InfoHub Logo

قازاقستان حروم قورى جونىنەن الەمدە ەكىنشى ورىندا تۇرسا دا، اقتوبە وبلىسىنداعى كەن وندىرىلەتىن اۋىلداردىڭ جاعدايى ويلاعانداي ەمەس. كەن ورىندارى ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى ەكولوگيالىق احۋال مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى Infohub.kz زەرتتەدى.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

حرومتاۋ اۋدانى – حروم ءوندىرۋ مەن بايىتۋدىڭ ورتالىعى. اقتوبەدەن وسى اۋدانعا بارا جاتقاندا جول بويىنداعى تاۋلاردىڭ سۇر-كوكشىل رەڭى كوز تاستايدى. اۋداندا ون بەس شاقتى اۋىل بار، ولاردىڭ كوبى بىر-بىرىنە ۇقساس. ولاردىڭ پروبلەمالارى دا، ادەتتە، بىردەي.

كەن ورىندارى ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى

ءبىز كەن شاحتالارى مەن كومبيناتتاردىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان اۋىلدارعا توقتالۋدى ءجون كوردىك. مۇنشاما پايدالى قازبا وندىرىلەتىن جەرلەردىڭ جاعدايى مۇنداي بولماۋى كەرەك ەدى. ەڭ تاڭعالارلىعى، بۇل رەسۋرستاردى وندىرەتىن كەيبىر كاسىپورىندار ايماقتى لاستاپ قانا قويماي، قارىزدارىن دا جيناقتاپ جاتىر.

وڭعار اۋىلىندا كوشەدە ادام از، سۇحباتتاس تابۋ قيىن بولدى. اقىرى، جولىعىپ قالعان ءبىر ايەلدىڭ ايتۋىنشا، كۇندىز ءبارى جۇمىستا، اسىرەسە «قازحروم»، «ۆوسحود» جانە «مولودەجكا» كاسىپورىندارىندا ىستەيتىن ەر ادامدار.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، حالىقتىڭ باسىم بولىگى حروم وندىرۋمەن اينالىسادى. ءبىرى شاحتادا، ەندى ءبىرى بايىتۋ فابريكاسىندا جۇمىس ىستەيدى. كومپانيالاردىڭ بەلگىلەرى بار ارنايى كيىمدەرىنە قاراپ، ولاردىڭ قايدا جۇمىس ىستەيتىنىن تەز اجىراتىپ الدىق. مۇندا بىرنەشە كاسىپورىن بار، ولاردىڭ بارلىعى حروممەن بايلانىستى.

اۋىلدا ادامدار نە ءبىر ساعات سايىن جۇرەتىن مارشرۋتپەن، نە اتپەن قاتىنايدى. بەس جاسار كىشكەنتاي بالالاردىڭ ءوزى ەر-توقىمعا ەركىن ءمىنىپ، جولاۋشىلارعا جىميىپ امانداسادى.

مۇنىڭ ءبارى جاقسى كورىنۋى مۇمكىن ەدى، ەگەر اينالاعا شاشىلىپ جاتقان تازالانباعان قارا قار بولماسا.

قارا قار مەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر

جەرگىلىكتى تۇرعىن ايناگۇلدىڭ ايتۋىنشا، بۇل جاعداي جىلدار بويى وسىلاي جالعاسىپ كەلەدى. كوكتەمدە، ءساۋىر ايى تاياعاندا، قار ەري باستاپ، ۇيلەردى سۋ باسادى.

«2024 جىلعى اۋقىمدى سۋ تاسقىنى كەزىندە دە ءبىز وسىندا سۋ استىندا قالدىق. ءوزىمىزدى ءوزىمىز قۇتقاردىق. كومەك كۇتۋگە بولمايتىنىن بىردەن ەسكەرتتى. وسىلاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مەن وپەراسيادان كەيىن، قوزعالۋىم قيىن، ۇنەمى دارىگەرلەرگە قارالىپ تۇرۋىم كەرەك. ول ءۇشىن اقتوبەگە بارۋعا ءماجبۇرمىن. بىزدە پايدالى قازبالار ءوندىرىلىپ جاتقانى سەزىلمەيدى. ءبىز رەكوردسپىز دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ءيا، جۇمىس ورىندارى بار، ءبىراق ادامدار دەنساۋلىعىن سوندا قالدىرادى. ال كاسىپورىنداردىڭ اۋىلدارعا ينۆەستيسيا سالعانى – مۇلدەم جوق»، – دەيدى ايناگۇل.

