InfoHub Logo

قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت (جي) تەحنولوگياسىنىڭ دامۋى ينتەرنەتتەگى بالالارعا قاتىستى قىلمىستاردىڭ جاڭا، ءقاۋىپتى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. الەمدىك جانە قازاقستاندىق تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي، جي زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇرالىنا اينالۋدا.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

بالالاردىڭ ەرتە جاستان ينتەرنەتكە كىرۋى

قازاقستاندا ينتەرنەتتى پايدالانۋ جاسى جىل ساناپ تومەندەپ كەلەدى. يۋنيسەف زەرتتەۋى بويىنشا، 5-8 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 46%-ى ينتەرنەتكە العاش رەت كىرەدى ەكەن. بۇل كورسەتكىش 9-12 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا 33%-عا جەتەدى. ياعني، ورتا مەكتەپكە بارار شاقتا بالالاردىڭ كوپشىلىگى ينتەرنەتتى بىرنەشە جىلدان بەرى بەلسەندى قولدانىپ ۇلگەرگەن.

كۇندەلىكتى ينتەرنەتتى پايدالاناتىن بالالاردىڭ ۇلەسى 92%-عا جۋىقتايدى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى ويىندار مەن دوستارىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا كۇنىنە ەكى ساعاتتان ارتىق ۋاقىت جۇمسايدى. ال 31%-ى اقپارات ىزدەۋگە وسىنشاما ۋاقىت بولەدى.

«قازاقستان حالقىنىڭ 33%-ى (6،7 ميلليون ادام) – بالالار. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى جەلىدە بەلسەندى. ەگەر بۇرىن ينتەرنەتكە كىرۋ جاسى 8-9 جاستا بولسا، ءقازىر بۇل كورسەتكىش 4-5 جاسقا دەيىن تومەندەدى»، – دەيدى «TechnoWomen» قۇب نەگىزىن قالاۋشى ازيزا شۋجەيەۆا.

كيبەربۋللينگ جانە زياندى كونتەنت

قازاقستاندىق بالالار ءۇشىن ينتەرنەت – بۇل اسىرەسە TikTok، Instagram، YouTube سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ويىن-ساۋىق پلاتفورمالارى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنشە، بالالاردىڭ 94%-ى ينتەرنەتتە پايدالى نارسەلەر كوپ دەپ ەسەپتەيدى. الايدا، زياندى كونتەنت تە از ەمەس.

يۋنيسەف مالىمەتتەرى بويىنشا، ءاربىر بەسىنشى بالا جىلىنا ءبىر رەت بولسا دا جەلىدە سەكسۋالدى سيپاتتاعى كونتەنتكە تاپ بولعان، ال 7%-ى مۇنى ءجيى كورەدى. ودان دا قورقىنىشتىسى – ءاربىر 20-شى بالا ونلاين تۇردە قاجەتسىز سەكسۋالدى قارىم-قاتىناسقا ۇشىراعان.

بۇل مىناداي جاعدايلاردى قامتيدى:

جەلىدەگى جاعىمسىز جاعدايلاردى باستان وتكەرگەن ءاربىر ءتورتىنشى بالا ەشكىمگە ايتپاعانى انىقتالدى. ال ايتقان جاعدايدا، كوبىنەسە دوستارىنا (32%)، اتا-اناسىنا ەمەس (24%). سەكسۋالدى زورلىق تۋرالى ەرەسەكتەرگە تەك ءاربىر ونىنشى بالا حابارلاعان.

يۋنيسەف اتا-انالاردىڭ ينتەرنەت ءقاۋپىن جۇيەلى تۇردە باعالامايتىنىن ايتادى. كوپتەگەن اتا-انالار بالاسىنىڭ جاقىن ارادا الاڭداتارلىق جاعدايعا تاپ بولاتىنىنا سەنبەيدى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، بالالارعا قاتىستى جاعىمسىز سەكسۋالدى قارىم-قاتىناستار كوبىنەسە بەيتانىستاردان ەمەس، تۋىستاردان، قۇرداستاردان نەمەسە دوستاردان شىعادى.

جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءرولى

گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە بۇل قاۋىپتەر جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇرىن سەكسۋالدى زورلىق-زومبىلىق ماتەريالدارىن جاساۋ ءۇشىن ناقتى بالا مەن ناقتى قىلمىس قاجەت بولسا، ەندى بۇل تالاپ جوق. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بالانىڭ اشىق پاراقشاسىنداعى جيىرما سۋرەت جەتكىلىكتى. وسىلايشا، LoRA تەحنولوگياسى ارقىلى نەيروجەلىنى بەلگىلى ءبىر ادامعا بەيىمدەۋ بەس مينۋتتاي ۋاقىت الادى.

