InfoHub Logo

Kóz aldyńyzdaǵy kóriniske nemese qulaǵyńyzdaǵy dybysqa sený qıynǵa soǵatyn zaman keldi. 2026 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt (JI) arqyly jasalǵan jalǵan beıneler men daýystar alaıaqtardyń eń qaýipti quralyna aınaldy. Buryn tek Gollıvýd stýdıalaryna ǵana qoljetimdi bolǵan tehnologıalar endi kez kelgen adamnyń qolynda.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Dıpfeıkter qalaı paıda boldy?

Bastapqyda áleýmettik jelilerdegi kóńildi fıltrler men fılmderdegi keıipkerlerdi «jasartý» úshin qoldanylǵan tehnologıalar búginde árbir smartfonǵa endi. Endi shynaıy beıne men kompúterlik kodtyń arajigi joıylyp, ekrandaǵyǵa sený qaýipti bolyp tur.

Alǵashqy «qońyraý» áleýmettik jelilerdegi tanymal tulǵalardyń qazaqsha sóılep, jergilikti kórikti jerlerge mahabbatyn bildirgen vırýstyq beıneler boldy. Biraq bul kóńildi vıdeolardyń artynda alaıaqtardyń qaltasyn qaǵýǵa arnalǵan qural retinde paıdalanǵan dıpfeıkterdiń qara naryǵy qalyptasty.

Anyqtama: Dıpfeık – jasandy ıntellekt arqyly jasalǵan shynaıy foto, vıdeo nemese aýdıo jazbalardyń jalǵan nusqalaryn jasaý tehnologıasy. Ataýy aǵylshyn tilindegi «deep learning» (tereńdetilgen oqytý) jáne «fake» (jalǵan) sózderiniń birigýinen shyqqan.

Kóp uzamaı qazaqstandyq «juldyzdar» da vıdeoda «tabysty arttyrýdyń fantasıkalyq joldary» týraly aıta bastady. Keıin tehnologıalar osynshalyqty arzandap, qarapaıym qazaqstandyqtarǵa arnalǵan jeke dıpfeıkterdi jasaý múmkin boldy. Mysaly, Qostanaı turǵynyna «Kıaný Rıvzdiń ózi» bolyp habarlasqan jaǵdaı.

2026 jylǵy JI alaıaqtyǵynyń jumys isteý ádisteri

Arnaıy algorıtm (neırojeli) belgili bir adamnyń naqty sýretterin, beınelerin nemese daýys jazbalaryn zertteıdi. Ol bet-álpettiń qımyly, kózdiń qysylýy, dybystyń aıtylý ıntonasıasy sıaqty barlyq erekshelikterdi «este saqtaıdy». Sodan keıin neırojeli bir adamnyń betin nemese daýysyn ekinshisiniń áreketterine «salady».

2026 jyly dıpfeıkter úsh negizgi túrge bólinedi:

Basty qaýip nede?

Buryn mundaı effektini jasaý úshin kásibı kınostýdıanyń aptalar boıy jumys isteýi qajet bolatyn. Al búginde birneshe dollarlyq qosymsha arqyly smartfonmen «sıfrlyq egizdi» 30 mınýtta jasaýǵa bolady. Dıpfeıkter dáýirinde «kózben kórdim» degen sóz endi shyndyqtyń kepili bola almaıdy.

25 mıllıon dollarlyq tonaý – eń «qymbat» jaǵdaı

Osy ýaqytqa deıingi eń aýqymdy jáne tehnıkalyq jaǵynan jetildirilgen shabýyl 2024 jyly Gonkongte boldy. Bul jaǵdaı qarjy qyzmetkeriniń qorqynyshty túsi sıaqty kóringenimen, shyn máninde oryn alǵan.

Shabýylǵa ushyraǵan kompanıa – brıtandyq Arup Group kompanıasynyń Gonkong fılıaly. Bul kompanıa Sıdneı opera teatry men Parıjdegi Pompıdý ortalyǵy sıaqty álemge áıgili jobalarmen jumys istegen.

Qarjy bóliminiń qyzmetkeri Londonnan kelgen «qarjy dırektorynan» qupıa tranzaksıa jasaý týraly hat alady. Soma úlken bolǵandyqtan, menedjer kúmándana bastaıdy, biraq alaıaqtar ony «rastaý úshin» Zoom arqyly toptyq beıne qońyraýyna shaqyrady.

