InfoHub Logo

قازاقستان ەكونوميكاسى الداعى ۋاقىتتا قانداي سىناقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن؟ جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ بيزنەسكە اسەرى قانداي بولادى؟ وسى جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى ەكونوميست مارات ابدۋراحمانوۆپەن سۇحباتتاسا وتىرىپ، ءبىلىپ الىڭىز.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

تەڭگەنى نە ۇستاپ تۇر؟

جاقىندا عانا جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ كۇشىنە ەنگەنىنە ءتورت ايداي ۋاقىت بولدى. الايدا، بيزنەس ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ تالاپتارىن تولىق تۇسىنە الماي جاتقان سىڭايلى. الداعى ۋاقىتتا جانار-جاعارماي مەن كوممۋنالدىق قىزمەت باعاسىنىڭ ءوسۋى كۇتىلۋدە. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى ەكونوميست مارات ابدۋراحمانوۆ تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكاعا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتەر تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى.

مارات ابدۋراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، جىل سوڭىندا بولجاعان تەڭگە ديەۆالۆاسياسى ورىندالمادى. بۇعان ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى 18%-عا دەيىن كوتەرىپ، اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتايتۋى سەبەپ بولدى. دەگەنمەن، ەكونوميست بۇل تاۋەكەلدى ءالى دە ەسكەرۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ سوزىنشە، ۇلتتىق بانك اقشا ماسساسىن كوبەيتىپ جاتقانىمەن، بۇل قاراجات ناقتى سەكتورعا جەتپەي، قارجى قۇرالدارىندا قالىپ قويادى.

تەڭگەنىڭ ۇستاپ تۇرعان باستى سەبەبى رەتىندە مۇناي باعاسى ەمەس، carry-trade وپەراسيالارى اتالىپ وتىر. ياعني، ينۆەستورلار تومەن پايىزبەن نەسيە الىپ، قازاقستانداعى 18% بازالىق مولشەرلەمەمەن مەملەكەتتىك قاعازدارعا سالىپ، پايدا تاۋىپ وتىر. بۇل قاراجات ەل ەكونوميكاسىنا پايدا اكەلمەيدى، تەك سپەكۋلياسياعا جول اشادى. مۇنداي جاعداي 2013 جىلى دا بايقالعان، ال 2014 جىلدىڭ اقپانىندا تەڭگە ءبىر كۇندە 19%-عا قۇلدىراعان ەدى.

ەكونوميستىڭ ەسەبىنشە، كۇن سايىن ەلگە جۇزدەگەن ميلليون دوللار كىرگەنىمەن، 15-40 ميلليون دوللار شىعىپ وتىرادى. بۇل اعىم ازىرگە وڭ بولعانىمەن، جوعارى مولشەرلەمە ۇزاققا سوزىلسا، دوللاردىڭ شىعىنى كىرىسىنەن اسىپ، تەڭگە قۇنى تومەندەۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار، جىلىنا 60-70 ميلليارد دوللارعا تاۋار يمپورتتايتىن قازاقستان ءۇشىن يمپورتقا تولەنەتىن قاراجات تا تەڭگەگە قىسىم جاسايدى.

قىمبات مۇناي – قازاقستانعا پايدالى ما؟

ساراپشىلار قىمبات مۇنايدى قازاقستان ءۇشىن جاقسىلىق دەپ ساناعانىمەن، ابدۋراحمانوۆ بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى ەل ىشىندە جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازاقستان باعانى جاساندى تۇردە تومەن ۇستاپ وتىرعاندىقتان، كورشى ەلدەرگە تاۋارلاردىڭ «سۇر ەكسپورت» ارقىلى كەتۋىنە جول اشادى.

ەگەر قازىرگى قارقىنمەن مۇناي وندىرىلسە، ونىڭ قورى 20-30 جىلعا عانا جەتەدى. ال ءوندىرۋدى ازايتسا، 100 جىلعا جەتەدى. سوندىقتان، ەكونوميست دۇرىس سالىق ساياساتىن ەنگىزىپ، ىشكى نارىقتى قورعاپ، شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى باستاۋدى ۇسىنادى. بۇل جۇمىسپەن قامتۋدى، بيۋدجەتتى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەدى.

