InfoHub Logo

الماتىدا جول بويىنا شىرشا وتىرعىزۋ ادەتكە اينالعان، ءبىراق بۇل اعاشتاردىڭ كوبىسى ءولىپ قالادى. ەكولوگتار مەن ماماندار مۇنداي ارەكەتتىڭ ءتيىمسىز ەكەنىن ايتسا دا، قالا بيلىگى بۇل ارەكەتىن توقتار ەمەس. ناۋرىزباي اۋدانىنداعى الاتاۋ كوشەسىنىڭ ورتا جولىنا تاعى دا قىلقان جاپىراقتى اعاشتار وتىرعىزۋعا دايىندىق باستالدى. بۇعان دەيىن ءدال وسى جەردە وتىرعىزىلعان اعاشتار اۋىرىپ، سولىپ قالعان بولاتىن.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

جۋرناليستەردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، بۇل باستامانى الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگيا باسقارماسى ۇيىمداستىرعان. باسقارمادان الىنعان جاۋاپقا سايكەس، بۇعان دەيىن دە بۇل جەرگە شىرشا وتىرعىزىلعان، الايدا ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىرىپ، ءولىپ قالعان. سول سەبەپتى بيىل ولارعا قوسىمشا جاپىراقتى اعاشتاردى دا وتىرعىزۋدى ءجون كورگەن.

نەگە شىرشالار جول بويىندا ولەدى؟

ق ر ەكولوگيا ءمينيسترى ەرلان نىسانبايەۆ 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىندا الماتىدا وتكەن قالالاردى كوگالداندىرۋ كونفەرەنسياسىندا: «قالالارداعى جاسىل جەلەكتەردىڭ جاعدايى وتە وكىنىشتى. بۇگىندە قالالارىمىزعا جاسىل جەلەكتەر اسا قاجەت، ولار تەك ساندىك قىزمەت اتقارىپ قانا قويماي، قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا جانە سانيتارلىق تازالىققا دا ىقپال ەتەدى. الماتىداعى ءال-فارابي داڭعىلى سياقتى قالالىق تاس جولدارداعى قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى كورگەندە تاڭ قالامىن. ولار كوز قۋانتادى، ءبىراق قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردىڭ شايىر بولەتىنىن، ونىڭ شاڭ مەن كۇيەگە جابىسىپ، ءومىرىنىڭ قىسقا بولاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت»، – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.

قازاقستان كوگالداندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى، لاندشافتى ديزاينەر تاتيانا انتونەنكو دا وسى پىكىردى قولدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، جول بويىنا تەك قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردىڭ ىشىندە تەك قاراعايدى عانا وتىرعىزۋعا بولادى، سەبەبى ول قىستا جاپىراعىن تاستاپ، ۋلى زاتتاردان ارىلادى. قالعاندارىنىڭ ءبارى ءتيىمسىز. اسىرەسە، قاراعايلاردىڭ اۋانىڭ لاستانۋىنا توزىمدىلىگى جوق. جول بويىنا تەرەك، ۇيەڭكى، قىنابىن جانە تاتار ۇيەڭكىسىن، ال ورتا جولدارعا سۇرعىلت سۇماحتى وتىرعىزعان دۇرىس.

قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردىڭ وسالدىعى

قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردىڭ ءوزىن-وزى تازارتۋ قابىلەتىنىڭ تومەندىگىنەن ولاردى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ بويىنا وتىرعىزۋعا بولمايدى. جاپىراقتى اعاشتاردان ايىرماشىلىعى، ولار جىل سايىن جاپىراق تاستامايدى، سوندىقتان ولاردىڭ تەسىكشەلەرى ۋلى شاڭ، كۇيە جانە اۋىر مەتالدار قوسپاسىمەن تەز ءارى قايتىمسىز بىتەلىپ قالادى. كوپتەگەن قىلقان جاپىراقتى اعاشتار، اسىرەسە تيان-شان شىرشاسى، تازا تاۋلى ايماقتاردا وسەدى. ولاردىڭ جول بويىنداعى اۋانى تولتىراتىن ازوت ديوكسيدى مەن كۇكىرتكە قارسى ەۆوليۋسيالىق قورعانىس تەتىكتەرى جوق. سونىمەن قاتار، قىلقان جاپىراقتى اعاشتار قىسقى جول رەاگەنتتەرىنە وتە سەزىمتال، بۇل ولاردىڭ حيميالىق كۇيىپ قالۋىنا جانە توپىراقتىڭ قاتتى تۇزدانۋىنان فيزيولوگيالىق سۋسىزدانۋىنا اكەلەدى.

ەرەسەك ءبىر تەرەك نەمەسە ۇيەڭكى اعاشىنىڭ جاپىراقتارىنىڭ اۋدانى شىرشانىڭ ينەلەرىنىڭ اۋدانىنان ونداعان ەسە ارتىق. جاپىراقتى اعاشتار ۇساق شاڭدى (PM2.5) ۇستاپ قالۋدا الدەقايدا ءتيىمدى، ال بۇل الماتىداعى سموگتىڭ باستى ماسەلەسى بولىپ تابىلادى.

بىرنەشە جىل بۇرىن ناۋرىزباي اۋدانىنداعى رايىمبەك داڭعىلىنىڭ بويىنا، №7 قالالىق اۋرۋحانانىڭ جانىنداعى قالقامان ىقشام اۋدانىنا نەگە ەكەنى بەلگىسىز، قاراعايلار وتىرعىزىلعان. ولاردىڭ كەيبىرى ءقازىردىڭ وزىندە ءولىپ قالعان، ال قالعاندارى ءتىرى بولعانىمەن، جاعدايلارى وتە ناشار.

ەكى جىل بۇرىن سايران كولىنىڭ ماڭىنداعى تولە بي كوشەسىنە دە قاراعايلار وتىرعىزىلعان. مۇنداي جاعدايلار قالا تۇرعىندارىنىڭ اشۋىن تۋدىرۋدا.

قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى دۇرىس ەمەس جەرلەرگە وتىرعىزۋمەن قاتار، شەتەلدەن اكەلىنگەن جاڭا اۋرۋلار مەن زيانكەستەردىڭ پايدا بولۋى جاعدايدى ودان ءارى ناشارلاتادى.