Qońyraý naqty ýaqytta ótedi, ekranda qyzmetker ózi tanıtyn dırektordy jáne birneshe áriptesterin kóredi. Osy beıne keńes berý arqyly senimdengen qyzmetker bes túrli shotqa 25 mıllıon dollar aýdarady. Keıin belgili bolǵandaı, qońyraýdaǵy barlyq qatysýshylar, odan basqasy, naqty ýaqyttaǵy dıpfeıkter bolyp shyǵady.

Qıanatqa ushyraǵan adam keıin kýálik bergende, óziniń jalǵan áriptesteri «naqty adamdar sıaqty kórinip, sóılegenin» aıtqan.

Bul jaǵdaı qazirgi zamanda dıpfeıktiń qurbany tek «sengish áje» emes, tipti joǵary tehnologıalyq halyqaralyq korporasıanyń qyzmetkeri de bola alatynyn kórsetedi.

Qazaqstandaǵy dıpfeık alaıaqtyǵynyń mysaldary

Gonkongtegi tonaý týraly áńgimeden keıin bul «álemdik korporasıalardyń ómirinen alynǵan sújetter» sıaqty kórinse, sizdi renjitýi múmkin aqparat bar: alaıaqtyq JI-niń shyndyǵy qazaqstandyq qalalarda burynnan bar. Olardyń nysanasy – qarapaıym azamattar: WhatsApp-ta «tirilgen» kýmırlermen kezdesedi, «İshki ister mınıstrliginiń mınıstrlerinen» beıne habarlamalar alady jáne Qostanaıdaǵy úıinen shyqpaı-aq, Gollıvýd juldyzdarymen «kezdesýlerge barady».

Dımash Qudaıbergenmen jasalǵan jalǵan ınvestısıalyq platforma

Qazaqstandyq ınternettiń JI shabýyldarynyń eń aýqymdylarynyń biri – «Qazatomónerkásip» kompanıasy atynan jasalǵan «iri ınvestısıalyq jobanyń» jalǵan jarnamalyq naýqany boldy. Alaıaqtar ulttyq kýmırdi, ıaǵnı Dımash Qudaıbergendi «betke» alyp, eń qasıetti nársege shabýyl jasaýdy uıǵardy.

Rolık birneshe mıllıon qaralym jınap, qazaqstandyqtarǵa ýran óndirýden keremet tabys ýáde etti. Biraq eń aram oıly qadam – jarnamada tek ánshiniń ózin ǵana emes, onyń ata-anasyn da paıdalaný boldy.

_Jalǵan beıneden úzindiler (sol jaqta – Dımash Qudaıbergen, oń jaqta – onyń ata-anasy)_

Dımash pen onyń ata-anasymen jasalǵan jalǵan beıneniń qalaı jasalǵany

Dıpfeık jasaý úshin qylmyskerlerge eshteńe túsirýdiń qajeti bolmady. Olar bar kontentti «qaıta ornalastyrý» ádisin qoldandy. Rolıktiń birinshi bóligi úshin Dımashtyń Instagram akkaýntynan alynǵan jańa jyldyq quttyqtaý beınesi paıdalanyldy:

Dımashtyń ata-anasy joba týraly «aıtatyn» bóligine arnalǵan materıaldy alaıaqtar Instagram-daǵy jazbadan da kóshirip alǵan. Túpnusqa beıne Qudaıbergen otbasynyń naýryz merekesimen qazaqstandyqtardy jyly lebizben quttyqtaýy retinde jazylǵan.

_Salystyrý úshin úzindiler: sol jaqta – jalǵan beıneden kadr, oń jaqta – Qudaıbergen jubynyń Instagram-daǵy naqty jazbasynan skrınshot_

Neırojeliler arqyly alaıaqtar beınege jańa dybys salyp, erin qımylyn sınhrondady (lıpsınk) – jyly tilekter aqsha salýǵa shaqyrýǵa aınaldy.

Anyqtama: Lıpsınk (aǵylsh. lip-syncing – «erin sınhrondaýy») – bul beınedegi adamnyń erin qımylyn aldyn ala jazylǵan nemese generasıalanǵan sóıleýge sáıkestendirý tehnologıasy. Neırojeliler arqyly lıpsınk adamdy kez kelgen sózdi aıtýǵa «májbúr etýge» múmkindik beredi, tipti túpnusqada ol muny aıtpasa da. Bul jalǵan beınelerdi erekshe senimdi etedi, óıtkeni sóıleý men mımıka tabıǵı jáne sınhrondy kórinedi.

Bul jaǵdaı kez kelgen adamnyń jeke kontentiniń urlanyp, qylmys jasaý úshin jasandy ıntellektpen qaıta óńdelýiniń hrestomatıalyq mysaly boldy.

