يز ليچنوگو ارحيۆا يستوريكا دارحانا يلياسوۆا
دجەنت: التىن وردانىڭ اقشا سوققان قالاسى
قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانىنداعى اققىر اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي ورنالاسقان دجەنت قالاسىنىڭ قيراعان ورنى – ورتاعاسىرلىق تاريحتىڭ كۋاسى. سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنداعى بۇل قالا تاريحتا ساياسي، ەكونوميكالىق جانە ءدىني تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزعا يە بولعان.
بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.
تاريحشى دارحان ءىلياسوۆتىڭ ايتۋىنشا، دجەنت قالاسى جازبا دەرەكتەردە شامامەن X عاسىردان باستاپ كەزدەسەدى. ول ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا، حورەزمنەن سارىسۋ جانە تورعاي وزەندەرى ارقىلى باتىس ءسىبىر مەن ورتالىق قازاقستانعا باراتىن كەرۋەن جولدارىنىڭ تورابىندا ورنالاسقان.
قالانىڭ تاريحى مەن ماڭىزى
باستاپقىدا قالا وعىز قاعاناتىنىڭ قۇرامىنداعى ءىرى بەكىنىس جانە ساۋدا ورتالىعى بولعان. ونىڭ تاريحى اتاقتى سەلجۇك يمپەرياسىنىڭ پايدا بولۋىمەن تىعىز بايلانىستى. سەلجۇك بەك ءوزىنىڭ مەملەكەتىنىڭ تىرەگى رەتىندە وسى قالادا يسلام ءدىنىن قابىلداعان. ءتىپتى، دجەنت جەرىندە سەلجۇك مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى سۇلەيمەن-شاح جەرلەنگەن دەگەن دەرەكتەر دە بار.
XIII عاسىردىڭ باسىندا (1220 جىلى) شىڭعىس حان اسكەرلەرى سىرداريا بويىنداعى قالالارعا شابۋىل جاساعاندا، دجەنت باسقا قالالاردان ايىرماشىلىعى، اۋقىمدى قيراۋدان امان قالعان. موڭعول قولباسشىسى جوشى حان قالانى بەيبىت جولمەن باعىندىرىپ، ءوزىنىڭ ورداسى ەتكەن. XIII-XIV عاسىرلاردا دجەنت التىن وردانىڭ سىرداريا وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى اكىمشىلىك جانە ەكونوميكالىق ورتالىعىنا اينالعان. مۇندا التىن وردا حاندارىنىڭ اتىنان اقشا سوعاتىن مونەتنىي دۆور جۇمىس ىستەگەن. بۇل قالانىڭ مەملەكەت ىشىندەگى قارجىلىق جانە ستراتەگيالىق قۋاتىن كورسەتەدى.
ورتاعاسىرلىق ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعى
ورتاعاسىرلىق ساياحاتشىلار مەن گەوگرافتار دجەنتتى باي بازارلارى مەن ءونىمدى جەرلەرى بار گۇلدەنگەن قالا رەتىندە سيپاتتاعان. ورتالىق ازيا، يران، جۇڭگو جانە ەۋروپادان كەلگەن كوپەستەر مۇندا ماتالار، كەراميكالىق ىدىستار، جىبەك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ايىرباستاعان.
ارحەولوگيالىق قازبالار قالانىڭ قىش ونەرى، مەتاللۋرگيا، زەرگەرلىك جانە سۇيەك وڭدەۋ ونەرىندە جوعارى دامىعانىن كورسەتتى.
قالانىڭ قۇلدىراۋى مەن زەرتتەلۋى
دجەنت سىرداريا وڭىرىندەگى يسلام مادەنيەتىنىڭ باستى ورتالىعى بولعان. مۇندا ءزاۋلىم مەشىتتەر، مەدرەسەلەر جانە ۇلكەن كىتاپحانالار بولعان. بۇل قالادان شىققان عالىمدار ءوز ەسىمدەرىنە «ال-دجەندي» دەگەن قوسىمشانى تىركەپ وتىرعان.
XIV عاسىردىڭ اياعى – XV عاسىردىڭ باسىندا ابىلاي حاننىڭ جورىقتارى مەن سىردارياداعى سۋدىڭ ازايۋى دجەنتتىڭ شارۋاشىلىعىنا اۋىر سوققى بولىپ تيگەن. التىن وردا ىدىراعاننان كەيىن ىشكى قاقتىعىستار كۇشەيىپ، XVI عاسىرعا قاراي قالا بىرتىندەپ بوساپ، ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان.
XX عاسىردا سەرگەي تولستوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديسياسى قالا ورنىندا اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە، قالانى قورشاعان بيىك قابىرعالار مەن مۇنارالاردىڭ قالدىقتارى، ارىقتار مەن كانالدار، سونداي-اق التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن تيىندار مەن كەراميكا تابىلدى. مۇنىڭ ءبارى دجەنت قالاسىنىڭ جاي عانا قيراندى ەمەس، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى سىرداريا ءوڭىرىنىڭ ساياسي جانە مادەني قۋاتىنىڭ كۋاسى ەكەنىن دالەلدەيدى.
-
مينيستەرستۆو زدراۆووحرانەنيا كازاحستانا ينيسييروۆالو ماسشتابنۋيۋ پروۆەركۋ ناركولوگيچەسكيح سەنتروۆ پو ۆسەي سترانە پوسلە منوگوچيسلەننىح جالوب گراجدان.
-
ازاماتتاردىڭ شاعىمدارى مەن وتىنىشتەرىنە بايلانىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەلدەگى بارلىق ناركولوگيالىق ورتالىقتاردى تەكسەرۋدى باستادى. بۇل جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ پروسەسىنە قاتىستى ماڭىزدى وزگەرىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن.