ونىڭ ايتۋىنشا، قانداي دا ءبىر ماڭىزدى ماسەلەمەن اقتوبەگە بارۋعا تۋرا كەلەدى. اۆتوبۋس بيلەتى 600 تەڭگە، ءبىراق ونى الۋ وتە قيىن، ءتىپتى ۇرىس-كەرىسكە دەيىن بارادى. سوندىقتان كوپشىلىگى تاكسيمەن جۇرەدى. بۇل ءار ادامعا 2500–5000 تەڭگەگە تۇسەدى. قالاي جولىعارلارىنا بايلانىستى.

وڭعار تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى «ۆوسحود» زاۋىتىندا جۇمىس ىستەيدى. ءبىراق مۇندا حالىق كوپ تۇرمايدى – نەبارى 120-عا جۋىق ءۇي بار. كوپتەگەن تاستالعان ۇيلەر، بىر-ەكى دۇكەن، مەكتەپ بار، سونىمەن ءبارى ءبىتتى.

«اۋىل ءارقاشان وسىنداي بولعان. جىلدار ءوتىپ جاتىر، ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ءبىزدىڭ باستى جانە جالعىز كورىكتى جەرىمىز – جەر استىنان اعاتىن بۇلاق. سۋى وتە ءدامدى. كورشى اۋىلداردان ادامدار سۋ الۋعا كەلەدى. بىزدە باسقا ەشتەڭە جوق»، – دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىن.

جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، اۋىلعا قانداي دا ءبىر ۇلەس قوساتىن جالعىز ادام – سەرىك ەسىمدى كاسىپكەر. ونىڭ مۇندا بيداي ەگەتىن ەگىستىك القاپتارى بار. جاقىندا ول ءوز جۇمىسشىلارىنا ءۇي سالىپ بەردى، ولار وتباسىلارىمەن كوشىپ كەلدى. سونداي-اق، بالالار الاڭىن سالدى.

«ءبىز جۇمىس ىستەيتىن تۇرىك كومپانياسىنا ءبىزدىڭ جاعدايىمىز ءبارىبىر ەمەس. ءبىز اۋىسىمدى بىتىردىك – بولدى، ولارعا ءبىز كەرەك ەمەس. مۇمكىن ولار مىندەتتى ەمەس شىعار، ءبىراق باسقا ايماقتاردا زاۋىتتار قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك الادى: ستاديوندار سالادى، باسپانامەن كومەكتەسەدى، زەينەتكەرلىككە شىعارعاندا لايىقتى جاعداي جاسايدى. كۇلكىلى ەستىلسە دە، كورشى اۋىلداعى باسەكەلەسى كەم دەگەندە اۆتوبۋس ايالداماسىن ورناتتى. ال بۇلار تەك تۇتىنىپ قانا وتىر»، – دەپ ءبولىستى ءبىر تۇرعىن.

اڭگىمەلەسىپ تۇرعان جولاۋشىلاردان «ۆوسحودتاعى» جۇمىس تۋرالى دا سۇرادىق. بەلگىلى بولعانداي، جاقىندا كاسىپورىندا وڭتايلاندىرۋ باستالعان. ونىڭ سەبەبىن جۇمىسشىلاردىڭ وزدەرى دە ناقتى بىلمەيدى.

اۋىل تۇرعىنى ەربولاتتىڭ ايتۋىنشا، ەندى ولار بۇرىنعى 14-15 كۇننىڭ ورنىنا ايىنا سەگىز كۇن عانا جۇمىس ىستەيدى. تيىسىنشە، جالاقى دا ازايعان.

«بۇرىن جاقسى ەدى. نە بولعانىن بىلمەيمىن. تابىس ەسەلەپ ازايدى. ايدىڭ 20-نان استام كۇنىندە كوپشىلىك جۇمىسسىز وتىرادى. بۇرىن 500-600 مىڭ تەڭگە الاتىنبىز، شاحتەرلەر ودان دا كوپ. ءقازىر 300 مىڭنان ارەڭ اسادى. ال اۋىلىمىزدى جاقسى كورەمىز، بۇل ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز. ءبىراق ءبىز نە ىستەي الامىز؟ اسفالتتى اكىمدىك وتكەن جىلى توسەپ بەردى، سوعان دا راحمەت. جازدا مۇنداعى تابيعات كەرەمەت سۇلۋ، لاندشافتى بىرەگەي. قالعانىن ءوزىڭىز كورىپ وتىرسىز»، – دەيدى ەربولات.

