InfoHub Logo

بۇرىنعى كەزدەرى مارشرۋتكالار قازاقستان قالالارىنداعى قوعامدىق كولىك جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولدى. الايدا، سيفرلاندىرۋ، قولما-قول اقشاسىز تولەم جانە باقىلاۋ جۇيەلەرىنىڭ ەنگىزىلۋى ولاردىڭ بىرتىندەپ جوعالۋىنا سەبەپكەر بولدى. ەندى مارشرۋتكالار «شاتتل» دەگەن جاڭا اتاۋمەن قايتا ورالدى. بۇل كولىكتەر وزدەرىنىڭ الدىڭعى بۋىندارىنىڭ تاريحىن قايتالاي الا ما جانە ولاردىڭ ارتىندا قانداي ماقساتتار تۇرعانىن Orda.kz زەرتتەدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

مارشرۋتكالاردىڭ ءداۋىرى قالاي اياقتالدى؟

90-جىلداردىڭ ورتاسىنان 2010-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن مارشرۋتكالار قالالىق كولىك جۇيەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ولار قالالىق قوعامدىق كولىكتەردىڭ جەتپەيتىن جەرلەرىنە جولاۋشى تاسىمالداپ، كولىك ينفراقۇرىلىمىنداعى كەمشىلىكتەردى جاسىرۋعا كومەكتەستى. الايدا، بۇل كوبىنەسە كوممەرسيالىق قىزمەت بولعاندىقتان، قوعامدىق كولىكتى دامىتۋدىڭ بولاشاق باعىتتارىمەن ۇيلەسپەدى.

مارشرۋتكالاردىڭ سانى ارتقان سايىن، قالا مەن جولاۋشىلار اراسىنداعى كولىك قاتىناسىنداعى كەمشىلىكتەر دە ايقىن كورىنە باستادى. ەسكى جۇيەدە مارشرۋتكالار قالالىق كولىك جۇيەسىنەن بولەك، دەربەس ءبىر قۇرىلىم رەتىندە جۇمىس ىستەدى. جۇرگىزۋشىلەر جولاۋشىلار ءۇشىن قالالىق كولىكتەرمەن باسەكەلەسىپ، تەك ورىندار تولعان كەزدە عانا قوزعالىپ، قىزمەت كورسەتۋ مەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى كوبىنەسە جۇرگىزۋشىنىڭ وزىنە بايلانىستى بولدى.

قالالىق كولىك رەفورمالارى

كەشەندى كولىك رەفورمالارىنا كوشكەن قالالاردا مارشرۋتكالار ادەتتە وزگەرىستەردىڭ العاشقى نىساناسى بولدى. مىسالى، الماتىدا بۇل پروسەسس ءبىر جىلدا بولماسا دا، ءبىرىڭعاي تولەم جۇيەسى، باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە تاسىمالداۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتاردى ستاندارتتاۋ ارقىلى جۇزەگە استى.

2006 جىلى الماتىدا يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ كەزىندە وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇيەلى تۇردە كىرىسىلدى. سول كەزدە ۇلكەن سىيىمدىلىقتاعى اۆتوبۋستاردىڭ مارشرۋتكالاردى تولىق الماستىرۋى كەرەكتىگى ايتىلعان بولاتىن. احمەتجان ەسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن الماتىدا كولىك رەفورمالارى جالعاسىپ، قالا جەكە تاسىمالداۋشىلارمەن ەمەس، بۇكىل مارشرۋتتىق جەلىمەن جۇيە رەتىندە باسقارىلا باستادى. باۋىرجان بايبەكتىڭ كەزىندە باستى نازار مارشرۋتتىق سحەمالاردان باقىلاۋعا، اشىقتىققا جانە تاسىمالداۋ ساپاسىنا اۋىستى. بەزناليچنىي تولەم مەن سيفرلىق بيلەتتەردى ەنگىزۋ اياسىندا، سول كەزدەگى اكىم قوعامدىق كولىكتىڭ تابىستارىن كولەڭكەدەن شىعارۋ قاجەتتىگىن ايتىپ، كەيبىر جەكە تاسىمالداۋشىلاردى قالا تۇرعىندارىنا ءقاۋىپ توندىرەدى دەپ سىنعا الدى.

