InfoHub Logo

Qazaqstannyń iri qalalarynda memlekettik muqtajdyq úshin úıi bar ýchaskelerdi alyp qoıý jalǵasýda. Keıde bul búkil kóshelerdi, aýdandardy nemese tipti shaǵyn aýdandardy buzýǵa ákep soǵady. Bul tek jyljymaıtyn múlik ıeleriniń ǵana emes, qalanyń kórinisin joǵaltqysy kelmeıtin basqa qala turǵyndarynyń da narazylyǵyn týdyrýda. Orda.kz bul másele boıynsha sheneýniktermen jáne sarapshylarmen sóılesti.

Jaqynda ǵana Astanadaǵy Zarechnyı massıviniń turǵyndary memlekettik muqtajdyq úshin úılerin buzýǵa qarsy shyqty. Buǵan deıin Almatynyń ártúrli aýdandarynyń turǵyndary da osyndaı málimdemeler jasaǵan bolatyn.

Narazy menshik ıelerin eki negizgi sanatqa bólýge bolady. Birinshisi – ótemaqy somasy tym az dep sanaıtyndar. Ekinshisi – óz úıin, ata-babasy ósirgen baý-baqshasyn, týǵan kóshesin tastap ketkisi kelmeıtinder.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Memlekettik organdar ne deıdi?

Redaksıa memlekettik organdardan pikir surap, bul praktıkanyń QR Konstıtýsıasyna sáıkestigin (bul jańa Negizgi zań qabyldanǵanǵa deıin bolǵan) surady. Ádilet mınıstrliginiń jaýabynda basqalarmen qatar bylaı delingen:

Azamattyq kodekstiń 255-babyna sáıkes, memlekettik organnyń sheshimine baılanysty jyljymaıtyn múlikke menshik quqyǵynyń toqtatylýy, sonyń ishinde menshik ıesine tıesili úı, ózge de qurylystar nemese ósimdikter ornalasqan jer ýchaskesin alyp qoıý týraly sheshim, tek zań aktilerinde belgilengen jaǵdaılarda jáne tártippen, menshik ıesine teń qundy múlik usynylǵanda jáne keltirilgen ózge de shyǵyndardyń ótelýi nemese menshik quqyǵynyń toqtatylýynan keltirilgen shyǵyndardyń tolyq kólemde ótelýimen júzege asyrylady. Menshik ıesi menshik quqyǵyn toqtatatyn sheshimmen kelispegen jaǵdaıda, ol sot tártibimen daýdy sheshkenge deıin júzege asyrylmaıdy. Daýdy qaraý kezinde menshik ıesine keltirilgen shyǵyndardy óteý máseleleri de sheshiledi.

Almaty qalasy ákimdiginiń, naqtyraq aıtqanda, jer qatynastary basqarmasynyń (JQB) jaýabynda «jer ýchaskelerin májbúrlep ıelikten shyǵarý jónindegi is-sharalar tek memlekettik muqtajdar úshin, kólik ınfraqurylymyn (joldar, jolaıryqtar), áleýmettik nysandardy (mektepter, balabaqshalar, aýrýhanalar jáne t.b.) jáne energetıka nysandaryn salý maqsatynda júrgiziledi» dep naqtylanǵan.

QR «Memlekettik múlik týraly» zańynyń 65-babynyń 12-tarmaǵyna sáıkes, menshik ıesi qaýlymen kelispegen nemese shart jasasýdan bas tartqan jaǵdaıda, jergilikti atqarýshy organ memlekettik muqtajdar úshin jer ýchaskesin nemese ózge de jyljymaıtyn múlikti májbúrlep ıelikten shyǵarý týraly talappen sotqa júginýge quqyly. Kelispegen nemese kóshýden bas tartqan jaǵdaıda, memlekettik muqtajdar úshin jer ýchaskesin májbúrlep ıelikten shyǵarý máselesi sot tártibimen qaralady.

Sarapshylar ne deıdi?

