InfoHub Logo

قازاقستاندا جالعىز ءومىر ءسۇرۋ تەك الەۋمەتتىك ماسەلە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قارجىلىق قيىندىقتار تۋدىراتىن جاعدايعا اينالۋدا. سوسيولوگتار ءينديۆيدۋاليزمنىڭ ءوسىپ، ومىرلىك قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋى تۋرالى ايتىپ جاتسا، ەكونوميكا ءوز زاڭدارىن جۇرگىزىپ، جالعىز تۇرۋدى بارعان سايىن قىمباتقا تۇسىرۋدە.

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

بۇرىن نەكەسىز ءومىر ءسۇرۋ كوبىنەسە ەركىندىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرىلسا، بۇگىندە ءىرى قالالاردىڭ تۇرعىندارى تاۋەلسىزدىكتىڭ كەرى جاعىن ءجيى كورۋدە. ماركەتولوگتار «سينگل» دەپ اتايتىن جالعىز قازاقستاندىقتار، شىن مانىندە، تۇرعىن ءۇي، ازىق-تۇلىك، كوممۋنالدىق قىزمەتتەر مەن باسقا دا كۇندەلىكتى شىعىندار ءۇشىن قوسىمشا اقشا تولەۋگە ءماجبۇر. بۇل – جالعىزدىقتىڭ وزىندىك «سالىعى» ىسپەتتەس.

جالعىزدىق ستاتيستيكاسى مەن نەكە ۇردىستەرى

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، قازاقستاندا 4 ميلليونعا جۋىق نەكەگە تۇرماعان ەرەسەك ازامات تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە ەرلەر ايەلدەردەن شامامەن 133 مىڭعا ارتىق. ايەلدەر اراسىنداعى جالعىزدىقتىڭ باستى ورتالىعى الماتى قالاسى بولىپ قالا بەرمەك، مۇندا 230 مىڭعا جۋىق بويداق ايەل بار.

سوڭعى ون جىلدا ەلىمىزدە تىركەلگەن نەكە سانى 22 پايىزعا جۋىق ازايعان. ەگەر 2015 جىلى 148،8 مىڭ نەكە تىركەلسە، 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 115،9 مىڭعا دەيىن تومەندەگەن. وسى كەزەڭدە نەكە كوەففيسيەنتى مىڭ ادامعا شاققاندا 8،48-دەن 5،69-عا دەيىن كەمىدى.

بۇل رەتتە اجىراسۋلار سانى ارتىپ كەلەدى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا 45 مىڭ اجىراسۋ تىركەلگەن. قازىرگى تاڭدا ءاربىر ءۇشىنشى نەكە بۇزىلۋدا، ال مۇنداي جاعدايلاردىڭ 74،4 پايىزى ءىرى قالالارعا تيەسىلى.

نەكەگە تۇرۋدىڭ كەشەۋىلدەۋى جانە ەكونوميكالىق سەبەپتەر

ساراپشىلار بۇل جاعدايدى ەكى فاكتورمەن تۇسىندىرەدى. بىرىنشىدەن، نەكە جاسىنا 1990 جىلداردىڭ سوڭىندا تۋىلعان، سانى ازداۋ ۇرپاق كەلدى. ەكىنشىدەن، قازاقستاندىقتار وتباسىن قۇرۋدى كەشەۋىلدەتە باستادى. ءبىرىنشى نەكەگە تۇرۋدىڭ ورتاشا جاسى ەرلەر ءۇشىن 27-گە، ال ايەلدەر ءۇشىن 25-كە جەتتى.

جالعىزدىقتىڭ بيۋدجەتكە اسەرى

جالعىزدىقتىڭ جەكە بيۋدجەتكە اسەرى ايقىن سەزىلەدى. باستى ماسەلە – كوپتەگەن شىعىنداردى ەشكىممەن بولىسە الماۋ. ەگەر وتباسىلىق جۇپ جالگەرلىك اقىنى، كوممۋنالدىق تولەمدەر مەن ينتەرنەتتى ەكەۋارا بولىسسە، جالعىز ادام ولاردى ءوز بەتىنشە تولەيدى.

تۇرعىن ءۇي نارىعىندا بۇل ايىرماشىلىق ەرەكشە بايقالادى. الماتىدا ءبىر بولمەلى پاتەردى جالعا الۋ ورتاشا ەسەپپەن 160-200 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى، ال ەكى بولمەلى پاتەر 300 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى تۇرادى. استانادا باعالار 140 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. ال كوممۋنالدىق قىزمەتتەر، ينتەرنەت جانە باسقا دا تۇراقتى تولەمدەر تۇراتىن ادامداردىڭ سانىنا قاراماستان دەرلىك بىردەي قالادى.