جاڭا فورمات: شاتتلدار

مارشرۋتكالاردىڭ بىرتىندەپ جوعالۋىنا قاراماستان، شاعىن سىيىمدىلىقتاعى كولىكتەر فورماتى جويىلعان جوق. ولار ءالى دە ۇلكەن اۆتوبۋستار بارا المايتىن باعىتتاردا قولدانىلىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە تاكسي قىمبات، ال اۆتوبۋس ءالى دە تولى بولعان جاعدايدا، بالاما كولىككە دەگەن سۇرانىس جوعارى. وسىعان بايلانىستى ءارتۇرلى شەرينگ قىزمەتتەرى، سونىڭ ىشىندە كولىكتەگى ورىندى ءبولىسۋ دە تانىمالدىلىققا يە بولا باستادى.

جاڭارتىلعان فورماتتا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ قاراستىرىلعان. قازىرگى كەزدە كومپانيالار «شاتتل» دەپ اتالاتىن قىزمەتتى ۇسىنىپ ءجۇر. ولار بۇرىنعىداي جىلدام جانە ىڭعايلى تاسىمالداۋدى ۋادە ەتەدى، ءبىراق وزگەرتىلگەن لوگيكامەن، ناقتى ۋاقىت ارالىقتارىمەن، ەرەجەلەرمەن جانە سمارتفون ارقىلى سيفرلىق باقىلاۋمەن.

ءبىر IT-ستارتاپتىڭ وكىلى، مۇسا سەكسەنبايەۆ، ءوز كومپانيالارىنىڭ شاتتلداردى مارشرۋتكالارمەن سالىستىرعاندى ۇناتپايتىنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، شاتتل – بۇل مۇلدەم باسقا فورماتتاعى تاسىمال. بىرىنشىدەن، شاتتلدا تەك وتىراتىن ورىندار قاراستىرىلعان، تۇرىپ جۇرەتىن جولاۋشىلار جوق. ەكىنشىدەن، ول مارشرۋتكا سياقتى كۇنى بويى كوپ اينالىم جاساي بەرمەيدى، ادەتتە تاڭەرتەڭ جانە كەشكە بىر-ەكى رەيس قانا جاسايدى، ياعني تەك قارقىندى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەيدى.

مۇسا سەكسەنبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ شاتتلدارى اسىعىپ، ءار ايالدامادا توقتامايدى. ولاردىڭ الدىن الا راستالعان جولاۋشىلارى بار ناقتى بەلگىلەنگەن مارشرۋتى بار. شاتتل مارشرۋتكاعا قاراعاندا قىمباتىراق، ءبىراق تاكسيدەن الدەقايدا ارزان. سوندىقتان بۇل فورمات بارىنە بىردەي جارامدى بولا بەرمەيدى.

«ءبىزدىڭ كومپانيامىزدىڭ تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگى بار، قانداي مارشرۋتتاردى ءبىزدىڭ پايدالانۋشىلارىمىز سۇرايتىنىن انىقتايمىز. بۇل تەك قالالىق ۇتقىرلىقتى تالداۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ىشكى دەرەكتەرىمىز: جولاۋشىلار قانداي باعىتتار بويىنشا جۇرگىسى كەلەتىنىن، بەلگىلەنگەن شاتتل قۇنىن تولەۋگە دايىن ەكەنىن كورەمىز»، – دەيدى ول.

مۇسا سەكسەنبايەۆ ءوز ستارتاپىن قالا ءۇشىن پايدالى فورمات دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءبىر شاتتل جولداردا كەم دەگەندە التى-سەگىز جەكە كولىكتى نەمەسە تاكسيدى الماستىرا الادى. قالادا كولىك ازايىپ، تىعىزدىق ازايادى دەگەن قاراپايىم لوگيكا بار.