Sondaı-aq, biz zańgerlermen sóılestik. Advokat Rýslan Qojahmettiń aıtýynsha, memlekettik organdardyń usynǵan jaýaptarynda memlekettik muqtajdar úshin jerdi alyp qoıýdyń negizgi quqyqtyq qurylymy jalpylama túrde kórsetilgen. Jalpy alǵanda, prosedýra ákimdik sheshim qabyldaıtyndaı, al menshik ıesi kelispegen jaǵdaıda is sotqa jiberiletindeı etip qurylǵan.

«Alaıda, munda normatıvtik model men ony qoldanýdyń naqty tájirıbesin ajyratý mańyzdy. Bir jaǵynan, JQB ustanymy logıkalyq, óıtkeni ol baǵdarlama ákimderiniń ótinimderi aıasynda áreket etedi jáne qabyldanǵan basqarýshylyq sheshimderdi júzege asyrady. Sot tártibi de menshik ıesiniń quqyqtaryn qorǵaýdyń negizgi kepili bolyp tabylady. Ekinshi jaǵynan, basqarmanyń jaýaby azamattar úshin eń ózekti máselelerdi qozǵamaıdy».

Atap aıtqanda:

Ádilet mınıstrliginiń jaýaby jaǵdaıdy tolyqtyrady, biraq menshik qolsuǵylmaýshylyǵy, sotqa júginý quqyǵy jáne ótemaqy qaǵıdattary týraly jalpy deklarasıa sheńberinde qalady. Bul durys baǵyttar, biraq naqtylanbaǵandyqtan, olar negizgi táýekelderdi joımaıdy. Tájirıbede dál osy jalpy normalar janjaldardyń kózine aınalady. Mundaı ister boıynsha sot daýlary, ádette, úsh máselege shoǵyrlanady:

1) Alyp qoıý memlekettik muqtajdardyń krıterıılerine sáıkes kele me, álde jobany júzege asyrýdyń yńǵaılylyǵyna ma?

2) Múlikti baǵalaý qanshalyqty durys júrgizildi?

3) Menshik ıesin habardar etý jáne qatysý rásimderi saqtaldy ma?

«Meniń zańgerlik tájirıbeme súıene otyryp, Qazaqstandaǵy qazirgi quqyqtyq baza menshikti qorǵaýdyń bazalyq kepildikterine sáıkes keledi dep aıta alamyn. Alaıda, onyń tıimdiligi quqyq qoldanýdyń sapasyna jáne eń aldymen sottardyń alyp qoıýdyń negizdiligin qanshalyqty shynaıy tekseretinine jáne ádil ekonomıkalyq balamaly ótemaqynyń qamtamasyz etilýine tikeleı baılanysty. Sottyń muqıat qaraýynsyz, formaldy túrde minsiz normalar men rásimderdi saqtaýdyń ózi qoǵamda ádiletsizdik retinde qabyldanýy múmkin», - dep qorytyndylady Rýslan Qojahmet.

Advokat Artem Koval de memlekettik muqtajdar úshin ýchaskeler men jyljymaıtyn múlikti alyp qoıýdyń ózi Konstıtýsıa normalaryna qaıshy kelmeıtinin, biraq tájirıbede jıi rásimderdiń buzylýymen, azamattardyń (tek menshik ıeleriniń ǵana emes) quqyqtarynyń taptalýymen qatar júretinin atap ótti.

Konstıtýsıanyń 26-babyna sáıkes, azamattardyń jer men jyljymaıtyn múlikke menshik quqyǵy bar jáne odan sot sheshimi boıynsha ǵana aıyrylýy múmkin, onyń ornyna olarǵa teń qundy ýchaske men jyljymaıtyn múlik nemese adekvatty aqshalaı ótemaqy beriledi. Osy turǵydan alǵanda, Konstıtýsıa normalary saqtalady. Eger adamnan múlik alynatyn bolsa, onda tek kelesi jaǵdaılardyń sáıkes kelýimen:

Eger adam kelispese, is sotqa beriledi, onda jer ýchaskesiniń naqty quny anyqtalýy tıis.