تۇتىنۋ نارىعىنداعى قيىندىقتار

قازاقستاندىق بولشەك ساۋدا نارىعى ءالى دە وتباسىلارعا باعىتتالعان. ازىق-تۇلىك پەن تۇرمىستىق حيميانىڭ ءىرى قاپتامالارى كيلوگرامم نەمەسە ليترگە شاققاندا الدەقايدا ارزان بولسا، شاعىن قاپتامالار قىمباتقا تۇسەدى. ناتيجەسىندە، جالعىز ساتىپ الۋشىلار 20-30 پايىزعا دەيىن ارتىق تولەۋى مۇمكىن.

قالالىق ءومىر سالتى دا ۇنەمدەۋگە كومەكتەسپەيدى. مەگاپوليس تۇرعىندارى ءجيى تاماق جەتكىزۋ قىزمەتتەرىن پايدالانادى، بۇل تاماقتانۋ شىعىندارىن كەم دەگەندە 1،5 ەسە ارتتىرادى.

استانا تۇرعىنى، كوممەرسيالىق كومپانيادا جۇمىس ىستەيتىن گۇلميرا ءسابيتوۆا: «مەنىڭ جالاقىم ۇساق-تۇيەك زاتتارعا جەتەدى، ءبارى ارزان، سودان كەيىن كوممۋنالدىق تولەمدەر، دارى-دارمەك جانە دوستار مەن ارىپتەستەرگە سىيلىقتار. راحاتتاردان تەك ايىنا ءبىر رەت كافەگە بارۋعا، ءبىر رەت مونشاعا بارۋعا عانا شامام جەتەدى، نەگىزىنەن وسى»، - دەيدى.

استانادا تۇراتىن، 300 مىڭ تەڭگە جالاقى الاتىن ىڭكار قاسىموۆا دا وسىعان ۇقساس جاعدايدى باياندايدى: «مەن استانادا تۇرامىن. ايلىق جالاقىم 300 مىڭ تەڭگە. ءبىراق بۇل اقشا مەگاپوليستە ءبىر ايعا جەتپەيدى. جاتاقحانا جالداۋعا 100 مىڭ، كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە شامامەن 15 مىڭ كەتەدى. وعان قوسا، اي سايىن ازىق-تۇلىككە 50 مىڭ. قوسىمشا شىعىندار دا بار. نەسيەلەر، ءبولىپ تولەۋلەر. ءبارى قىمباتتاپ جاتىر: ازىق-تۇلىك، كوممۋنالدىق قىزمەتتەر، پاتەر جالداۋ. تەك نەگىزگى زاتتاردى عانا ساتىپ الاسىڭ. قالعانىنا اقشا جەتپەيدى. بارىنەن باس تارتاسىڭ»، - دەيدى ول.

ەرلەر دە شىعىنداردىڭ وسۋىنە شاعىمدانادى. قوستاناي تۇرعىنى رۋسلان بايدۋلين اتا-اناسىنا كومەكتەسىپ، اۆتوكولىكتىڭ شىعىندارىن جانە باسقا دا كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردى وتەيتىنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءوزىن، اتا-اناسىن اسىراۋ جانە قىزىنا سىيلىق جاساۋ ءۇشىن ءۇش جەردەن قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر.

الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تالقىلاۋلار

جالعىزدىقتىڭ جوعارى قۇنى تۋرالى ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە بەلسەندى تالقىلانۋدا. قولدانۋشىلار تاۋەلسىز ءومىردىڭ بىرگە تۇرۋدان الدەقايدا قىمباتقا تۇسەتىنىن مويىندايدى.

«بۇرىن مەن جالعىز ءومىر ءسۇرۋدى ادەمى تاڭعى اس پەن كەشكى شاراپپەن بايلانىستىراتىنمىن. شىندىق: الماتىدا مەن 380 مىڭ جالاقىمەن بوستاندىق اۋدانىنداعى قالىپتى ءبىر بولمەلى پاتەرگە 230 مىڭ تەڭگە تولەيمىن. ومىرگە قالعان اقشا وتە از. قۇربىم جىگىتىمەن بىرگە تۇرادى، ولار ەكەۋى 300 مىڭعا ەكى بولمەلى پاتەردى جالعا الادى، ياعني ءارقايسىسى 150 مىڭنان تولەيدى. ول اقشا جيناپ تا، تەڭىزگە ۇشىپ تا ۇلگەرەدى. مەنىڭ تاۋەلسىزدىگىم ماعان تىم قىمباتقا تۇسۋدە»، - دەپ جازادى @aidana_almaty قولدانۋشىسى.

