Photo: Vladimir Konoplev (https://www.pexels.com/@vladimir-konoplev-155326297) / Pexels
دالامىزدا زاۋىتتار جۇمىس ىستەگەن زامان: ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسى تاعى قانداي جاڭالىقتار اشتى؟
قازاقستاندى تەك شەكسىز دالا دەپ ويلايتىندار كوپ. الايدا، ءبىزدىڭ ەلىمىز تەك كوشپەندىلەر مەكەندەگەن ايماق قانا ەمەس، ەۋرازيانىڭ ماڭىزدى ارحەولوگيالىق ايماقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا العاش رەت جىلقى قولعا ۇيرەتىلىپ، التىنمەن اپتالعان بەكزادالار جەرلەنگەن وبالار مەن قولا داۋىرىندەگى ادامداردىڭ ءومىرىن باياندايتىن مىڭداعان پەتروگليفتەر تابىلعان.
بۇل جاڭالىقتار – وتكەن شاقتىڭ جاي عانا بولشەكتەرى ەمەس، دالا تاريحىن ءتۇسىنۋدىڭ نەگىزى. ال بۇل مۇرانى جۇيەلى زەرتتەۋ العاشقى ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسىنان باستالدى. ەكسپەديسيانىڭ ماڭىزدىلىعى مەن جاڭالىقتارى تۋرالى ارحەولوگ، ەكسپەديسيانىڭ قاتىسۋشىسى جانە جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى جولدوسبەك قۇرمانقۇلوۆ پەن اعا عىلىمي قىزمەتكەر ولگا مياكيشيەۆا باياندادى.
بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.
«وتكەننىڭ ونەگەسى – بۇگىننىڭ بەلەسى» كورمەسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىق مۇراجايىندا ۇسىنىلعان ەكسپوزيسيا «وتكەننىڭ ونەگەسى – بۇگىننىڭ بەلەسى» دەپ اتالادى. ول الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ دايىندالعان.
ەلدەگى العاشقى اكادەميالىق ەكسپەديسيا
ورتالىق قازاقستان ەكسپەديسياسى ەلدەگى العاشقى اكادەميالىق ەكسپەديسيا بولدى جانە كەيىنگى رەسپۋبليكاداعى بارلىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە نەگىز قالادى. ەكسپەديسيا 1946 جىلى قانىش ساتبايەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ، ونى الكەي مارعۇلان باسقاردى.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ ىقپالى
الكەي مارعۇلان – قازاقستاندىق ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، تاريحشى، شىعىستانۋشى جانە ونەرتانۋشى. ول قازاقستان اۋماعىندا مىڭداعان جىلدىق مادەنيەتتىڭ بار ەكەنىن دالەلدەپ، قولا ءداۋىرىنىڭ بىرەگەي بەعازى-داندىباي مادەنيەتىن اشتى.
«ورتالىق قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا كەن ورىندارىن يگەرۋمەن قاتار، ەجەلگى قونىستار مەن زيراتتار اشىلا باستادى. بۇل ولجالاردى جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن ارحەولوگتار «الاڭعا» شىقتى»، – دەيدى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراجايدىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ولگا مياكيشيەۆا.
ايماقتىڭ ەجەلگى تاريحىنا تۇتاس كوزقاراس
ءدال وسى ەكسپەديسيا ايماقتىڭ قولا داۋىرىنەن ورتا عاسىرلارعا دەيىنگى ەجەلگى تاريحى تۋرالى العاش رەت تۇتاس تۇسىنىك بەردى. العاشقى تابىلىمدار – شامامەن 500 دانا زات – 1957 جىلى مۇراجاي قورلارىنا تاپسىرىلدى، كەيىننەن كوللەكسياعا مىڭداعان زاتتار قوسىلدى.
كورمەدەگى ەكسپوناتتار
كورمە ءۇش حرونولوگيالىق بولىمنەن تۇرادى: قولا ءداۋىرى، ەرتە تەمىر ءداۋىرى جانە ورتا عاسىرلار. ەكسپوناتتار قاتارىندا ەڭبەك قۇرالدارى، كەراميكا، اشەكەي بۇيىمدارى، ات ابزەلدەرى جانە ساۋلەت ەلەمەنتتەرى بار. ەجەلگى مەتاللۋرگيا ىزدەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى: قۇيۋ قالىپتارى، قۇرالدار جانە بالقىتۋ پەشتەرىنىڭ رەكونسترۋكسيالارى.
