InfoHub Logo

يرانداعى سوڭعى جىلدارى ورىن العان داعدارىس، باعانىڭ شارىقتاپ كەتۋى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى قازاقستان ءۇشىن قانداي ساباقتار بەرەدى؟ ەلدەگى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك پەن سۋبسيديالار جۇيەسى ءبىزدى وسىنداي جاعدايدان ساقتاي الا ما؟

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

يران ەكونوميكاسىنىڭ 2018 جىلدان بەرگى جاعدايى

2018 جىل يران ەكونوميكاسى ءۇشىن بەتبۇرىس كەزەڭ بولدى. اقش-تىڭ يادرولىق كەلىسىمنەن شىعىپ، سانكسيالاردى قايتا كۇشەيتە باستاۋى سالدارىنان مۇناي ەكسپورتىنان تۇسەتىن ۆاليۋتالىق كىرىستەر كۇرت ازايدى. حالىقارالىق ەسەپ-ايىرىسۋلار مەن قارجى نارىقتارىنا قولجەتىمدىلىك شەكتەلىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتا – ريال قىسىمعا ۇشىرادى. بۇعان دەيىن شيكىزات تابىسى مەن سۋبسيديالار ەسەبىنەن قۇرىلىمدىق السىزدىكتەرىن جاباتىن ەكونوميكا سىرتقى قولداۋدان ايىرىلدى. سول ساتتەن باستاپ ەلدە دامۋ ەمەس، تەك بازالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ باستى ماقساتقا اينالدى.

سودان بەرى جىلدىق ينفلياسيا 40%-دان تومەندەگەن جوق. مۇنداي جاعدايدا اقشا كاپيتال جيناۋ قۇرالى بولۋدان قالىپ، تابىس حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ساقتاپ قالا المادى.

سونىمەن قاتار، ريالدىڭ قۇنسىزدانۋى جالعاستى. 2018 جىلى 100 ريال شامامەن 1 تەڭگەگە تەڭ بولسا، 2026 جىلدىڭ اقپانىنا قاراي بۇل كورسەتكىش 2400 ريالدان استى. وعان قوسا، رەسمي جانە نارىقتىق باعامدار اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ ۇلعايۋى، ازاماتتاردىڭ عانا ەمەس، ينۆەستورلاردىڭ دا ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمىن جويدى.

سۋبسيديالار – ۋاقىتتى ۇتۋ امالى ما؟

ۆاليۋتالىق جانە ينفلياسيالىق قىسىمنىڭ سالدارىنان يران بيلىگى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ اۋقىمدى جۇيەسىن ەنگىزدى. جانارماي، ەلەكتر ەنەرگياسى مەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا بەرىلەتىن سۋبسيديالار، تىكەلەي اقشالاي تولەمدەر مەن ازىق-تۇلىك كۋپوندارى ينفلياسيانىڭ حالىققا اسەرىن جۇمسارتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالدى. الايدا، بۇل مودەل تۇراقتى شەشىمنەن گورى، ۋاقىتشا تىرەك ءرولىن اتقاردى.

يران ينفلياسيانى جەڭۋگە نەمەسە ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرۋعا تىرىسپادى، كەرىسىنشە، ونىڭ سالدارىن وتەۋگە باعىتتالدى. 2025 جىلى بيلىك ەلەكتروندى ازىق-تۇلىك كۋپوندارى جۇيەسىن ىسكە قوستى. تابىسى تومەن جانە ورتاشا ازاماتتارعا جان باسىنا شاققاندا 5 ميلليون ريالعا دەيىن (شامامەن 5 دوللاردان ءسال اسادى) ەسەپتەلدى. بۇل اقشانى تەك بەلگىلى ءبىر تاۋارلارعا، مەملەكەت بەكىتكەن باعامەن عانا جۇمساۋعا بولاتىن ەدى. تىزىمگە نەگىزگى ازىق-تۇلىكتەر كىردى. ال 2026 جىلدىڭ باسىندا نارازىلىقتاردىڭ ورشۋىنە بايلانىستى بيلىك ايىنا 7 دوللار كولەمىندە تولەم ۋادە ەتتى. بۇل شارالار الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ازايتۋعا باعىتتالعانىمەن، نارازىلىقتار توقتامادى. ولاردى تەك كوپتەگەن قۇرباندار ەسەبىنەن عانا باسۋ مۇمكىن بولدى.

