InfoHub Logo

ساياساتكەر ءارى تاريحشى سۇلتان اكىمبەكوۆ اقش پەن يران اراسىنداعى سوعىستى توقتاتۋدىڭ مۇمكىن شارتتارىن ساراپتايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، تاراپتاردىڭ تالاپتارى وتە جوعارى بولعاندىقتان، كەلىسىمگە كەلۋ قيىنعا سوعادى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

تاراپتاردىڭ ماكسيماليستىك تالاپتارى

اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ 18 مامىردا يرانعا شابۋىلدى كەيىنگە قالدىرعانىن مالىمدەدى. بۇل شەشىمدى اراب ەلدەرىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قابىلداعان. ونىڭ ايتۋىنشا، ءقازىر «ماڭىزدى كەلىسسوزدەر» ءجۇرىپ جاتىر جانە يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋدى تالاپ ەتەتىن كەلىسىم جاسالۋى مۇمكىن.

17 مامىردا يراننىڭ Fars مەملەكەتتىك اگەنتتىگى اقش-تىڭ يرانعا قويعان تالاپتارىنىڭ ءتىزىمىن جاريالادى. وندا يراننىڭ بۇرىنعى تالاپتارى دا ەسكە سالىندى.

يراننىڭ تالاپتارى:

اقش تالاپتارى:

تاراپتار ۇسىنعان شارتتاردى ەسكەرسەك، ولاردىڭ كەلىسە الاتىن «التىن ورتاسىن» تابۋ قيىن. تالاپتار ءالى دە ماكسيماليستىك كۇيىندە قالىپ وتىر.

ارينە، كەلىسسوز پروسەسىنىڭ ارتىندا نە بولىپ جاتقانىن ناقتى بىلمەيمىز. مۇمكىن، ترامپ پەن اراب ەلدەرىنىڭ باسشىلارىندا وپتيميزمگە نەگىز بار شىعار.

ترامپقا يراننىڭ ۋراندى اكەتۋگە كەلىسىپ، ورمۋز بۇعاۋىنا دەگەن ەگەمەندىك تالابىنان باس تارتۋى جاعار ەدى. ول ءۇشىن يران اكتيۆتەرىنىڭ 25 پايىزىن ەمەس، 50 پايىزىن بوساتىپ، سانكسيالاردىڭ ءبىر بولىگىن الىپ تاستاۋى مۇمكىن. سونداي-اق، ترامپ ليۆانداعى «حەزبوللاعا» قارسى وپەراسيانى توقتاتۋعا كەلىسۋى ىقتيمال.

يران ءۇشىن بۇل جاعدايدا ءتيىمدى كەلىسىم بولار ەدى. ول بايىتىلعان ۋران قورىنان باس تارتىپ، اسكەري-ونەركاسىپتىك الەۋەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ەكونوميكالىق دامۋعا قاراجات الا السا، ۇتىسقا شىعادى.

ورمۋز بۇعاۋىنا ەگەمەندىك الۋ – قوسىمشا ارتىقشىلىق. ءبىراق يران بۇدان باس تارتۋى دا مۇمكىن. بۇل – ساۋدالاسۋ ءۇشىن قوسىمشا ارگۋمەنت، ويتكەنى ەل بۇعاۋعا ءىس جۇزىندە باقىلاۋ ورناتتى.

بۇل اقش-تىڭ الەم ەكونوميكاسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بۇل بۇعاۋ ارقىلى كونۆويلاردى وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتە الماۋىنان تۋىندادى.

اقش-قا ءتيىمدىسى، يزرايلگە ءتيىمسىزى

17 مامىردا ترامپ پەن يزرايل پرەمەر-مينيسترى بينيامين نەتانياحۋ اراسىندا تەلەفون ارقىلى سۇحبات ءوتتى. ول وتە شيەلەنىستى بولدى.

ترامپ اراب ەلدەرىنىڭ ارااعايىندىق قۇجات دايىنداپ جاتقانىن، بۇل سوعىستى اياقتاپ، يراننىڭ يادرولىق قارۋى مەن ورمۋز بۇعاۋىنىڭ تاعدىرى تۋرالى كەلىسسوزدەردى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان. ال نەتانياحۋ يرانعا قىسىمدى كۇشەيتۋدى جاقتاعان.