بريتاندىق Internet Watch Foundation (IWF) ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 جىلدىڭ التى ايىندا جي ارقىلى جاسالعان بالالارعا سەكسۋالدى زورلىق-زومبىلىق بەينەلەرىنىڭ سانى 1286-عا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 643 ەسەگە ارتقان. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 3440-قا جەتتى.

IWF بۇل جىلدى ۇيىمنىڭ 30 جىلدىق تاريحىنداعى ەڭ ناشار جىل دەپ اتادى. كەيبىر جاعدايلاردا، جي ارقىلى جاسالعان ماتەريالدار ناقتى قىلمىستىق جازبالار رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك.

قازاقستانداعى جاعداي

قازاقستان بويىنشا 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 65 مىڭ رەپورت تىركەلگەن. الايدا، بۇل دەرەكتەردىڭ بارلىعى پورنوگرافيامەن بايلانىستى ەمەس. كەيبىر جاعدايلاردا، مىسالى، سۇندەت توي سياقتى شارالاردىڭ جازبالارى دا وسى ساناتقا ەنۋى مۇمكىن.

قازاقستاندىق وپەراتورلاردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، Tele2 – 24 مىڭ، «قازاقتەلەكوم» – 18 مىڭ، Mobile Telecom-Service – 9،5 مىڭ رەپورت ۇسىنعان.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 جىلدىڭ باسىنان بەرى «كيبەرنادزور» جۇيەسى ارقىلى 2766 پورنوگرافيالىق ماتەريالدى بۇعاتتاۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە جىبەرىلگەن. قىلمىستىق كودەكستىڭ 311-بابى بويىنشا پورنوگرافيالىق ماتەريالداردى جاساعانى، ساقتاعانى جانە تاراتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. جي قۇرالدارىن پايدالانۋ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايدى.

دەگەنمەن، 65 مىڭ رەپورتقا شاققاندا 26 قىلمىستىق ءىس تىركەلۋى، جۇيەنىڭ رەاكسيا مۇمكىندىكتەرىنىڭ شامادان تىس اۋقىمعا سايكەس كەلمەيتىنىن كورسەتەدى.

شەشىم جولدارى

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، تەحنولوگيالاردى تىيىم سالۋ نەمەسە شەكتەۋ – شەشىم ەمەس. كەرىسىنشە، سيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ، بالالاردى ەرتە جاستان ينتەرنەتتە ءقاۋىپسىز ءجۇرۋ ەرەجەلەرىنە ۇيرەتۋ قاجەت. ەستونيا سياقتى ەلدەردە سيفرلىق ساۋاتتىلىق بالاباقشادان باستاپ وقىتىلادى.

«بالالارعا ىستىققا تيمەۋدى نەمەسە توققا قول سالماۋدى ۇيرەتكەنىمىز سياقتى، سيفرلىق الەممەن دە سولاي جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتۋ كەرەك»، – دەيدى ازيزا شۋجەيەۆا.

سونداي-اق، تەلەكوممۋنيكاسيا وپەراتورلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، پلاتفورمالارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ، سيفرلىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە كيبەرپوليسيانى دامىتۋ قاجەت. جي ازىرلەۋشىلەرىنە دە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋى ءتيىس، ولار كونتەنتتىڭ جاسالۋىنا جول بەرمەيتىن الگوريتمدەردى ەنگىزۋى كەرەك.

«ءبىز ءالى دە بالالارعا بەيتانىستارمەن سويلەسپەۋدى ۇيرەتىپ جاتىرمىز. بۇل دۇرىس. ءبىراق بەيتانىس ادام ەندى مەكتەپ قاقپاسىنىڭ الدىندا تۇرمايدى. ول – ۇسىنىس الگوريتمىندە، دوس بولىپ كورىنەتىن چات-بوتتاردا، سۋرەتتى قىزىقتى ەتەمىن دەپ ۋادە بەرەتىن قوسىمشالاردا. ال ونىڭ قولىندا بۇرىنعى بۋىنداردا بولماعان قۇرالدار بار»، – دەپ تۇيىندەيدى شۋجەيەۆا.