بۇل تاجىريبە قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى، سەبەبى بىزدە دە سۋبسيديالاۋدىڭ ۇقساس تەتىكتەرى قولدانىلادى. بىزدە ولار وندىرۋشىلەردى، اۋىل شارۋاشىلىعىن جانە ساۋدا جەلىلەرىن قولداۋعا باعىتتالعان. الايدا، سۋبسيديالاردىڭ ءوزى جامان ەمەس، ءبىراق ولار قۇرىلىمدىق شەشىمدەردىڭ ورنىن باساتىن جاعدايلار تۋىنداسا، ماسەلە تۋىندايدى.

ۆاليۋتا – داعدارىستىڭ باستى سەبەبى ەمەس

يراندا بارلىق قولداۋ شارالارىنا قاراماستان، ناقتى تابىس تومەندەپ، كەدەيلىك دەڭگەيى ءوسىپ، حالىقتىڭ مەملەكەتتىك ترانسفەرتتەرگە تاۋەلدىلىگى ارتتى. بۇل جاعدايدا ەكونوميكالىق قۇرالدار نەگە جۇمىس ىستەمەگەنىن جانە يران تاجىريبەسىنىڭ قازاقستانمەن قانشالىقتى سالىستىرۋعا بولاتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ساراپشىلارعا جۇگىندىك. الايدا، جاۋاپتاردا ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر مەن جەتكىلىكتى ءبىلىم بازاسىنىڭ جوقتىعى تۋرالى پىكىرلەر كوپ ايتىلدى.

سونىمەن، جاعدايدى ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى ەكونوميكادا ەمەس، ساياساتتا ەكەنى بەلگىلى بولدى. سول سەبەپتى ساياساتكەر الماس اۋباكىروۆكە جۇگىندىك.

«يرانداعى قازىرگى جاعداي – ساياسي جۇيەنىڭ تەرەڭ جۇيەلىك توزۋىنىڭ بەلگىسى. ريالدىڭ قۇلاۋى، ينفلياسيا جانە الەۋمەتتىك نارازىلىقتىڭ ءوسۋى – بۇل وقيعالاردىڭ وزىندىك سەبەپتەرى ەمەس، كەرىسىنشە، قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنىمنىڭ فۋندامەنتالدى داعدارىسىن كورسەتەدى. بۇعان كوپ جىلدىق سانكسيالىق وقشاۋلانۋ مەن قاقتىعىستى سىرتقى ساياسات قوسىلدى»، – دەيدى اۋباكىروۆ.

اۋباكىروۆتىڭ ايتۋىنشا، يرانداعى ۆاليۋتالىق داعدارىستى تەك ناشار ەكونوميكا نەمەسە نارىقتىق قىسىممەن شەكتەۋگە بولمايدى. ول باسقارۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمنىڭ جوعالعانىن بىلدىرەدى.

«مەملەكەت قوعامعا ەكونوميكالىق ءوسىمدى دە، الەۋمەتتىك كەلىسىمدى دە، سىرتقى ساياساتتاعى جەڭىستەردى دە ۇسىنا المايتىن جاعدايدا، ۆاليۋتا بۇكىل باسقارۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمنىڭ جوعالعانىن كورسەتەتىن ينديكاتور بولادى».

ساياساتكەردىڭ سوزىنشە، سانكسيالار كەزدەيسوق سىرتقى فاكتور ەمەس، تاڭدالعان دامۋ مودەلىنىڭ تىكەلەي سالدارى بولدى.

«يران ەكونوميكاسى سانكسيالىق قىسىم استىندا تەك جاناما اسەر رەتىندە ەمەس، تاڭدالعان دامۋ مودەلىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى رەتىندە وتىر. بۇل مودەلدە سىرتقى ساياسي ۇيىمداستىرۋ جانە تۇراقتى جاۋ بەينەسى بيلىكتىڭ لەگيتيمدىلىگىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلادى».

بۇل رەسۋرس تاۋسىلا باستاعاندا، ريالدىڭ قۇلاۋى، باعانىڭ ءوسۋى جانە نارازىلىقتار ۋاقىتشا داعدارىس رەتىندە ەمەس، بۇكىل جۇيەگە ءقاۋىپ توندىرەتىن جاعدايعا اينالدى. ال بيلىكتە بۇل جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇمىس ىستەيتىن قۇرالدار قالمادى.