ءبىز سونداي-اق تۇرعىنداردان ءوندىرىستىڭ دەنساۋلىققا اسەرى تۋرالى سۇرادىق، ويتكەنى حروم وندىرىسىمەن بايلانىستى جۇمىسشىلار ەلەۋلى ءقاۋىپ ايماعىندا. مۇمكىن بولاتىن سالدارلاردىڭ قاتارىندا تىنىس الۋ جولدارىنىڭ اۋرۋلارى، سونىڭ ىشىندە استما مەن وكپە راگى، بۇيرەك پەن باۋىر پروبلەمالارى بار. ءجيى ادامدار تەرىنىڭ تىتىركەنۋىنە، باس اۋرۋىنا، جۇرەك اينۋىنا جانە اۋىزداعى مەتالل دامىنە شاعىمدانادى.

ەكولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار مەن قارجىلىق قيىندىقتار

«ول جەردە اممياك بار عوي. ول زياندى. كەز كەلگەن ءوندىرىس ادامعا پايدالى ەمەس. كەيبىرەۋلەردىڭ تىستەرى بۇزىلادى. سونىمەن قاتار، اۋانى لاستايدى، قالدىقتار كوپ، شىعارىندىلار ۇلكەن»، – دەپ قوستى ەربولات.

شىعارىندىلار تۋرالى ايتساق. ءبىر جارىم جىل بۇرىن اقتوبەدەگى تابيعات قورعاۋ پروكۋرورلارى «ۆوسحود حروم» ج ش س قىزمەتىندە ەلەۋلى بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. كاسىپورىن ءبىر جىل بويى مىندەتتى ەكولوگيالىق رۇقساتسىز جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە اتموسفەراعا 52 توننادان استام لاستاۋشى زاتتار شىعارىلعان. ونىڭ ىشىندە بەيورگانيكالىق شاڭ، ۇشۆالەنتتى حروم جانە ماگنيي وكسيدى بار. بۇدان باسقا، بايىتۋ قالدىقتارىنان شامامەن 395 مىڭ توننا قالدىق ۇيىندىگە جينالعان. وسى ەميسسيالاردىڭ بارلىعى نورمادان تىس دەپ تانىلدى. سول كەزدە 2،9 ملرد تەڭگەگە ايىپپۇل سالىندى.

2024 جىل كومپانيا ءۇشىن قارجىلىق تۇرعىدان دا وڭاي بولمادى. كاسىپورىننىڭ ەسەپتىلىگىنە سايكەس، «ۆوسحود حروم» ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن جاسالعان نەسيە شارتىنىڭ كەيبىر تالاپتارىن ورىنداي المادى. قارىزدى وتەۋ بويىنشا قارجىلىق كورسەتكىشتەر بۇزىلعان. كەلىسىم شارتتارىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار، سونداي-اق بانك كەلىسىمىنسىز بايلانىستى كومپانياعا بەرىلگەن نەسيە اسەر ەتتى. تاعى ءبىر ماسەلە – 2024 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كاسىپورىننىڭ ساقتاندىرۋ جابىنىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتتى – جىل سوڭىنا دەيىن ونى ۇزارتپادى.

تۇرىك حولدينگى جانە ونىڭ يەلىگىندەگى ياحتا

اقتوبە وبلىسىنداعى حروم كاسىپورىندارىنىڭ ەكى يەسى: ERG ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى الەكساندر ماشكيەۆيچ (2025 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قايتىس بولدى) جانە «ۆوسحودتىڭ» يەسى روبەرت يۋكسەل يىلدىرىم.

«ۆوسحودتىڭ» تۇپكى يەسى – بەلگىلى تۇرىك كاسىپكەرى روبەرت يۋكسەل يىلدىرىم باسقاراتىن تۇرىك حولدينگى Yildirim Holding. ول پورت ينفراقۇرىلىمى، تاۋ-كەن ونەركاسىبى جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن Yildirim Group ديۆەرسيفيكاسيالانعان توبىن باسقارادى، سونداي-اق CMA CGM كەمە قاتىناسى كومپانياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. اقتوبە وبلىسىنداعى كاسىپورىن – توپتىڭ كوپتەگەن اكتيۆتەرىنىڭ ءبىرى عانا.