«Kıaný Rıvzge kómekteskisi keldi»: qazaqstandyqty «Gollıvýd juldyzy» aldamaq boldy

Dımashtan qazaqstandyqtarǵa «baıyp ketý» ıdeıasyn satsa, kelesi jaǵdaıda alaıaqtar kýmırmen jaqyndyq týraly armandy satty. 2024 jyly Qostanaıdyń 62 jastaǵy turǵyny klasıkalyq romantıkalyq alaıaqtyq sqemasyna tap boldy. Barlyǵy onyń áleýmettik jelidegi jazbasyna «Kıaný Rıvzdiń profıline» tolyqtaı uqsaıtyn akkaýnttan laık qoıýdan bastaldy.

«Akter» hat almasyp, sypaıy boldy, tipti áıeldi oqıǵanyń shynaıylyǵyna sendirý úshin «tóliqujatynyń» sýretin jáne beıne habarlamalaryn (dıpfeık tehnologıalary nemese montaj arqyly jasalǵan bolýy múmkin) jiberdi.

Biraz ýaqyttan keıin «Kıaný» aýyr problemalar týraly habarlady: sot prosesterine baılanysty onyń shottary buǵattalǵan, al oǵan medısınalyq shyǵyndarǵa aqsha qajet eken. Áıel, shynymen kómekteskisi kelip, úlken somany aýdarýǵa daıyn boldy.

Bul tek bank qyzmetkerleriniń muqıattylyǵynyń arqasynda bolmady: olar Qostanaı turǵyny aqsha aýdarmaq bolǵan shottyń beıtanys oıyn kompanıasyna tıesili ekenin baıqap, polısıaǵa habarlady.

Bul jaǵdaı erekshelik emes, jahandyq trend. Eýropadaǵy «Bred Pıttpen» bolǵan osyndaı jaǵdaı [áldeqaıda tragedıaly aıaqtaldy](https://tengrinews.kz/curious/stalo-jenschinoy-brosivshey-muja-millionera-radi-breda-pitta-559942/): 53 jastaǵy fransýzy áıel alaıaqtarǵa 830 000 eýro aýdaryp qana qoımaı, algorıtmder jasaǵan eles úshin naqty otbasyn buzdy.

Sıfrlyq klon: alaıaqtar Tengrinews.kz brendin qalaı «urlady»

Bizdiń basylym da kıberqylmys sqemalarynyń ortalyǵynda boldy. Alaıaqtar túsindi: adamdar beıtanys siltemelerge senbeıdi, biraq kúndelikti lentada kóretin logotıpke sózsiz senedi.

Sondyqtan olar Tengrinews.kz resmı paraqshalaryna vızýaldy túrde uqsas jarnamalyq akkaýnttar jasaı bastady. Olar barlyǵyn qoldandy: fırmalyq túster, shrıftter, logotıp, tipti bizdiń basylymnyń naqty jýrnalıseriniń fotolary men esimderi.

Sodan keıin olar «syılyqtar utysy», «áleýmettik tólemder» nemese «QQS ótemaqylary» týraly maqsatty jarnamany iske qosty. Senimdilik áserin kúsheıtý úshin qylmyskerler tanymal jańalyqtar júrgizýshileriniń JI kóshirmeleri «resmı túrde» tólemderdiń bastalǵanyn jarıalaǵan dıpfeık beınelerdi qoldandy.

_Alaıaqtardyń saıtynyń skrınshoty, Tengrinews.kz-ti ımıtasıalaǵan_

Siltemeni basý arqyly bank nemese memlekettik organ paraqshasy sıaqty kórinetin egiz saıtqa ótesiz. Nátıjesi boljamdy: onda paıdalanýshydan JSN, karta nómirin jáne – nazar aýdaryńyz – CVV kodyn engizý suralady. Osy sátten bastap shotty baqylaý qylmyskerlerge ótedi.

Elimizdiń eń iri aqparattyq portalynyń brendin paıdalaný – aýdıtorıanyń psıhologıalyq qorǵanysyn «buzý» áreketi ekenin túsiný mańyzdy. Eger jańalyq Tengrinews-ten kelgen post sıaqty kórinse, kóptegen adamdardyń synı oılaýy óshedi.

Jalǵan basylymdardyń quryǵyna qalaı ilinbeýge bolady?