«Magnum-عا ازىق-تۇلىككە كىردىم. ءبىر كىشكەنتاي پاكەت كۇرىش پەن 0،5 ل ءسۇت العىم كەلدى – ليتر/كيلوگراممعا شاققاندا بۇل توناۋ! ءبارى ۇلكەن وتباسىلارعا ارنالعان، ولار اربامەن ساتىپ الادى. ەگەر ءسىز جالعىز تۇرساڭىز، كىشكەنتاي «ەگويستىك» قاپتامالار ءۇشىن ارتىق تولەيسىز نەمەسە كوپ الاسىز دا، جارتىسى توڭازىتقىشتا بۇزىلادى، سەبەبى ءسىز ونى فيزيكالىق تۇردە جەپ ۇلگەرمەيسىز. كاپيتاليزم جالعىز ادامداردى جەك كورەدى»، - دەپ اتاپ وتەدى @torekhan_ast.

@madina_finance قولدانۋشىسى تاعى ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارادى: «ماعان كونسۋلتاسياعا ءجيى 25-30 جاستاعى جالعىز جىگىتتەر مەن قىزدار شارشاپ-شالدىعىپ كەلەدى. سەبەبى قاراپايىم – ولار دەمالا المايدى. قازاقستاندا جالعىز ادامنىڭ قاتەلەسۋگە قۇقىعى جوق. ەگەر اۋىرىپ قالساڭىز نەمەسە جۇمىستان شىعىپ قالساڭىز – ەشكىم قولداۋ كورسەتپەيدى، ال جالعا بەرۋشىگە ءبارىبىر. اتا-اناڭىزدىڭ نەمەسە بوتەن ادامداردىڭ توكسيكالىق قارىم-قاتىناسىنان تىس ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكى جەردەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇرسىز»، - دەپ جازادى ول.

ساراپشىلار پىكىرى

ساراپشىلار جالعىز ءومىر ءسۇرۋدىڭ قارجىلىق وسالدىعى باستى تاۋەكەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ وتەدى. وتباسىندا ءبىر سەرىكتەستىڭ ىقتيمال پروبلەمالارى ەكىنشىسىنىڭ تابىسىمەن ءىشىنارا وتەلەدى. جالعىز ادامداردا مۇنداي قامتاماسىز ەتۋ جوق. اۋرۋ، جۇمىستان شىعۋ، تەحنيكانىڭ بۇزىلۋى نەمەسە باسقا دا كۇتپەگەن شىعىندار بىردەن اۋىر قارجىلىق قيىندىقتارعا اكەلۋى مۇمكىن.

مەنشىكتى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا تىرىسقاندا قوسىمشا قيىندىقتار تۋىندايدى. بانكتەر تەك ءبىر تابىس كوزىنە سەنەتىن قارىز الۋشىلارعا الدەقايدا ساقتىقپەن قارايدى. بىرلەسكەن تابىستى راستاي الاتىن وتباسىلىق جۇپتارعا يپوتەكا الۋ ادەتتە وڭايىراق.

سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى بالالارى بار وتباسىلارعا باعىتتالعان. جەڭىلدىكتى يپوتەكالىق باعدارلامالار، سۋبسيديالار جانە باسقا دا كومەك شارالارى كوبىنەسە وتباسىلىق شارۋاشىلىقتارعا ارنالعان.

وسىعان بايلانىستى، الماتى مەن استاناداعى جاستار اراسىندا دوستارىمەن جانە تانىستارىمەن بىرگە تۇرعىن ءۇيدى بىرلەسىپ جالعا الۋ كەڭ تانىمالدىققا يە بولۋدا. ديەۆەلوپەرلەر دە شاعىن پاتەرلەر مەن ستۋديالارعا جوعارى سۇرانىستى تىركەيدى.

ناتيجەسىندە، نارىق قازاقستاندىقتاردى جەكە كەڭىستىك پەن قارجىلىق تۇراقتىلىق اراسىنداعى تەڭگەرىمدى تابۋعا يتەرمەلەيدى. ەگەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاۋەلسىز ءومىر ءالى دە تارتىمدى بولىپ كورىنسە، شىندىق الەمىندە جالعىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى ءۇشىن بارعان سايىن جوعارى باعا تولەۋگە تۋرا كەلەدى.