InfoHub Logo

12 sáýir – Qazaqstan ǵylymy úshin erekshe kún. Bul kúni Qazaqstan Ǵylym akademıasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń týǵan kúni atalyp ótedi. Sondaı-aq, bul kún ǵaryshker Iýrıı Gagarınniń Qazaqstan jerinen ǵaryshqa ushqan kúnimen de erekshelenedi. Biri jer qoınaýyn zerttese, ekinshisi aspan álemin baǵyndyrdy. Ekeýi de múmkindikterdiń shekarasyn keńeıtýge úles qosty.

Bul jyly ǵalymdardy mereke qarsańynda, juma kúni Aqordada qurmettedi. Qazaqstan ǵylymy búginde múmkindikterdiń shekarasyn keńeıtip jatyr ma – bul ashyq suraq. Osy saýalmen merekelik sharaǵa Tengrinews.kz tilshisi bardy.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Aqordadaǵy kezdesý

Prezıdent rezıdensıasyna kirgende, aldymen ǵylym mınıstri Saıasat Nurbekti jýrnalıser qorshap turǵanyn baıqadym. Ol korrýpsıa, ǵylymdaǵy jańalyqtar men josparlar týraly suraqtarǵa shamamen on bes mınýt jaýap berdi. Mınıstr ár suraqqa naqty jaýap berip, senimdi kórindi.

Janynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Vıktor Mers suhbat berip jatty. Aq saqaldy, zeıindi kózdi ǵalym ár sózin oılanyp sóıleıtin sıaqty kórindi.

Ǵylymnyń máni

Suhbattan keıin Merske jaqyndadym. Ol zaldaǵy repetısıaǵa kóz júgirtip: «Bastysy, men hattamany buzbasam eken», - dedi. Biraq sol jerde qaldy.

«Qazaqstandyq ǵylym degenimiz ne?» degen suraqqa Mers salmaqty jaýap berdi: jastar shetelde bilim alyp, bilimderin elge ákelip, onyń taratýshysy bolady. Qaıtalap suradym: al Qazaqstan úshin ǵylymnyń mańyzy qandaı? «Qazaqstan ǵylymy – Qazaqstannyń bolashaǵy», - dedi ol.

Osy kezde bizdi úzip, ony zalǵa shaqyrdy. Bul áńgimemizdi keıin jalǵastyramyz.

Mádenıet pen ǵylym

Aqordanyń qysqy baǵynda «Dýdaraı» áýeni oınap turdy. Vıolonchelıs – galstýk taǵyp, skrıpkashylar qara kıim kıgen. Olar kózderin jumyp, mýzykaǵa berilip ketkendeı. Mýzykamen Aqorda florensıalyq (Astanalyq) saraıdaı kórindi.

Mýzykasyz da osyndaı áser qaldyrýǵa bolady.

Ǵalymdar óz oryndarynda. Kópshiligi – jastar. Olar bir-birimen ǵylymı taqyryptar tóńireginde sybyrlasyp áńgimelesip tur.

Bastalýyna áli birneshe mınýt qalǵanda, men qaıtadan Vıktor Mersti izdep taptym.

«Vıktor Karlovıch, keshirińiz».

«Iá, ıá. Meni úzip aldy, hattamaǵa kirgeli jatqanmyn. Eshteńe etpeıdi, bári jaqsy».

Artqy fonda áli de vıolonchel men skrıpka úni estilýde.

«Memlekettiń ǵylymǵa degen kózqarasy qashan ózgerdi?»

«Elýinshi jyldardan bastap. On ekinshi-on úshinshi jyldardan bastap joǵary oqý oryndary granttyq jobalarǵa qatysa bastady. Osy granttar esebinen óńirlik arheologıa damyp keledi. Qazir bári durys júrip jatyr. Ókinishke oraı, ǵylymǵa jastar az keledi».

«Nege?»

«Olar materıaldyq jaǵyna basymdyq beredi. Al ǵylym – bul tulǵanyń damýy. Bul jaı jumysqa baryp, jalaqy alý emes. Bul – sol ispen ómir súrý. Eger siz bul ispen ómir súrmeseńiz, ǵylymmen aınalyspańyz. Jańalyqtar ózdiginen shyǵady – kim izdeý kerektigin bilse, kim ıntýısıany sezse, sol tabady. Al kim tek «sańyraýqulaqtar ózdiginen shyǵady» dep kútip otyrsa – olar kelmeıdi».