«تەڭگەنىڭ نىعايۋى قايتا وڭدەۋدى ءتيىمدى ەتەدى»

تەڭگەنىڭ نىعايۋى ادەتتە ەكسپورتتاۋشىلارعا زيان كەلتىرەدى. مىسالى، استىق ەكسپورتى توقىراپ قالدى. الايدا، بۇل جاعداي ەل ىشىندە ۇن ءوندىرۋ مەن ونى ەكسپورتتاۋدى ءتيىمدى ەتەدى. قازاقستاندا وڭدەلگەن ءونىمدى ەكسپورتتاۋ پايدالىراق بولادى.

سونداي-اق، تەڭگەنىڭ نىعايۋى يمپورتتىق جابدىقتاردى ارزانداتىپ، وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ مارجاسىن ارتتىرادى. بۇل – مەملەكەت ۇستانۋعا ءتيىس مودەل. ماسەلە بەلگىلى ءبىر سەكتورعا قاتىستى ەمەس، مەملەكەتتىڭ وسىنداي باعامعا كەشەندى ساياساتىنىڭ بار-جوعىندا.

2025 جىلدىڭ سوڭىنداعى جاڭا سالىق تۇزەتۋلەرى شاعىن جانە ميكروبيزنەس كىرىستەرىن 2 ترلن تەڭگەدەن استام سوماعا ازايتادى دەگەن بولجام ازىرگە تولىق راستالمادى. شاعىن بيزنەس بويىنشا ناتيجەلەر مامىر-ماۋسىمدا، ال ميكروبيزنەس بويىنشا تامىز ايىندا بەلگىلى بولادى. ءبىراق، ەنپف پەن الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ كىرىستەرى ازايا باستاعانى بايقالادى.

قازاقستاندىقتاردىڭ شەتەلدە جۇمىس ىزدەپ كەتۋى دە ارتقان. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، 2025 جىلدىڭ توعىز ايىندا 156 مىڭ قازاقستاندىق جۇمىس ىزدەپ شەتەلگە شىققان. بۇل كورسەتكىش جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.

2026 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بانكتەردىڭ كىرىستىلىگى تەرىس بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. بۇل قاراپايىم قازاقستاندىق ءۇشىن نەسيە الۋدىڭ قيىنداۋىنا اكەلەدى. بانكتەر نەسيە بەرۋدى ازايتىپ، تالاپتاردى قاتايتادى. سونىمەن قاتار، 1 مامىردان باستاپ جانار-جاعارماي باعاسى 5-15% ءوسۋى ىقتيمال. بۇل كوممۋنالدىق تاريفتەردىڭ وسۋىمەن قاتار، بارلىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى. ال حالىقتىڭ تابىسى 2024 جىلعى دەڭگەيدە قالادى. بۇل كوپتەگەن وتباسىلار ءۇشىن قارجىلىق قيىندىقتار تۋدىرۋى مۇمكىن.

ەگەر بانكتەرگە مەملەكەتتىك كومەك قاجەت بولسا، ابدۋراحمانوۆ ونى بيۋدجەت ەسەبىنەن ەمەس، وفشورلىق وپەراسيالارعا تىيىم سالىپ، ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ تۋرالى زاڭدى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى شەشۋدى ۇسىنادى. بۇل شەتەلدەگى ميللياردتاعان دوللاردى ەلگە قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«كاسكادتىق قۇلدىراۋ نەمەسە رەفورما»

ەكونوميست الداعى جاعدايدىڭ ءۇش سەنارييىن ۇسىنادى:

ەكىنشى سەنارييدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋى ءتيىس. سالىق كودەكسىن قايتا قاراۋ، نەسيە مولشەرلەمەلەرى بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت. ەگەر بۇل شارالار قابىلدانباسا، الداعى ۋاقىتتا تەك كاسكادتىق قۇلدىراۋ نەمەسە رەفورما بولادى.