InfoHub Logo

قازاقستاندا اكەسىز وسەتىن بالالاردىڭ سانى رەسمي ستاتيستيكادا ناقتى كورسەتىلمەگەنىمەن، بۇل ماسەلە قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا. اكەسى قۇجاتتا بار، ءبىراق ومىرىندە جوق بالالار «ءتىرى جەتىم» دەپ اتالادى. بۇل جاعدايدىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى قانداي؟

بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.

اكەسىز وسەتىن بالالاردىڭ جاي-كۇيى

قازاقستاندا اكە ءرولىنىڭ ماڭىزدىلىعى ءجيى ايتىلعانىمەن، مەملەكەت اكەسىنىڭ ناقتى قاتىسۋىنسىز وسەتىن بالالاردىڭ سانىن ەسەپكە المايدى. رەسمي دەرەكتەردە نەكەسىز تۋعان بالالار، اكەسىنىڭ ءاتى-جونى كورسەتىلمەگەن اكت جازبالارى، جەتىم بالالار، سوت تالاقتارى مەن اليمەنت سياقتى جەكەلەگەن كورسەتكىشتەر عانا تىركەلەدى. مىسالى، 2025 جىلى نەكەدە تىركەلمەگەن ايەلدەردەن 37 035 بالا تۋعان، ال اكەسىنىڭ ءاتى-جونى كورسەتىلمەگەن اكت جازبالارى 16 906 بولدى. الايدا، نەكەسىز تۋعان بالا اكەسىز وسپەۋى دە مۇمكىن، اتا-اناسى بىرگە تۇرىپ، بالا تاربيەلەۋى ىقتيمال.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ەڭ وزەكتى ماسەلە – اكەسى قۇجاتتا بار، ءبىراق بالانىڭ ومىرىنە مۇلدەم ارالاسپايتىن جاعداي. مۇنداي بالالاردى مادەنيەتتانۋشى ابىلايحان قالنازاروۆ «ءتىرى جەتىم» دەپ اتايدى. بۇل رەتتە قوعام ءالى دە بالانى كوبىنەسە انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى رەتىندە قاراستىرادى، سوندىقتان اجىراسقان نەمەسە نەكەسىز بالا تاپقان ايەلدەردى اكەلەرگە قاراعاندا قاتال سىناۋعا بەيىم.

قۇجاتتاعى اكە – ومىردەگى اكە ەمەس

ادۆوكات ازيزا مۇقاشيەۆانىڭ ايتۋىنشا، نەكەسىز تۋعان بالانىڭ اكەسىن انىقتاۋ سوت ارقىلى جۇزەگە اسادى. دنك ساراپتاماسى، حات-حابارلار، سۋرەتتەر مەن كۋاگەرلەردىڭ سوزدەرى ارقىلى اكەلىكتى انىقتاۋ وڭايعا سوعادى. الايدا، بۇل پروسەسس كوبىنەسە ەكىنشى تاراپتىڭ كەدەرگى كەلتىرۋىمەن قيىندايدى. اكەسى انىقتالعان بالا اليمەنت، مۇراگەرلىك جانە باسقا دا قۇقىقتارعا يە بولادى. ءبىراق قۇجاتتاعى جازۋدىڭ ءوزى اتا-انانىڭ ناقتى قاتىسۋىنا كەپىلدىك بەرمەيدى.

كوبىنەسە اكەسى قۇجاتتا كورسەتىلگەنىمەن، بالانىڭ ومىرىندە مۇلدەم بولمايتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. مادەنيەتتانۋشى ابىلايحان قالنازاروۆ مۇنى «ءتىرى جەتىم» دەپ اتايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل – ەرەكشە وپاسىزدىق ءتۇرى، سەبەبى بالا اكەسىنىڭ بار ەكەنىن كورىپ تۇرسا دا، ول ءوزىن ەلەمەيتىنىن سەزەدى. قالنازاروۆ اكەلىكتى تەك تۋۋ تۋرالى كۋالىكتەگى جازۋمەن شەكتەمەي، ونىڭ ءرولى، جاۋاپكەرشىلىگى، قامقورلىعى جانە كۇندەلىكتى قاتىسۋىمەن بايلانىستىرۋدى ۇسىنادى.

«بەزوتسوۆششينا» سوزىنەن باس تارتۋ كەرەك

الەۋمەتتانۋشى اسەم قۇسمانوۆانىڭ ايتۋىنشا، قوعامدا بالانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوبىنەسە اناعا جۇكتەلەدى. بۇل – تاريحي پاتريارحالدىق مودەلدىڭ قالدىعى. قازىرگى قوعامدا ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى ارتقانىمەن، اكەلەردەن تەك ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس، ەموسيونالدى قاتىسۋ دا تالاپ ەتىلەدى. الايدا، بۇل وزگەرىستەر بىركەلكى جۇرمەيدى.

