InfoHub Logo

الەمدەگى ساۋدا جەلىلەرى مەن ونلاين ساۋدانىڭ قارقىندى دامۋى شاعىن دۇكەندەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ازايتىپ، ولاردىڭ نارىقتان ىعىسۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. دەگەنمەن، قالالاردىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ءداستۇرلى ساۋدا ورىندارىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنى عىلىمي زەرتتەۋلەردە ايتىلادى. قازاقستان بۇل جاعدايدا قالاي بولادى؟ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بولشەك ساۋدانىڭ جاعدايى قانداي جانە الداعى ۋاقىتتا نە كۇتىپ تۇر؟

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

ساۋدا ورىندارىنىڭ جاعدايى: ساندار نە دەيدى؟

InfoLine كومپانياسىنىڭ دەرەگىنشە، قازاقستانداعى بازارلار مەن ءداستۇرلى دۇكەندەردىڭ جالپى تابىستاعى ۇلەسى 2023-2025 جىلدارى 61%-دان 55%-عا دەيىن ازايعان. ال 50 ءىرى ساۋدا جەلىسىنىڭ بار بولعانى 1765 دۇكەنى بار بولسا دا، ولاردىڭ تابىسى 70 مىڭ ءداستۇرلى ساۋدا نۇكتەسىنىڭ تابىسىمەن تەڭەسىپ كەلەدى. بۇعان قوسا، ونلاين ساۋدانىڭ ۇلەسى سوڭعى ەكى جىلدا 9%-دان 15%-عا دەيىن وسكەن. جىل سايىن 10-15% وسەتىن نارىقتىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىشتەر ايتارلىقتاي.

Nielsen كومپانياسىنىڭ باعالاۋى بويىنشا، ءداستۇرلى دۇكەندەردىڭ جاعدايى ودان دا كۇردەلى. ەگەر 2019 جىلى قازاقستانداعى ساۋدانىڭ 44%-ى زاماناۋي ساۋدا ورىندارىنا، 56%-ى ءداستۇرلى ساۋداعا تيەسىلى بولسا، 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش تەڭەسىپ، 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 55%-عا 45% بولىپ وزگەرگەن.

سەتەلىك ساۋدا مەن شاعىن دۇكەندەر: بيۋدجەتكە قايسىسى ءتيىمدى؟

ساۋدا جەلىلەرىنىڭ سانى ارتا بەرەتىنىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. بۇل – الەمدىك تاجىريبەدە كوپتەن بەرى بايقالىپ جۇرگەن ءۇردىس. زاماناۋي دۇكەندەر نارىقتىق تيىمدىلىگى، اۋقىمدىلىعى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمى ارقاسىندا ءداستۇرلى ساۋدانى ىعىستىرىپ كەلەدى. بيلىك ءۇشىن دە بۇل ءتيىمدى: سەتەلىك كاسىپكەرلەردىڭ بيزنەسى ايقىن، سالىقتى ۋاقىتىلى تولەيدى جانە ولاردى باقىلاۋ وڭايىراق.

ال «دۇكەن» يەلەرى مەن بازار ساۋداگەرلەرى سالىق ماسەلەسىندە ادەتتە ساق جۇرەدى. الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلى بازارلاردىڭ سالىق زاڭناماسىن ساقتايتىنىن ايتقانىمەن، ساۋدانى «كولەڭكەدەن» شىعارۋ جانە سالىق زاڭناماسىن ساقتاۋ بويىنشا مەموراندۋمعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شارالاردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز.

«دۇكەندەردەگى» تابىس قانداي؟

سالىق تالاپتارىنىڭ كۇشەيۋى مەن ونلاين ساۋدانىڭ باسەكەسى ءداستۇرلى دۇكەندەرگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. مىسالى، الماتىنىڭ كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي اۋدانىنداعى «ايان» دۇكەنىنىڭ يەسى اياۋلىمنىڭ ايتۋىنشا، ورتاشا كۇندىك تابىسى 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ازايعان. ساتۋشىلاردىڭ ايلىق تابىسى 200 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى، بۇل الماتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە شاققاندا از اقشا. ال دۇكەن يەسىنە سالىق، جابدىقتار، جوندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن ايىنا شامامەن 500 مىڭ تەڭگە قالادى.