Bir kezde bizdiń redaksıa oqyrmandar úshin arnaıy eskertý shyǵarýǵa májbúr boldy:

[Áleýmettik jelilerdegi alaıaqtyq: Tengrinews.kz jalǵan jazbalar týraly eskertedi](https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/moshennichestvo-sotssetyah-tengrinewskz-preduprejdaet-546969/)

Este saqtaý kerek: sıfrlyq álemde saıttyń tanys «bas jaǵyna» da senýge bolmaıdy. Árqashan eki parametrdi tekserý qajet:

Qazaqstandaǵy kıberqylmys statısıkasy. QR İİM jáne Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statısıka komıteti usynǵan derekterge sáıkes, ınternet-alaıaqtyq azamattardyń qaýipsizdigine basty qaterlerdiń biri bolyp qalýda. 2025 jyly Qazaqstandaǵy kıberqylmystardan kelgen jalpy zalal somasy 16,4 mıllıard teńgege jetti. Bul sońǵy birneshe jyldaǵy absolútti rekord. Sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde ınternet-alaıaqtyqqa (QR QK 190-baby, 2-bóligi, 4-tarmaǵy) qatysty shamamen 20 myń qylmystyq is tirkelgen. Bul eldegi alaıaqtyq jaǵdaılarynyń jartysyna jýyǵy (48 paıyzy). Kıberqylmystar sany boıynsha Almaty (barlyq jaǵdaılardyń shamamen 40 paıyzy), Astana jáne Shymkent kósh bastap tur.

İshten kórinis: sıfrlyq elester qalaı jasalady jáne nege biz olarǵa senemiz?

«Kıaný Rıvz» týraly áńgimeler nemese Gonkongtegi mıllıondaǵan qarjy urlyǵynyń negizinde – adam psıhologıasyn bilýmen kóbeıtilgen algorıtmderdiń jumysy jatyr.

Neırojelilerdiń bizdiń kúndelikti ómirimizge qanshalyqty tereń engenin jáne shyndyqty generasıadan ajyratýǵa múmkindigimiz bar-joǵyn túsiný úshin biz bul salany ishinen kásibı deńgeıde biletinderge júgindik.

Bizdiń sarapshylarymyz – JI sýretshilerinen bastap kompúterlik krımınalıserge deıin – qazirgi dıpfeıkterdiń qalaı jasalatynyn, nege alaıaqtar kásibı psıhologtarǵa aınalǵanyn jáne «óz kózderińiz aldaǵanda» ne isteý kerektigin túsindiredi.

«Jaqyn arada tipti mamandar da neırondardyń jumysyn shynaıylyqtan ajyrata almaıdy»

Rız Esentaev – neırosýretshi, neırojeliler arqyly sýretter men beıneler jasaýmen aınalysady. Ol qazirgi dıpfeıkterdi jasaý quraldarynyń JI óndirisinde keńinen qoldanylatynyn atap ótedi jáne basqanyń kelbetin paıdalanýdyń birneshe túrli tásili bar ekenin aıtady:

«Al alaıaqtyq áreketter týraly aıtatyn bolsaq – munda qylmyskerler úshin múmkindikter órisi óte úlken».

— Mamandar qazirgi ýaqytta dıpfeıkti 100% senimdilikpen anyqtaı ala ma? – dep naqtylaımyz neırosýretshi Esentaevtan.

— Qoldanylatyn tehnologıaǵa baılanysty. Iá, aıyrmashylyqty tipti mamannyń ózi de kórý qıyn bolatyn tehnologıalar bar, – dep jaýap beredi ol. – Al IJI-tehnologıalardyń damý qarqynymen jaqyn arada mamandar úshin neırojeliniń jumysyn jáne naqty túsirilimderdi ajyratý múmkin bolmaı qalady.

— Qarapaıym adam, maman emes, jalǵan beıneni qalaı ajyrata alady?

— Bettiń aınalasyndaǵy artefaktilerge muqıat qaraý kerek: bul anyq emes jıekter, bet pen dene qaldyǵynyń ártúrli tekstýrasy men anyqtyǵy; anımasıadaǵy problemalar, tabıǵı emes qozǵalystar, jáne eń bastysy – bul lıpsınk, ıaǵnı erinniń qozǵalysy.

Kóbinese neırojelini erinderinen anyqtaýǵa bolady, óıtkeni sóıleý kezinde bul óte belsendi qozǵalystar jáne olar árqashan dybyspen tamasha sınhrondalmaıdy.

— Bul tehnologıanyń eki jaǵy bar, – dep atap ótedi sarapshy. – Bir jaǵynan – úlken táýekelder: alaıaqtyq, jalǵan jańalyqtar, saıası manıpýlásıalar. Qazirdiń ózinde prezıdent nemese tanymal bloger ne aıtsa da, 90% adamdar buǵan senetin beıne jasaýǵa bolady.