«دالانىڭ العاشقى زاۋىتتارى»
«ءيا، سول كەزدە دالادا قاراپايىم وندىرىستىك كەشەندەر بولعان – ولاردى العاشقى زاۋىتتار دەۋگە بولادى. ولاردىڭ مەتالل وڭدەۋ تەحنولوگياسى قاراپايىم بولماعان، بۇل ارتەفاكتىلەردىڭ بىزگە دەيىن جەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى»، – دەيدى جولدوسبەك قۇرمانقۇلوۆ.
قازاقستاندىق ارحەولوگيانىڭ نەگىزى
جولدوسبەك قۇرمانقۇلوۆ – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قولا جانە ەرتە تەمىر داۋىرلەرى بويىنشا مامان. 1990 جىلدان باستاپ ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسىن باسقارعان، 400-دەن استام ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتى اشقان جانە چيريك-رابات قالاشىعىن زەرتتەۋدى قوسا العان حالىقارالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسقان.
قۇرمانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازكسر اۋماعىندا 1946 جىلعا دەيىن دە عىلىمي ىزدەنىستەر جۇرگىزىلگەن، ءبىراق ولار، ايتپاقشى، «اكەلىنگەن» بولاتىن.
«بۇعان دەيىن ەرميتاج بەن ءارتۇرلى رەسەيلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەكسپەديسيالارى جۇمىس ىستەدى. ءبىراق تەك قازاقستاندىق العاشقى ەكسپەديسيا تەك 1946 جىلى ساتبايەۆ پەن مارعۇلاننىڭ ارقاسىندا ۇيىمداستىرىلدى».
بەعازى-داندىباي مادەنيەتى
ىزدەنىستەردىڭ نەگىزگى باعىتى ەجەلگى مەتاللۋرگيا جانە قولا داۋىرىندەگى قونىستاردى زەرتتەۋ بولدى.
«ءبىز ادامدار تۇرعان كوپتەگەن جەرلەردى تاپتىق. ءبىراق عىلىمدا حالىقتار تۋرالى ەمەس، مادەنيەتتەر تۋرالى ايتۋ قابىلدانعان – جانە ولار جۇزدەگەن شاقىرىم قاشىقتىققا قاراماستان، دەرلىك بىركەلكى بولدى. بۇل تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۇقساس قۇرىلىسىنان جانە ءدىني عۇرىپتاردىڭ ۇقساستىعىنان كورىنەدى».
ءدال وسى زەرتتەۋلەر بارىسىندا بەعازى-داندىباي مادەنيەتى اشىلدى. ارحەولوگتار ونىڭ يەلەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى II مىڭجىلدىكتاردا ءومىر سۇرگەنىن، مەتاللۋرگيامەن، ەگىنشىلىكپەن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانىن، ال ولاردىڭ تەحنولوگيالارى ساپالى مەتالل الۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن انىقتادى.
تۇرمىستىق زاتتار مەن اشەكەيلەر
كورمەدەگى ەكسپوناتتاردىڭ ءبىر بولىگى – جاي عانا تابىلىمدار ەمەس، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ كۋالىكتەرى.
«تۇرمىستىق زاتتار، ىدىس-اياق – ءساندى بولدى. ولاردى قامقورلىقپەن ۇستاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالدىرعان. مىنە، مىسالى، مەتالل ىلمەكتەرى بار كەراميكالىق ىدىستار. قازانى سىنسا، ونى تاستاماي، جوندەگەن»، – دەيدى ولگا مياكيشيەۆا.
ەجەلگى اينالار
ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى V-VI عاسىرلارداعى مەتالدان جاسالعان، جىلتىراتىلعان اينالار دا بار.
«بۇل اينا بىرەگەي. سول كەزدە ءالى شىنى بولماعان، سوندىقتان ونى ارنايى قوسپامەن جابىلعان مەتالدان جاساپ، جىلتىراتقان. سول زامانداعى ادامدار وعان قاراعان. عاسىرلار ءوتتى، ءبىراق ول ءالى كۇنگە دەيىن جىلتىرايدى»، – دەيدى قۇرمانقۇلوۆ.