«ءبىز ءوزىمىز قالادا كولىك قوزعالىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىندەي ءقاۋىپسىز توقتاي الاتىن ورىنداردى تاڭدايمىز. ادەتتە، بۇل كىرەبەرىستەر، „كارماندار“ جانە باسقا دا ۋچاسكەلەر. ءبىزدىڭ وپەراسيالىق كوماندامىز مۇنداي نۇكتەلەردى تاڭدايدى. قالامەن كەلىسىم تۋرالى ايتساق، ءبىز جول قوزعالىسى ەرەجەلەرى اياسىندا جۇمىس ىستەيمىز جانە بەلگىلەنگەن توقتاۋ ءتارتىبىن بۇزبايمىز»، – دەپ سەندىرەدى ستارتاپ وكىلى.

كومپانيا وكىلدەرى قوزعالىس قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىكتى جۇرگىزۋشىنىڭ موينىندا ەكەنىن اتاپ وتەدى. سونىمەن قاتار، ولار تاسىمالداۋشى رەتىندە تالاپتار، باقىلاۋ جانە رەگلامەنتتەر جۇيەسىن قۇرۋعا مىندەتتەنەدى، ال داۋلى جاعدايلاردا قولداۋ قىزمەتى ارەكەت ەتەدى.

بارلىق ارتىقشىلىقتارىنا قاراماستان، كوممەرسيالىق شاتتلدار بارىنە بىردەي بالاما بولا المايدى. بۇل ميكرواۆتوبۋستار ازىرگە جاپپاي ۇتقىر تۇتىنۋشىعا باعىتتالعان جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى حالىققا ارنالماعان.

كولىك رەفورمالارىنداعى مارشرۋتكالاردىڭ ورنى

نەمىس ايماقتىق گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ەگور مۋلەيەۆ شاتتلدار فەنومەنى تۋرالى جانە ونىڭ قالالىق كولىك جۇيەسىن دامىتۋ تۇرعىسىنان قالاي كورىنەتىنى تۋرالى ايتىپ بەردى.

ەگور مۋلەيەۆ «جاڭا مارشرۋتكالار» تۋرالى اڭگىمەدە كەز كەلگەن شاعىن سىيىمدىلىقتاعى كولىكتى ەسكى مودەلدىڭ قايتا ورالۋى دەپ ساناۋ قاتە ەكەنىن اتاپ وتەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، پوستكەڭەستىك قالانىڭ كوزقاراسى بۇلىڭعىر: جولاۋشى شاعىن كولىكتى كورگەندە، ونى ادەتتەگىدەي مارشرۋتكا رەتىندە قابىلدايدى – حاوتىق ايالدامالار، جولاۋشى ءۇشىن باسەكەلەستىك جانە ءالسىز باقىلاۋ. ءبىراق كولىكتىڭ ءوزى شاعىن بولۋى مارشرۋتكانى تىكەلەي ماعىنادا بىلدىرمەيدى.