«يران رەجيمى – كوپتەگەن اۆتوريتارلىق جۇيەلەردەن ايىرماشىلىعى، ينستيتۋسيونالدىق بەيىمدەلۋگە يكەمدى ەمەس. تەوكراتيالىق قۇرىلىم ساياسي شەشىمدەردى ءدىني تىزبەككە قاتاڭ بايلايدى، مۇندا كەز كەلگەن رەفورما ارەكەتى بيلىكتىڭ نەگىزىمەن قاقتىعىسقا تۇسەدى».

يران تاجىريبەسى – ەسكەرتۋ، ۇكىم ەمەس

يراننىڭ جاعدايىن امبەباپ سەناريي رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى. رەسپۋبليكاداعى وقيعالاردىڭ نەگىزگى ءرولىن ونىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ جوعارى يدەولوگيالانۋى اتقارادى. بۇل يراندى تابيعي رەسۋرستارعا باي كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەن ەرەكشەلەندىرەدى.

«يران دامۋشى ەلدەردەگى داعدارىستىڭ امبەباپ سەنارييىن ەمەس، جاھاندىق ءوزارا تاۋەلدىلىك جاعدايىندا جابىق يدەولوگيالىق جۇيەنىڭ ومىرشەڭدىك شەگىن كورسەتەدى. مىنە، وسى، ۆاليۋتانىڭ اۋىتقۋى نەمەسە جەكەلەگەن الەۋمەتتىك نارازىلىقتار ەمەس، وقيعانىڭ نەگىزگى مازمۇنى بولىپ تابىلادى»، – دەپ قورىتىندىلادى اۋباكىروۆ.

ساراپشى ايتقان جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋى يرانمەن الەۋەتتى سەرىكتەس بولا الاتىن قازاقستان سياقتى ەلدەر ءۇشىن تاۋەكەلدەر تۋدىرادى. يرانمەن بەلسەندى ساۋدا جانە بىرلەسكەن جوبالار سانكسيالارعا اكەلۋى مۇمكىن. قازىرگى جاعدايدا بۇل تۋرالى ادەتتەگىدەن ءجيى ويلانۋعا تۋرا كەلەدى.

اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ يرانمەن سەرىكتەس ەلدەرگە 25% مولشەرىندە باج سالىناتىنى تۋرالى مالىمدەمەلەرى جاھاندىق ساۋداعا تەرەڭ ەنگەن ەكونوميكالار ءۇشىن تىكەلەي ءقاۋىپ بولىپ كورىنەدى. قازاقستان ءۇشىن مۇنداي تاۋەكەلدەر ىقتيمال پايدادان الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. بۇل رەسمي ستاتيستيكادان دا كورىنەدى. 2025 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا قازاقستاننىڭ اقش-پەن ساۋدا اينالىمى 2،82 ميلليارد دوللاردى قۇراسا، يرانمەن – شامامەن 396 ميلليون دوللاردى قۇرادى. ايىرماشىلىق – شامامەن جەتى ەسە.

دەگەنمەن، تاۋەكەلدى قادامداردان باس تارتۋ ىنتىماقتاستىقتان باس تارتۋدى بىلدىرمەيدى. يران قازاقستان ءۇشىن بىرنەشە باعىتتا ماڭىزدى سەرىكتەس بولىپ قالا بەرەدى. اتاپ ايتقاندا، كاسپيي تەڭىزىندە تەڭىز حابىن سالۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋ كەزىندە ەسەپتەۋلەردىڭ نەگىزگى بولىگى يراندىق ترانزيتتىك باعىتتارمەن جانە وڭتۇستىك باعىتتاعى لوگيستيكامەن بايلانىستى. سونىمەن قاتار، 1990 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ قازاقستان يراندى مۇناي سالاسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرادى (دەگەنمەن، 2025 جىلى قازاقستان مۇنايىن ساتىپ الۋشىلار اراسىندا بنس ستاتيستيكاسىندا يران جوق).

الايدا، ءدال وسى مارتەبە ىنتىماقتاستىققا دەگەن كوزقاراستى ەرەكشە ساقتىققا يتەرمەلەيدى. مۇددە مەن ۇزاق مەرزىمدى جوبالار بولعانىمەن، استانا پراگماتيزمدى كورسەتەدى.