Arheologıa týraly suradym: alda ne kútip tur?

«Biz bar nárseniń eń úlken bóligin ashqan joqpyz, - deıdi ol. – Tipti zerttegenderimizdi de qaıta zertteý kerek. Kelesi urpaq dál sol materıaldarǵa basqasha qaraıtyn bolady. Olardyń sanasy erkin bolady».

«Jańa Altyn Adamdy tabý múmkin be?»

Mers basyn shaıqady.

«Jańa Altyn Adam – basty nárse emes. Qazaqstan aýmaǵynda ejelgi jazbalardy tabý áldeqaıda mańyzdy. Jazbalar altynnan da qymbat».

«Bul rýna jazbalary týraly ma?»

«Mańyzy joq. Rýna jazbalary burynnan tabylǵan. Biz qazir rýnalardan da kóne jazbalardyń aldynda turmyz. Bul mindet – qazaqstandyq ǵylym aldynda tur. Men kem degende ózimdi solaı kóremin».

Munda men tańdanysymdy jasyra almadym. Arheologıa týraly bilimim sál basqasha edi.

Memleket basshysynyń sózi

Seremonıaǵa bári daıyn bolyp, galstýkter túzelgen kezde, zalǵa Prezıdent kirdi.

Qasym-Jomart Toqaev jıyrma bes mınýt sóıledi. Ol Abaıdan bastady:

«Adamda ózgelerden aqyl, bilim, erik, ar-uıat arqyly erekshelenýi tıis».

Sodan keıin sandarǵa kóshti. Bes jylda ǵylymǵa bólingen qarjy alty ese ósken, alty júz jas ǵalymǵa baspana berilgen. Sátbaevty eske alyp – jastardyń jalǵastyrar joly osy kisiniń joly ekenin aıtty.

Jeke toqtalǵanda – University Medical Center dárigerleri jasaǵan ALEM apparaty týraly aıtty: bul qurylǵy donorlyq músheni bir táýlikten artyq saqtaı alady. Toqaev ony ótken jyldyń basty ǵylymı jetistigi dep atady. Mindet qoıyldy: «Bizdiń ǵalymdardyń jańalyqtary tek kabınettik jetistik bolyp qalmaýy tıis. Ǵylym ekonomıka men qoǵamnyń múddesine jumys isteýi kerek». Kýrchatov qalasy ǵylym qalashyǵyna aınalady.

Saıasat Nurbek tyńdap, basyn ızedi. Ǵalymdar da solaı.

Sodan keıin sóz keńeıtildi. Jańa Konstıtýsıa – preambýlasynda alǵash ret ǵylym men bilim jazylǵan. Quryltaıǵa saılaý – tamyz aıynda. Ál-Farabı: «Tárbıesiz alǵan bilim – adamzattyń qas jaýy». Jańa Ál-Farabı atyndaǵy orden – alǵashqy marapattaýlar Respýblıka kúninde ótedi. Oqý mádenıeti. Jol apattary. «Taza Qazaqstan». Polıseılerge shabýyldar.

Jıyrma bes mınýt. Abaıdan bastap jol erejelerine deıin. Prezıdenttiń sózi el sıaqty kúrdeli qurylǵan: strategıalyq maǵynalar da, kúndelikti alańdaýshylyqtar da bar. Toqaevtyń sózderin jıi tyńdaıtyndar muny biledi: adresat tek belgili bir zal emes, búkil el.

Marapattaý rásimi

Marapattaý bastaldy. Ordender, medaldar, qurmetti ataqtar. Marapattalǵandar arasynda Vıktor Mers te bar. «Qurmet» ordenimen marapattaldy.

Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen ondaǵan ǵalymdar da marapattaldy.

Jas ǵalymdar páter kiltterin aldy.

Resmı bólim aıaqtaldy. Ǵalymdar sýretke túsýge ketti. Saıasat Nurbek suranysqa ıe boldy. Ol da qarsy emes sıaqty.

Birneshe mınýttan keıin mınıstr basqa rejımge kóshti.