يزرايل ءۇشىن سوعىستى جالعاستىرۋ تيىمدىرەك. سەبەبى بۇل يراننىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك الەۋەتىن السىرەتەدى. سونىمەن قاتار، يزرايل اقش-تىڭ ايماقتا شوعىرلانعان اسكەري الەۋەتىن بارىنشا پايدالانعىسى كەلەدى. بۇل ولار ءۇشىن قايتا كەلمەۋى مۇمكىن بىرەگەي مۇمكىندىك.

نەتانياحۋعا ءتيىمدىسى، ترامپقا ءتيىمسىزى

سوندىقتان نەتانياحۋ مەن ترامپ اراسىنداعى سۇحباتتىڭ شيەلەنىستى بولعانى تۇسىنىكتى. اقش پرەزيدەنتى ءيزرايلدى قولدايدى، ءبىراق بۇل ونىڭ رەيتينگىسىنە اسەر ەتپەۋى كەرەك. اسىرەسە، قاراشادا وتەتىن ارالىق سايلاۋ الدىندا بۇل ۇلكەن تاۋەكەل.

رەسپۋبليكاشىلداردىڭ كونگرەسس باقىلاۋىن جوعالتۋى ترامپقا يمپيچمەنت جاريالاۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. بۇل پروسەدۋرانىڭ ءساتتى اياقتالۋى ەكىتالاي بولعانىمەن، تەرگەۋلەر مەن تالقىلاۋلار ونىڭ بيلىكتەگى سوڭعى ەكى جىلىن قيىنداتۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ترامپ ءۇشىن سوعىستى اياقتاۋ ماڭىزدى. اقش اسكەري كۇشىنە قاراماستان، يرانعا ءوز ەركىنسىن تاڭا المادى. ول ءالى دە بلوكادانى قولداپ، ءتىپتى جاڭا اسكەري ناۋقان باستاي الادى. ءبىراق ۋاقىت شەكتەۋلى، ال اسكەري ارەكەتتەر اۋە شابۋىلدارىمەن شەكتەلەدى.

سوندىقتان بارلىق ماسەلە 400 كەلى بايىتىلعان ۋراننىڭ تاعدىرىنا، سانكسيالاردى الىپ تاستاۋعا جانە يراندىق اكتيۆتەردىڭ ءبىر بولىگىن بوساتۋعا تىرەلىپ تۇر. ەگەر تەگەران ورمۋز بۇعاۋىنا دەگەن ەگەمەندىك تالابىنان باس تارتسا، ترامپ جەڭىس جاريالاي الادى. ءبىراق بۇل يزرايل ءۇشىن ءتيىمسىز.

يران بولسا، كەز كەلگەن ۋاقىتتا بارلىق باعدارلامالارىنا ورالا الادى. اقش اسكەري كۇشىن ءبىر رەت قولداندى، بۇل ءاردايىم تەجەۋشى فاكتور بولدى. ناتيجەسىندە، تەگەران كەلىسىمنەن كەيىن بەلگىلى ۋاقىتتان سوڭ قايتادان پارسى شىعاناعىنداعى ەڭ قۋاتتى اسكەري-ونەركاسىپتىك دەرجاۆاعا اينالۋى مۇمكىن.

بۇل كەم دەگەندە وسى ماڭىزدى ايماقتا جاڭا باسەكەلەستىك تۋدىرادى. بارلىق زاليۆ ەلدەرى يراننىڭ ورمۋز بۇعاۋىن باقىلاۋعا العىسى كەلەتىنىن ەستە ۇستاۋى كەرەك.

ساۋدا جولدارىنا باقىلاۋ ءاردايىم يمپەريا قۇرعان

ساۋدا جولدارىنا باقىلاۋ ورناتۋ يمپەريا قۇرۋى دا، ونى قۇلاتۋى دا مۇمكىن. وسى باقىلاۋدان تۇسەتىن تابىس ەلدى كۇشەيتىپ، ىقپالىن كەڭەيتۋگە يتەرمەلەيدى، بۇل ەكسپانسياعا جانە كورشىلەردىڭ جاۋاپ قايتارۋىنا اكەلەدى. بۇل تاريحي كەزەڭدەرگە دە قاتىستى.

XVI-XVII عاسىرلاردا بالتىق تەڭىزىندە وسىنداي جاعداي بولدى. بالتىق ارقىلى انگليا، گوللانديا، فرانسياعا شىعىستان – پولشادان، شۆەسيادان، رەسەيدەن استىق، اعاش، ارقان يىرىلەتىن ەڭ قاجەتتى تاۋارلار جەتكىزىلدى.