وتىرىقشى مادەنيەتتىڭ ىزدەرى
ورتا عاسىرلارعا ارنالعان جەكە ءبولىم بار – مۇندا كەسەنەلەردىڭ قاسبەتتىك پليتكالارى مەن ساۋلەت ەلەمەنتتەرى، سونىڭ ىشىندە التىن وردا كەزەڭىنىڭ تۋىندىلارى ۇسىنىلعان. ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا، بۇل تابىلىمدار دالانىڭ تەك كوشپەلى بولعاندىعى تۋرالى ستەرەوتيپتى جوققا شىعارادى.
«بۇل بىزدە وتىرىقشى مادەنيەتتىڭ، ساۋلەتى مەن كۇردەلى قۇرىلىستارى بار ەكەنىن دالەلدەيدى».
ارحەولوگيانىڭ بولاشاعى
ايتا كەتەيىك، ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسى ءالى كۇنگە دەيىن اياقتالماعان. ءيا، ول برەندكە اينالدى دەۋگە بولادى، جانە جىل سايىن مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اتىنان جاڭا ىزدەنىستەر جۇرگىزىلۋدە.
«سوڭعى جىلدارى، قۇدايعا شۇكىر، ارحەولوگيا قولداۋعا يە بولىپ جاتىر. ءقازىر جەكە ارحەولوگيالىق ورتالىق قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. بۇل جاي عانا مۇراجاي بولماي، تولىققاندى كەشەن بولادى: زەرتحانالار، قورلار جانە ەڭ باستىسى، ءبىرىڭعاي ساقتاۋ قويماسىمەن»، – دەيدى جولدوسبەك قۇرمانقۇلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى باستى ماسەلە – تابىلىمداردىڭ شاشىراڭقى بولۋى. ماتەريالدار ءارتۇرلى وڭىرلەردە ساقتالادى جانە بۇل عىلىمعا كەدەرگى كەلتىرەدى.
«ءبىز، مىسالى، ءبىر وڭىردە قازامىز، سودان كەيىن داۋلار باستالادى: «ءسىز ءبىزدىڭ جەرىمىزدى قازدىڭىز – بىزگە بەرىڭىز». ناتيجەسىندە زاتتاردىڭ ءبىر بولىگى سول جەردە قالادى، ءبىر بولىگى باسقا مۇراجايلارعا كەتەدى. بارلىعى ءىرى ورتالىقتارعا بەرىلىپ جاتادى، سوندا كەشەننىڭ تۇتاستىعى جوعالادى».
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي تاجىريبە زەرتتەۋلەر ءۇشىن قولايسىز: تابىلىمدار شاشىراپ كەتكەندە، ولاردى ءبىر تۇتاس رەتىندە زەرتتەۋ قيىنعا سوعادى.
«سوندىقتان ءبىز ءبارىن ءبىر جەرگە جيناعىمىز كەلەدى. ماماندار ماتەريالمەن جۇيەلى جۇمىس ىستەي الادى: الىپ، زەرتتەپ نەمەسە كورمە وتكىزىپ، كەرى قايتارۋ ءۇشىن. بۇل قالىپتى عىلىمي تاجىريبە».
تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە، ءبىرىڭعاي ورتالىق قۇرۋ حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىنەن عالىمدار كەلىپ، ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى زەرتتەي الادى. ءبىز ءوزىمىز دە ءوز تامىرلارىمىزدى تەرەڭىرەك تۇسىنە الامىز. ويتكەنى ەشتەڭە ءىزسىز كەتپەيدى – اتا-بابالارىمىز جاساعان كوپتەگەن دۇنيەلەر بىزگە جەتىپ، بۇگىنگە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى».
كورمە 21 ساۋىرگە دەيىن جالعاسادى.
-
جۋرناليست رۋسلان وتەپباي ءزۇلفيا تولەنوۆانىڭ قامقورلىعىندا بولعان بالالارعا قاتىستى جاڭا دەرەكتەردى جاريالادى. ءىس قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە ۇلاسىپ، انا مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قايتا قارالماق.
-
قازاقستاندىق بوكسشى جانىبەك ءالىمحان ۇلىنىڭ كەلەسى جەكپە-جەگى كىممەن بولاتىنى بەلگىلى بولدى. ول WBO تۇجىرىمى بويىنشا ۋاقىتشا چەمپيون اتانعان بريتانيالىق دەنزەل بەنتليمەن جۇدىرىقتاسادى.
