerek, áıtpese fasadtyq qurylym kóp jaǵdaıda óz maǵynasyn joǵaltady. Sarapshynyń aıtýynsha, qaptama vızýaldy áser bere alady, biraq jylytýsyz jáne durys jınalǵan júıesiz jylý oqshaýlaý máselesin sheshpeıdi jáne kondensat paıda bolý qaýpin azaıtpaıdy.

Álıhan fasadtyń ǵımaratty syrtqy qorǵaý júıesi retinde jumys isteýi kerektigin túsindiredi. Ventılásıalanatyn fasad jaǵdaıynda alúmını qosalqy qurylymy, qabyrǵa panelderi jáne syrtqy qabyrǵa men qaptama arasyndaǵy tehnologıalyq keńistik qajet – dál osy keńistik búkil júıeniń qalypty jumysyn qamtamasyz etedi.

«Qarapaıym armatýranyń problemasy – ol korozıaǵa ushyraıdy jáne óńdeýdi qajet etedi. Alúmını jeńilirek, fasadqa túsetin salmaqty azaıtady jáne tot baspaıdy. Sondyqtan praktıkalyq turǵydan ol yńǵaılyraq jáne tózimdirek, ásirese jaýyn-shashyn men syrtqy ortanyń turaqty áseri eskerilgende», - deıdi ol.

Menshik jeke, al qala ortaq bolsa, ne isteý kerek?

Fasadty jańartýǵa qarsylar az bolǵanymen, keıbir adamdar óz balkondaryn aýystyryp, birizdendirýge tyrysqanda narazy bolady. Bul týraly qalalyq antropolog jáne «Gorojanam» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Alesá Nýgaevamen sóıleskende, fasadtar týraly máseleni tek jóndeý nemese estetıka retinde ǵana emes, qalalyq biregeılik máselesi retinde de qarastyrýǵa bolatynyn kórdik.

Onyń aıtýynsha, sáýlettik kelbet – bul biregeıliktiń tek bir, eń kózge túsetin bóligi ǵana. Aýdannyń tarıhy, qurylystyń materıaldary men morfologıasy, jergilikti qaýymdastyqtar, olardyń kúndelikti tájirıbeleri, jerdiń mádenıeti jáne aýmaqtyń qala ómirindegi ekonomıkalyq róli de mańyzdy. Sondyqtan, onyń aıtýynsha, fasadtardaǵy kez kelgen ózgerister kósheniń kórinisine ǵana emes, aýdannyń ózin-ózi qalaı qabyldaıtynyna da áser etedi.

«Biz aýmaqpen jumys istep, bir nárseni keshendi túrde ózgertkende – mysaly, fasadtardy – biz tarıhty, materıaldardy, konteksti, dáýirdi, qurylys morfologıasyn, tıpologıany eskerýimiz kerek. Sonymen qatar, áleýmettik aspekt bar – bul aýdandarda turatyn adamdar, olardyń tájirıbeleri, kúndelikti ómiri, qajettilikteri. Mádenı aspekt jáne aýmaqtyń týrısik tartymdylyǵyn qosa alǵanda, ekonomıkalyq quramdas bóligi bar. Biz bir nárseni ózgertkende, biraq sol jerdiń biregeıligin de ózgertemiz», - deıdi ol.

Onyń pikirinshe, mundaı sheshimderdiń kópshiligindegi basty problema – is júzinde qala tek eki logıkany eskeredi: standarttaý, birizdendirý jáne «ádemi etý» týraly ákimshilik tilek pen aýmaqtyń týrısik tartymdylyǵy men syrtqy beınesine baılanysty ekonomıkalyq argýment. Qalǵan barlyq aınymalylar – jergilikti qaýymdastyqtar, aýdannyń mádenıeti, turǵyndardyń kelisimi nemese kelispeýshiligi – kóbinese nazardan tys qalady.

«Sondyqtan, sarapshynyń pikirinshe, mundaı jaǵdaılarda «ózgertýge bolady» nemese «ózgertýge bolmaıdy» degen qarapaıym jaýaptardy izdeýge bolmaıdy: qalalyq orta árqashan múddeler qaqtyǵysy, kompromıss jáne osy kompromısti tabýǵa múmkindik beretin rásimder arqyly qurylady», - deıdi ol.

Alesá Nýgaeva sondaı-aq, álemde qalany týrıser úshin vızýaldy túrde tartymdy jáne yńǵaıly etýge degen umtylys turǵyndardyń múddelerimen qaqtyǵysqa ákelgen mysaldar bar ekenin eske salady. Bul turǵyda Almaty kóptegen qalalarǵa tanys jaǵdaıdy qaıtalaý qaýpin tóndiredi, munda aýmaqtyń syrtqy beınesi onyń ortasynda kúnde ómir súretinderdiń daýysy estilgenshe jyldam ózgere bastaıdy.

Alesá balama retinde turǵyndardy, jergilikti bıznesti, mektepterdi, balabaqshalardy jáne ákimshilikti tarta otyryp, taktıkalyq ýrbanızm men pleısmeıkıngti qoldana otyryp, sheshimderdi aldymen shaǵyn ýchaskelerde synap, sodan keıin ǵana búkil aýdanǵa nemese qalaǵa masshtabtaıtyn neǵurlym turaqty tásildi usynady.

«Sebebi biz plıtkanyń, úlgilerdiń, fasadtardyń ózgerýi artynda tek fızıkalyq ortanyń bir bóliginiń ózgerýi emes ekenin túsinemiz. Onyń artynda osy qundylyq qabattarynyń – qaýymdastyq, mádenıet, ekonomıka sıaqty qala nemese aýdan biregeıliginiń keshendi bólikteri bolyp tabylatyn nárselerdiń ózgerýi jatyr», - dep qorytyndylady sarapshy.