«حالىقارالىق تاجىريبەدە ميكرواۆتوبۋس قوعامدىق كولىك جۇيەسىنىڭ بولىگى بولا الادى – ويتكەنى بەلگىلى ءبىر باعىتتاعى نەمەسە بەلگىلى ءبىر ايماقتاعى جولاۋشى اعىنى ۇلكەن اۆتوبۋس ءۇشىن تىم از. مۇنداي جاعدايدا ماسەلەنى كولىكتىڭ ولشەمى ەمەس، ەرەجەلەر شەشەدى: قولجەتىمدىلىك ستاندارتتارى، وتىرعىزۋ تالاپتارى، جايلىلىق دەڭگەيى، جەلىگە ينتەگراسيا جانە قالا تاراپىنان باقىلاۋ. باسقاشا ايتقاندا، «كىشكەنتاي اۆتوبۋس» زاماناۋي كولىك جۇيەسىنىڭ دە، ونىڭ قاراما-قارسىسىنىڭ دا بولىگى بولا الادى – ونىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلعانىنا بايلانىستى»، – دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ەسكى مارشرۋتكانىڭ پروبلەماسى تەك ميكرواۆتوبۋستا ەمەس، جەكە تاسىمالداۋشىلاردىڭ ەڭ پايدالى جولاۋشىلار ءۇشىن باسەكەلەسەتىن جانە ءىس جۇزىندە كوشەلەردەگى كولىك شىندىعىن وزدەرى قالىپتاستىراتىن مودەلدە بولدى. مۇنداي باسەكە بيزنەستىڭ تۇرعىسىنان ءتيىمدى كورىنۋى مۇمكىن – كيلومەترگە كوبىرەك جولاۋشى، جوعارى جۇكتەمە، بوس ءجۇرىس ازايادى. ءبىراق ءدال وسى لوگيكادان ەسكى تيپتەگى مارشرۋتكا تۋىندايدى: مارشرۋتتاردىڭ دۋبليرلەنۋى، سۇرانىس ءۇشىن جارىس، قالالىق جەلىمەن قاقتىعىس، جۇيەلى قامتۋدىڭ ورنىنا پايدالى دالىزدەرگە باعدارلانۋ. بۇدان قالالىق قوعامدىق كولىك زارداپ شەگەدى»، – دەيدى ەگور مۋلەيەۆ.

مۇنىڭ بالاماسى رەتىندە ساراپشى قالانى الدىن الا ەرەجەلەردى بەلگىلەيتىن مودەلدى اتايدى: جولاۋشى اعىندارىن، تارتىلىس جانە ترافيك نۇكتەلەرىن زەرتتەيدى، مارشرۋتتىق جەلىنى جوبالايدى جانە كەلىسىم-شارتتىق مەحانيزمدەر ارقىلى كىم، قايدا، نەمەن جانە قانداي ستاندارتتارمەن جولاۋشى تاسىمالدايتىنىن انىقتايدى. مۇنداي جۇيەدە جەكە تاسىمالداۋشى جويىلمايدى، ءبىراق ول ءوزىنىڭ دەربەس نارىعى بولۋدان قالىپ، قالالىق ۇتقىرلىقتىڭ جالپى ارحيتەكتۋراسىنا ەنگىزىلگەن كولىك جۇمىسىنىڭ وپەراتورىنا اينالادى.

ساراپشى سونداي-اق، پايدالانۋشى ءۇشىن ءساتتى قىزمەت پەن قالالىق جۇيە ءۇشىن پايدالى قىزمەت بىردەي ەمەس ەكەنىن اتاپ وتەدى. ول ىڭعايلى، سۇرانىسقا يە جانە كوممەرسيالىق جاعىنان ومىرشەڭ بولۋى مۇمكىن، ءبىراق سونىمەن بىرگە تىعىزدىقتى ازايتپاۋى، ادامداردى جەكە كولىكتەن تۇسىرمەۋى جانە ءتىپتى بۇرىننان بار قوعامدىق كولىكتەن جولاۋشىلاردى تارتۋى دا مۇمكىن.

ونىڭ ۇستىنە، قوعامدىق كولىگى دامىعان قالالاردا مۇنداي جەكە تاسىمالداۋلار سۇرانىسقا يە ەمەس.

«مارشرۋتتىق كولىكتىڭ جوعارى جايلىلىعى ارقىلى جولاۋشىلاردى تارتۋعا تىرىساتىن جەكە تاسىمالداۋشىلاردىڭ مىسالدارى بار، ءبىراق ترامۆاي قاتىناسى بار جاعدايدا بۇل كۇتىلگەن ناتيجە بەرمەيدى. جانە، بالكىم، سوندىقتان مۇنداي شەشىمدەر كوبىنەسە كولىك جۇيەسىنىڭ شەتكى ۋچاسكەلەرىندە سۇرانىسقا يە بولادى»، – دەپ سانايدى مۋلەيەۆ.