گانزا وداعىنىڭ ىقپالى ازايعاننان كەيىن، ديناستيالىق مەملەكەتتەر كۇشەيە باستادى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ قۋاتتىسى دانيا بولدى.

انىقتاما: گانزا وداعى – سولتۇستىك ەۋروپانىڭ ساۋدا قالالارىنىڭ بىرلەستىگى، XII-XVII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جانە بالتىق پەن سولتۇستىك تەڭىزدەرىندەگى ساۋدادا ماڭىزدى ءرول اتقارعان.

دات كورولدەرى بالتىق تەڭىزىنەن شىعاتىن بارلىق ساۋدا كەمەلەرى وتەتىن زۋندا بۇعاۋىنىڭ اتىمەن زۋند الىمىن ەنگىزدى. اقشا كورولدىك قازىناسىنا ءتۇستى. ول اقشاعا كورولدەر كەمە قاتىناسىن باقىلايتىن فلوتتى، سونداي-اق جالدامالى اسكەردى ۇستادى.

دانيا سول كەزدە شۆەسيانىڭ وڭتۇستىگىن جانە بۇكىل نورۆەگيانى باقىلادى. ونىڭ بيلەۋشىلەرىنە گەرمانيا اۋماعىنداعى گولشتينيا مەن شلەزۆيگ تيەسىلى بولدى. ولار بالتىقتىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەڭ ماڭىزدى ساۋدا پورتتارىن باسىپ الۋعا ۇمتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا گامبۋرگ پەن ەلبا وزەنىنىڭ ساعاسى بولدى.

الايدا، XVII عاسىردىڭ باسىنداعى ءبىرقاتار سوعىستار بارىسىندا دانيا جاڭا ەنەرگيالى باسەكەلەس – شۆەسيادان جەڭىلىپ قالدى. ول بۇل ەلدىڭ وڭتۇستىگىن، سونداي-اق نورۆەگيانىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتتى. وسىدان كەيىن بالتىقتا شۆەسيا يمپەرياسى پايدا بولدى – ول سانكت-پەتەربۋرگ، نارۆا، ريەۆەل، ريگا، نەمىس پومەرانياسىنداعى شترالزۋند، برەمەنگە دەيىنگى بارلىق پورتتاردى باقىلادى. كەيىن بۇل يمپەريا دا ءوز تاريحىن اياقتادى.

1645 جىلى شۆەدتەر مەن گوللاندتار دانيانى برومسەبرۋ كەلىسىمىنە قول قويۋعا ماجبۇرلەدى، وعان سايكەس شۆەسيا زۋند الىمىنان بوساتىلدى. گوللانديالىقتار ءۇشىن ول ساقتالدى، ءبىراق تاۋار قۇنىنىڭ ءبىر پايىزىمەن شەكتەلدى. نەگىزگى تاسىمالداناتىن جۇكتەر ارزان بولعاندىقتان – ەسكى ارقان، استىق، اعاش – دانيانىڭ كىرىستەرى ايتارلىقتاي ازايدى. دەگەنمەن كوپەنگاگەن زۋند الىمىن ۇستانۋدى جالعاستىردى.

شۆەدتەر 1832 جىلى زۋند بۇعازىن اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن گوتا كانالىن اشتى. 1857 جىلى دانيا وتەماقى ايىرباسىنا الىمداردى جيناۋدان باس تارتتى، ونىڭ باسىم بولىگىن ۇلىبريتانيا مەن رەسەي تولەدى. سول كەزدە نەگىزگى ساۋدا وسى ەلدەر اراسىندا ءجۇردى.

مۇنداي بۇرىلىستى ەشكىم كۇتپەگەن

ەگەر يران ورمۋز بۇعاۋىنا باقىلاۋ ورناتىپ، ونىڭ ارقىلى وتەتىن بارلىق ماڭىزدى جۇكتەردەن الىم جيناي باستاسا، ول تەك وسى ايماقتا عانا ەمەس، ەڭ ماڭىزدى ەلگە اينالادى.

اقش پەن يزرايل 28 اقپاندا يرانعا قارسى وپەراسيانى باستاعاندا، بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعاتىنىن ويلاماعان. ەندى ولار قيىن شەشىم قابىلداۋى كەرەك – يراننىڭ ايماقتىق دەرجاۆا مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە بەكىتەتىن كەلىسىمگە كەلۋ نەمەسە سوعىستىڭ جاڭا كەزەڭىنە كوشۋ، بۇل ءبارىبىر جاڭا كەلىسسوزدەرگە اكەلەدى.