حرومتاۋ اۋدانىندا جۇمىس ىستەگەن جىلدار ىشىندە «ۆوسحود» كومپانيالار توبىنا كىرەتىن «ۆوسحود-Oriel» كومپانياسى قوماقتى سومالاردى تاپتى. سالىق ەسەپتىلىگىنە سۇيەنسەك، 2015 جىلدان باستاپ كاسىپورىن بيۋدجەتكە 128،9 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات اۋدارعان. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10،7 ميلليارد تەڭگە. تولەمدەر ءوسىپ وتىر: العاشقى جىلدارى بەس-توعىز ميلليارد بولسا، سوڭعى جىلدارى بۇل سومالار ايتارلىقتاي ارتتى. 2023 جىلى كومپانيا بيۋدجەتكە 17،4 ملرد تەڭگە، 2024 جىلى – شامامەن 20 ملرد تەڭگە تولەدى، ال 2025 جىلى رەكورد ورناتىلدى – 22،2 ملرد تەڭگە سالىق تولەمى. ءتىپتى 2026 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا تولەمدەر ءۇش ميلليارد تەڭگەدەن استى. ياعني، بۇل ونداعان ميلليارد تەڭگە وتەتىن كاسىپورىن تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر – بۇل اقشا حرومتاۋ اۋدانىنىڭ جەرىندە تابىلىپ، شەتەلگە كەتەدى.

جەڭىلدىكپەن الىنعان رەسەيلىك ياحتا

2025 جىلى روبەرت يۋكسەل يىلدىرىم مەن ونىڭ اعاسى ءالي رىزا سانكسياعا ۇشىراعان رەسەيلىك وليگارحتارمەن بايلانىستى بولعان Alfa Nero سۋپەرياحتاسىنىڭ يەسى اتاندى.

بۇل 85 مەترلىك ياحتا تۋرالى ايتىلىپ وتىر، ونى حالىقارالىق ب ا ق رەسەيلىك ميللياردەر اندرەي گۋريەۆتىڭ وتباسىمەن بايلانىستىرعان. سوعىس باستالعاننان كەيىن جانە سانكسيالار ەنگىزىلگەننەن كەيىن كەمە انتيگۋا جاعالاۋىنا جاقىنداپ، ءىس جۇزىندە پايدالانۋسىز قالدى: ەكيپاج ياحتادان كەتتى، قىزمەت كورسەتۋ توقتاتىلدى.

انتيگۋا بيلىگى ياحتانى تاستاپ كەتكەن دەپ تانىپ، ونى ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 2024 جىلى Alfa Nero اۋكسيونعا شىعارىلدى. باعالاۋ بويىنشا، ونىڭ نارىقتىق قۇنى 100–120 ملن دوللارعا دەيىن جەتكەن، الايدا ياحتا شامامەن 40 ملن دوللارعا ساتىلدى، بۇل بولجانعان باعادان الدەقايدا تومەن.

ساتىپ الۋشى تۋرالى اقپارات باستاپقىدا جاريالانبادى. كەيىننەن ياحتانى تۇرىك Yildirim توبىنىڭ وكىلدەرى ساتىپ العانى بەلگىلى بولدى. مامىلەدەن كەيىن ساتۋدىڭ اشىقتىعىنا قاتىستى سۇراقتار تۋىندادى. تەرگەۋلەردە ياحتا ساتىلىمىنان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى (شامامەن 10 ملن دوللار) انىقتالماعانى ايتىلدى. سونداي-اق، انتيگۋا بيلىگى تاراپىنان قاراجاتتىڭ ءبولىنۋى تۋرالى تولىق ەمەس دەرەكتەر مەن ەسەپتىلىكتىڭ جوقتىعى تۋرالى حابارلاندى.

سونىمەن قاتار، ساتۋ سوت ارقىلى داۋلانۋدا. رەسەيلىك وليگارح اندرەي گۋريەۆتىڭ ايەلى يۋليا ياحتانىڭ يەسى ەكەنىن جانە ونىڭ ساتىلۋىن زاڭسىز دەپ سانايتىنىن مالىمدەدى. بىرنەشە يۋريسديكسيادا سوت پروسەستەرى ءجۇرىپ جاتىر.

مامىلەگە قوسىمشا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن جايت، ءالي رىزا يىلدىرىم بۇعان دەيىن سانكسيالاردان كەيىن ساتىلعان Axioma ياحتاسىمەن دە ۇقساس جاعدايعا تاپ بولعان.