بازارلاردىڭ بولاشاعى: ليۋكس نەمەسە ءداستۇر؟

بازارلاردىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ساتۋشىمەن قالىپتاسقان قارىم-قاتىناس، تاۋاردى تاتىپ كورۋ مۇمكىندىگى. الايدا، باعاداعى ايىرماشىلىق پەن قاشىقتىق بۇل ارتىقشىلىقتاردى ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ تاستايدى. دامىعان ەلدەردە بازارلار كوبىنەسە «فارم ماركەت» – ياعني، ەرەكشە تازا ونىمدەر مەن ماۋسىمدىق تاعامدار ۇسىناتىن ليۋكس سەگمەنتكە اينالعان. قازاقستاندا، اسىرەسە شىمكەنت سياقتى قالالاردا ءداستۇرلى بازارلار ءالى دە باسىم. دەگەنمەن، الماتى مەن استانا سياقتى قالالاردا سەتەلىك دۇكەندەردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى.

پەتر يۆانوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر ايماقتارداعى يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالى دا ادامداردى بازارعا بارۋعا يتەرمەلەيدى. ال سەتەلىك دۇكەندەر كوبىنەسە تومەن باعالى نەمەسە شۇعىل قاجەتتى تاۋارلارعا باعىتتالعان.

قازىرگى تاڭدا بازارلاردىڭ نەگىزگى تابىسى «ليۋكس» ەمەس سەگمەنتتەن تۇسەدى. ەگەر ولار ليۋكس سەگمەنتكە كوشسە، قاراپايىم تاۋارلار ساتىپ الاتىن تۇتىنۋشىلاردان ايىرىلادى. داۋرەن ءاۋتاليپوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا ەلەكتروندى ساۋدانىڭ ۇلەسى 14%-عا جەتكەن، ال بازارلارداعى باعا ونلاين باعادان كوپ ايىرماشىلىعى جوق.

شاعىن دۇكەندەر نەلىكتەن ماڭىزدى؟

قالا ەكونوميكاسى ءۇشىن شاعىن دۇكەندەردىڭ جوعالۋى ەلەۋسىز كورىنۋى مۇمكىن. الايدا، ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى زور. ساتۋشىلار تانيتىن شاعىن دۇكەندەر ادامداردى الەممەن بايلانىستىرىپ تۇراتىن «الەۋمەتتىك ياكور» قىزمەتىن اتقارادى. قالا قۇرىلىسى مامانى نازەركە مۇنداحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، قالانىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ءۇي مەن جۇمىستان بولەك، الەۋمەتتىك بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ءۇشىنشى ورىن» قاجەت. ال اۋىلدىق جەرلەردە دۇكەننىڭ ماڭىزى ءتىپتى كريتيكالىق دەڭگەيدە. دۇكەندەر تاۋاردى قارىزعا بەرۋ ارقىلى دا حالىققا كومەكتەسەدى.

الماتى اكىمدىگى نە دەيدى؟

الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، قازىرگى تاڭدا ساۋدا نىساندارىنىڭ جاپپاي جابىلۋى بايقالمايدى. بولشەك سالىقتىڭ 4%-دان 3%-عا دەيىن تومەندەۋى كاسىپكەرلىك ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋدىرادى دەپ كۇتىلۋدە. الايدا، كاسىپكەرلەر بۇل شارانىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى. ينفلياسيا، جالداۋ اقىسىنىڭ ءوسۋى، تەكسەرۋلەر مەن مودەرنيزاسيا شىعىندارى سياقتى فاكتورلار سالىقتى ازايتۋدىڭ تيىمدىلىگىن جويادى.

كاسىپكەرلەردى سالىق كودەكسىنىڭ وزگەرۋى مەن تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگى سياقتى ماسەلەلەر كوبىرەك الاڭداتادى. اكىمدىك ازىرگە دۇكەندەردىڭ جابىلۋىنا قاتىستى كوپ شاعىم تۇسپەگەنىن حابارلادى.

ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى باعدارلاما قاجەت. قالا ماماندارى بازارلاردى سيفرلىق ورتاعا ينتەگراسيالاۋ، جالگەرلىك اقىنى رەتتەۋ جانە ساۋداگەرلەردى بيزنەسكە دۇرىس باسقارۋعا ۇيرەتۋ سياقتى شارالاردى قاراستىرۋى ءتيىس.