الەۋمەتتانۋشىلار «بەزوتسوۆششينا» (اكەسىزدىك) دەگەن ءسوزدى قولدانۋدان باس تارتۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ورنىنا «مونوروديتەلدىك وتباسى» دەگەن تەرمين قولدانۋ قاجەت. بۇل تەرمين بالا مەن وتباسىن قورلامايدى. بۇل – ءبىر اتا-انا تاربيەلەيتىن وتباسى قۇرىلىمىنىڭ ءبىر ءتۇرى. قازاقستاندا بۇل كوبىنەسە انا بولادى، ءبىراق كەيدە اكە دە بولۋى مۇمكىن.

اليمەنت ماسەلەسى

اكەلىكتى تالقىلاۋ ءجيى اليمەنت ماسەلەسىنە تىرەلەدى. ادۆوكات ازيزا مۇقاشيەۆانىڭ ايتۋىنشا، سوت اليمەنت تولەۋدى مىندەتتەسە دە، ادام تابىسىن جاسىرسا، رەسمي ەمەس جۇمىس ىستەسە نەمەسە مۇلكىن تۋىستارىنا اۋدارسا، ونى ءوندىرىپ الۋ قيىنعا سوعادى. اليمەنت – بۇل بۇرىنعى ايەلىنە بەرىلەتىن اقشا ەمەس، بالانىڭ تاماعىنا، ەمىنە، كيىمىنە جانە بىلىمىنە ارنالعان قاراجات. ەكى اتا-انا دا بالالارىن اسىراۋعا مىندەتتى.

الەۋمەتتىك قولداۋ جانە ستاتيستيكا

الەۋمەتتانۋشى اسەم قۇسمانوۆانىڭ ايتۋىنشا، مونوروديتەلدىك وتباسىلاردىڭ باستى قيىندىقتارى – ماتەريالدىق-ەكونوميكالىق جاعدايلار. ءبىراق مەملەكەتتىك ستاتيستيكادا مۇنداي وتباسىلاردىڭ ناقتى سانى كورسەتىلمەيدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەرگە بايلانىستى وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتەدى، ءبىراق «مونوروديتەلدىك» دەگەن سانات بويىنشا بولەك ستاتيستيكا جۇرگىزبەيدى. بۇل دەگەنىمىز، ءبىر اتا-انامەن ءومىر سۇرەتىن وتباسىلار، ەگەر ولار كوپبالالى نەمەسە مۇگەدەك بالا تاربيەلەمەسە، تەك وسى بەلگىسى بويىنشا مەملەكەتتەن كومەك الا المايدى.

قورىتىندىلاي كەلە، ەشبىر ۆەدومستۆو قازاقستاندا اكەسىنىڭ ناقتى قاتىسۋىنسىز قانشا بالا وسەتىنى تۋرالى سۇراققا جاۋاپ بەرمەيدى. بۇل – قۇجاتتا اكەسى بار، ءبىراق ومىرىندە جوق بالا، اجىراسقاننان كەيىن ومىرىنەن كەتكەن اكەسى بار بالا، اليمەنتى تولەنبەيتىن بالا، اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعان اكەسى بار بالا، تەك تۋۋ تۋرالى كۋالىكتە عانا بار اكەسى بار بالا.

«تولىق ەمەس وتباسى» – ۇكىم ەمەس

پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، اكەنىڭ جوقتىعى بالا ءۇشىن مىندەتتى تۇردە پسيحولوگيالىق تراۆما بولا بەرمەيدى. ەڭ باستىسى – ەرەسەكتەردىڭ جاعدايدى قالاي رەتتەيتىنى. بالا ءۇشىن قاۋىپسىزدىك، تۇراقتىلىق، ەموسيونالدى قولداۋ ماڭىزدى. ەگەر جانىندا ەموسيونالدى قولجەتىمدى جانە قولدايتىن ەرەسەكتەر بولسا، تولىق ەمەس وتباسىندا دا بالا جاقسى دامي الادى. اتا-انانىڭ سيرەك پايدا بولىپ، قايتا جوعالىپ كەتۋى بالانىڭ بويىندا ۇرەي، قورقىنىش، سەنىمسىزدىك تۋدىرۋى مۇمكىن. بالاعا سىيلىقتىڭ قۇنى ەمەس، ەرەسەكتەردىڭ ۋادەسىن ورىنداۋى، ونىڭ ومىرىنە شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتۋى ماڭىزدى. بۇل ونىڭ قاۋىپسىزدىك سەزىمىن جانە ءوزىنىڭ قۇندىلىعىن قالىپتاستىرادى.

قوعامدا اكە – وتباسىنىڭ تىرەگى دەگەن ۇعىم بار. الايدا، بۇل ۇعىمنىڭ شىندىققا ساي كەلمەيتىن جاعدايلار كوپ. ماسەلە بالانىڭ «ءمىنسىز ەمەس» وتباسىندا ءومىر سۇرۋىندە ەمەس، ەرەسەكتەردىڭ بالانىڭ ومىرىنەن كەنەتتەن جوعالىپ كەتۋىندە. ال جۇيە مۇنى تەك سوت، قارىز نەمەسە داعدارىس تۋىنداعاندا عانا كورەدى. وتباسىلىق دراما الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالعاندا، ونى كورىپ، اتاپ، شەشىمىن تابۋ قاجەت.