Biraq memlekettik múlik týraly zańǵa sáıkes, eger jerdi alyp qoıý memlekettik muqtajdarmen tikeleı baılanysty bolmasa, onda ákimdiktiń alyp qoıý týraly qaýlysy sot arqyly kúshin joıýy múmkin. Sonymen qatar, bul memlekettik muqtajdardyń barlyǵy qalanyń Bas josparynda kórsetilýi tıis. Al Bas jospardyń ózi qala qurylysy saraptamasyna jiberilip, máslıhatqa bekitýge berilgenge deıin atqarýshy organdarmen (ákimdik, sáýlet basqarmasy, TKSH, QBQ jáne t.b.) kelisý rásiminen jáne qoǵamdyq talqylaý prosedýrasynan ótýi kerek.

«Mine, osydan bastalady! Bas jospardy qoǵamdyq talqylaýdy ótkizýdiń zańda jazylǵan naqty reglamenti bar. Biraq men bul prosedýranyń erejege saı ótkenin, áleýetti qatysýshylardyń qujatty muqıat zertteýge jetkilikti ýaqyty men múmkindigi bolǵanyn, al aıtylǵan eskertýlerdiń barlyǵy ákimdikpen eskerilip, Bas jospardyń jańa nusqasynda kórinis tapqanyn eshqashan kórgen emespin», - deıdi Koval.

QR «Memlekettik múlik týraly» zańynyń 62-baby, alyp qoıý maqsattary memlekettik muqtajdarǵa jatpasa, múlikti alyp qoıýǵa tyıym salady. Múlikti qandaı maqsattarda alyp qoıýǵa bolatyny, al qandaı maqsattarda bolmaıtyny QR Jer kodeksiniń 84-babynda naqty kórsetilgen. Keıde Bas jospar men ákimdik qaýlysyn salystyrǵanda, alyp qoıý maqsaty baptarda kórsetilgen tizimge sáıkes kelmeıdi.

Bul jaǵdaıdyń taǵy bir túsiniksiz, biraq óte mańyzdy sáti bar. Zańda jerdi alyp qoıý jáne Bas josparǵa ózgerister engizý aldynda, JTB-nyń qoǵamdyq talqylaýlary júrgizilýi kerek delingen. Alaıda, zańda bul talqylaýlardyń nátıjeleri bılik bastamalaryn qabyldaý nemese bas tartý prosesine qalaı áser etetini naqty jazylmaǵan. Talqylaýǵa qatysqandardyń qanshasy, qansha paıyzy qarsy daýys berýi kerek, sonda ákimdik (nemese basqa memlekettik organ) óz ıdeıasynan bas tartady nemese ony qaıta qaraýǵa jiberedi?

«Mysaly, adamdar bar, olar óz jerinde ómir boıy, otbasymen urpaqtan-urpaqqa ómir súrgen, tamasha biregeı úı, monsha salyp, ıisti baqsha ósirgen, olarda toǵan, jaılaýlar, janýarlar bar. Mine, osynyń bárin olardan tartyp alyp, kóp qabatty úılermen qorshalǵan tıptik páterge kóshýge májbúrleıdi. Olar úshin bul múldem qabyldanbaıdy jáne eshqandaı aqsha bul joǵaltýdy ótemeıdi. Olar úshin bul úlken tragedıa».

Biraq basqa sanat ta bar. Olar múlkin laıyqty baǵaǵa satýǵa qarsy emes. Biraq olarǵa ótemaqy mólsheri múldem unamaıdy. Olarǵa jaı ǵana ýchaske men turǵyn úıdiń sharshy metriniń naryqtyq quny usynylady. Bul rette sottar, memleket menshik quqyǵyn toqtatýǵa baılanysty shyǵyndardy óteýdi esh oılamaıdy: júk tasýshylarǵa, kólikke, jańasyn satyp almaıynsha nemese memleketten nemese qurylys salýshydan alǵansha (keminde jarty jyl) turýǵa májbúr bolatyn basqa turǵyn úıdi jalǵa alýǵa; eger zattar kóp bolsa, qoımany jalǵa alýǵa da.