«Saıasat Nurbekovıch, qazirgi qazaqstandyq ǵylym degenimiz ne?»

Mınıstr sandardy tizip berdi: 28 myń ǵalym, olardyń jartysynan kóbi – qyryq jasqa tolmaǵandar. Úsh jylda 303 jańa zerthana ashylǵan. 11 ýnıversıtet zertteý formatyna kóshirilgen. Tórt sýperkompúter bar. Jas ǵalymdarǵa 683 páter berilgen. Alǵash ret sabbatıkal engizildi – bir jylǵa deıin jalaqy saqtalatyn shyǵarmashylyq demalys.

«Al ortasha jalaqy qandaı?»

«Jas orta býyn – 350-400 myń. Tájirıbeli ǵalymdar, jańalyqtary bar, roıaltı alatyndar aıyna eki jarym mıllıonǵa deıin alady».

«Meniń anam ǵylym doktory, men ǵalymdardyń onsha qajet bolmaǵan kezin kórgenmin. Qazirgi jaǵdaıdy qalaı sıpattar edińiz?»

«Men muny uıymdastyrý, ótpeli kezeń dep atar edim. Ǵylym óte nashar jaǵdaıda bolǵanda, biz aqshamen ony sál qamtamasyz ettik, ǵalymdar ózderin sál qalpyna keltirsin dep. Qazaqta «eńseńdi kóterdik» degen sóz bar. Adam sıaqty sezingenderin qalady. Sol kezdegideı... Adam quqyqtary týraly aıtý qıyn, eger ıt ómirin súrseń. Mine, uıymdastyrý kezeńi keldi, jastar tartyldy. Endi bizge ǵalymdarymyzdyń qoldanbaly ázirlemelerin óndirispen baılanystyrý qajet».

Saıasat Nurbek jalǵastyrdy: basty másele – «ólim ańǵary». Bul ǵylymı ázirleme bar, biraq ony óndiriske jetkizýge aqsha jetpeıtin jaǵdaıdy bildiredi. Birinshi oqylymnan ótken zańda bul úshin arnaıy grant túri qarastyrylǵan.

«Siz jaqynda Prezıdentke AI-ýnıversıteti týraly baıandama jasadyńyz. Onyń ereksheligi nede?»

«Jasandy ıntellekt barlyq qurylymdy qamtıdy – basqarý, oqytýdy jekelendirý, zertteýler. Tipti matematıkada da – AI for Math eń perspektıvaly baǵyt. Biz ótken aptada Shymkentte myń adam qatysqan matematıkterdiń alǵashqy kongresin ótkizdik. Bul ýnıversıtet Jİ-ny ekonomıkanyń barlyq salalaryna engizý boıynsha mamandar daıarlaıtyn basty ortalyq bolady. Seriktester – Carnegie Mellon, Mohammed Bin Zayed University of AI, Gonkong ǵylym jáne tehnologıa ýnıversıteti».

«Siz Jİ revolúsıasyna oń qaraısyz ba?»

«Táýekelderi óte úlken, biraq múmkindikteri sheksiz. 20 mıllıondyq Qazaqstan 50-60 mıllıondyq ekonomıka sıaqty jumys isteı alady. Shartty túrde».

«Al «Termınator» fılmindegideı jaǵdaılar qaıtalanbaıdy dep oılaısyz ba?»

«Bul qazir qatty talqylanyp jatqan táýekel, belgili bir sátte sıngýlárlyq núktesine jetýi múmkin, algorıtm óziniń sanasyn alady. Biraq kóptegen sarapshylar kelisedi: áli erte. Bul jetkilikti uzaq merzimdi senarı».

Mınıstr ketkennen keıin, ǵalymdar meni sýretke túsirýdi ótindi. Men sýretke túsirdim.

Qazaqstan ǵylymy uıymdastyrý kezeńinde. Múmkindikterdiń shekarasy áli keńeıtilgen joq, biraq muny jasaıtyn adamdar bar. Men búgin solardyń keıbirin sýretke túsirgen sıaqtymyn.

Avtory: Aısýltan Qulshmanov

Foto: Tengrinews.kz/Aısýltan Qulshmanov, sondaı-aq Aqordanyń baspasóz qyzmeti