جەكە ماسەلە – ماركەتينگتىك ۋادەلەر، ولار كوبىنەسە دالەلدەنگەن كولىك اسەرى رەتىندە ۇسىنىلادى. مۇنداي جاعدايلاردا تارتىمدى پرەزەنتاسيانى ناقتى سالداردان شاتاستىرماۋ ماڭىزدى: قىزمەتتىڭ قالانى بوساتاتىنى نەمەسە تىعىزدىق ماسەلەسىن شەشەتىنى تۋرالى مالىمدەمە، وزدىگىنەن ەشتەڭە دالەلدەمەيدى. بۇل دەرەكتەردى تەكسەرۋدى تالاپ ەتەدى – جولاۋشى قايدان كەلدى، ءدالىزدىڭ جۇكتەمەسى قالاي وزگەردى، جەلىنىڭ بايلانىستىلىعى ءوستى مە، جەكە اۆتوكولىكتەرمەن ساپارلار سانى ازايدى ما.

«شەرينگتىك قىزمەتتىڭ جەكە اۆتوكولىكتەر مەن قوعامدىق كولىكتى الماستىرا الاتىنى تۋرالى تەزيستىڭ كەڭ تارالۋى، نەگىزىنەن، 2010-جىلدارداعى اقش-تا جۇرگىزىلگەن جەكە زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن. الايدا، باسقا تاجىريبە بۇل قورىتىندىنىڭ امبەباپ ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل مەحانيزم بارلىق جەردە جۇمىس ىستەمەيدى جانە ءارقاشان ناقتى جەرگىلىكتى كونتەكستكە بايلانىستى. سوندىقتان كومپانيالاردىڭ ءوز قىزمەتتەرى تىعىزدىق ماسەلەسىن شەشە الاتىنى تۋرالى مالىمدەمەلەرىنە ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك: ءجيى بۇل جەردە قالاۋدى شىندىققا اينالدىرۋعا تىرىسادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

ەگور مۋلەيەۆتىڭ ايتۋىنشا، الەمدە جەكە تاسىمالداۋشىلاردىڭ قالالىق قوعامدىق كولىكپەن بىرگە جۇمىس ىستەي الاتىن كوپتەگەن مىسالدارى بار، ءبىراق مۇنداعى نەگىزگى شارت – جۇيەنىڭ تۇتاستاي قالاي قۇرىلعانى جانە رەتتەلگەنى بولىپ تابىلادى.

«وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستانداعى «مارشرۋتكالاردى قايتا ويلاپ تابۋ» تۋرالى اڭگىمە – بۇل تەك جاڭا قىزمەت ءتۇرى تۋرالى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قالالىق كولىكتىڭ قالاي قۇرىلۋى كەرەكتىگىن كىم شەشەتىنى تۋرالى دا پىكىرتالاس. نارىقتىق يننوۆاسيا مەن قوعامدىق ينفراقۇرىلىم اراسىنداعى شەكارا قايدا وتەدى. وسىنداي قىزمەتتەردىڭ جەلىدەگى ورنىن كىم انىقتايدى – جولاۋشى، تاسىمالداۋشى، اكىمدىك، وپەراتورلار ما؟ جانە جاڭا شەشىمدەردى قوعامدىق كولىكتى كۇشەيتەتىندەي، كوشەلەردەگى باسەكەلەستىكتىڭ ەسكى لوگيكاسىن قايتارمايتىنداي ەتىپ قالاي كىرىكتىرۋگە بولادى؟»

ازىرگە شاتتلدار وتكەندەگى مارشرۋتكالارداي تانىمالدىلىققا يە بولا قويعان جوق. بۇل بەلگىلى ءبىر سۇرانىستارعا ارنالعان نيشەلىك بالاما، جانە اۋقىمى بويىنشا قالالىق قوعامدىق كولىككە باسەكەلەس ەمەس. ولار تاسىمالدايتىن جولاۋشىلار سانىن ەسكەرە وتىرىپ، سونداي-اق قالانىڭ ەكولوگيالىق قوعامدىق كولىكتى دامىتىپ، ونىڭ جۇمىسىن باقىلاپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، جەكە تاسىمالداۋشىلار بۇگىنگى كۇنى بۇرىنعىداي ۇلكەن ماسەلە بولىپ وتىرعان جوق.