Eger adamnyń ýchaskesinde qandaı da bir sharýashylyǵy nemese óndirisi bolsa, oǵan bul sharýashylyqty basqa jerge kóshirý jáne bul óndiris úshin jańa alań satyp alý nemese jalǵa alý tólenýi tıis. Ýchaskedegi jasyl jelekter eseptelip, baǵalanyp, tólenýi tıis. Munyń bári qosymsha mıllıondar. Bıznesti toqtatýdan týyndaǵan shyǵyndar, keminde jarty jyldan úsh jylǵa deıingi tabys joǵaltý.

«Sonymen qatar, kóptegen adamdarda úı janýarlary – ıti, mysyǵy nemese basqa janýarlary bar. Olardy da bir jerge ornalastyrý kerek. Al memleket bul máselemen tikeleı aınalysýy (baspanalar, zoo qonaqúıler qurý) nemese janýar ıeleriniń tasymaldaý jáne ustaý shyǵyndaryn óteýi tıis. Jerdi alyp qoıý nátıjesinde janýarlardy jaı ǵana kóshege tastap ketýge bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıdy saýatty memlekette qabyldaýǵa bolmaıdy. Memleket pen qoǵam bul jaǵdaıdy qatań baqylaýy tıis», - dep atap ótti sarapshy.

Ne isteý kerek?

Eger sizge memlekettik muqtajdar úshin ýchaskeńizdi nemese páterińizdi alyp qoıý týraly habarlama ákelse, onda siz e-otinish platformasyn paıdalanyp, qalańyzdyń (aýylyńyzdyń) ákimdigine Bas jospardan nemese JTB-dan úzindi berý týraly ótinish jasap, memleket sizdiń ýchaskeńizde ne salýdy josparlap otyrǵanyn bile alasyz.

Ári qaraı ákimdiktiń jaýabyn QR Jer kodeksiniń 84-babynda kórsetilgen memlekettik muqtajdar maqsattarynyń tizimimen salystyryńyz. Mysaly, eger Bas josparda turǵyn úı nysandaryn salý kózdelgen bolsa, al ákimdik qaýlysynda «Depo» dep kórsetilse, onda ákimdik qaýlysyn kúshin joıýǵa bolady. Sonymen qatar, jańa turǵyn úı keshenin salý memlekettik muqtaj bolyp tabylmaıdy.

Baǵalaý esebin tapsyrys berýge bolady, sizge tek jer men múliktiń quny ǵana emes, sonymen qatar shyǵyndar, jańa turǵyn úıdi jalǵa alý shyǵyndary jáne t.b. eseptelip beriledi. Osy qujatpen sotta ótemaqy somasyn ulǵaıtýdy talap etýge bolady.

Keıde adamdar óz aýdanyn buzýdan qorǵaı alady. Eki jyl buryn Almaty qalasynyń Alataý aýdanyndaǵy «Teploenergetık» jáne «Energostroıtel» eki turǵyn (saıajaı) massıvinde «memlekettik muqtajdar úshin» jerdi májbúrlep alyp qoıýdy energetıka jáne sýmen jabdyqtaý basqarmasy bastamashylyq etken bolatyn. Múlikti baǵalaý prosesi bastalǵan edi. Alaıda, turǵyndardyń janqıarlyq kúsh-jigeri, prezıdent ákimshiligine, sondaı-aq BAQ-qa júginý arqasynda, buzý týraly qaýlynyń resmı túrde kúshin joıýǵa qol jetkizildi.

Sondaı-aq, jaqynda Almaty qalasynyń prokýratýrasy 800 mıllıon teńgeden astam quny bar 0,5 gektar jer ýchaskesin májbúrlep alyp qoıý týraly ákimdik sheshiminiń kúshin joıýǵa qol jetkizdi.