Ekinshi jaǵynan, bul keremet shyǵarmashylyq qural. Biz óndiriste buryn aılap túsirilip, mıllıondaǵan shyǵynǵa ushyraǵan jumystardy endi birneshe kúnde jasaımyz. Akterdi «jasartýǵa», shyn máninde joq keıipkerdi jasaýǵa nemese brend-ambassadordyń júzimen jarnama túsirýge bolady, tipti ol fızıkalyq túrde basqa qurlyqta bolsa da.

Sondyqtan meniń oıymsha, tehnologıany tyıym salý nemese qatty shekteý – bos áýreshilik, ol báribir damı beredi. Beıneniń júz paıyzdyq dálel bolmaıtyn álemde ómir súrýdi úırený mańyzdyraq.

«Maıkl Djekson» Tengrinews oqyrmandaryna júginedi

Tehnologıanyń qanshalyqty alǵa ketkenin túsinýdiń eń jaqsy joly – ony is júzinde kórý. Qazirgi ýaqytta «pop-mýzyka koroli Maıkl Djekson» tómendegi eki beınede Tengrinews.kz oqyrmandaryna maqalaǵa sáıkes keletin úndeý tastaıdy:

Bul rolık – bizdiń redaksıamyz úshin arnaıy neırosýretshi Rız Esentaev jasaǵan 100% dıpfeık.

«Mundaı rolıkti jasaý tórt kezeńnen turady: sýretti generasıalaý, anımasıa, dybysty generasıalaý jáne lıpsınk. Barlyǵy shamamen 30-40 mınýtty aldy», – deıdi sarapshy.

[TikTok juldyzy óziniń «betin» mıllıard dollarǵa jýyq satty](https://tengrinews.kz/curious/zvezda-tiktok-prodala-svo-litso-za-1-milliard-dollarov-591075/)

Elikteý fabrıkasy: ınternettiń jartysy bottardan turady

Alaıaqtardyń aldaýdy qalaı avtomattandyratynyn jáne pikir talasyndaǵy suhbattasyńyzdyń baǵdarlamalyq kod joly bolýy múmkin ekenin túsiný úshin biz ózin bot jasaýshy dep ataıtyn sarapshy Elhan Oralbaevqa júgindik.

Elhan klıenttermen qarym-qatynas jasaý jáne rýtındy prosesterdi avtomattandyrý úshin áleýmettik jeliler men messendjerlerde «ómir súretin» bottar jasaıdy.

Ol biz qazirdiń ózinde «óli ınternette» ómir súrip jatqanymyzǵa, onda tiri reaksıany generasıalanǵannan ajyratý múmkin emes ekenine senimdi.

— Elhan, ras pa, áleýmettik jelilerdegi kez kelgen jazbanyń astynda bottardyń jappaı shabýyly bolýy múmkin be, jáne biz keıde adamdardyń emes, jasandy ıntellekttiń jaýaptaryn oqımyz ba?

— Birden aıtaıyn. Ártúrli derekter boıynsha, búginde ınternettegi pikirlerdiń 50 paıyzy, tipti odan da kóbi – bottardan. Qazirgi JI-bot berilgen trıggerler boıynsha aqparatty ózi izdeı alady, konteksti taldaıdy jáne oǵan jazylǵan promtke (tapsyrmaǵa) sáıkes jazbaǵa pikir qaldyrady. Bul 24/7 avtomatty rejımde júredi. Bottar sharshamaıdy, uıyqtamaıdy jáne kez kelgen emosıany – tańdanystan ashýly pikirtalasqa deıin ımıtasıalaı alady.

— Qazirgi ýaqytta qarapaıym paıdalanýshylar úshin JI qoldanýdyń qandaı senarıleri eń qaýipti?

— Bastysy – klasıkalyq sqemalardyń evolúsıasy. Buryn alaıaqtar «inim apatqa ushyrady» dep daýysyn buzyp qońyraý shalsa, endi olar sizdiń jaqynyńyzdyń naqty daýysyn qoldanady. IJI tipti Telegram-daǵy qajetti tulǵanyń beınesi bar qysqa beıne jaza alady.

Spýfıng tehnologıasymen (nómirdi jasyrý) biriktirilgende, sizdiń telefonyńyzdyń ekranynda sizdiń telefon kitabyńyzdan naqty kontakt paıda bolǵanda, mundaı shabýyl ólimge ákelýi múmkin. Biraq munda qarapaıym qorǵanys bar: eger sizge uıaly baılanys arqyly týys atynan qońyraý shalsa, dereý qoıyp, ózińiz qaıta qońyraý shalyńyz. Tek keri qońyraý shalǵanda ǵana siz naqty adamǵa, al alaıaqtar serverine emes, senimdi túrde qosylasyz.

— Biz «hakerlik» kúrdeli tehnıkalyq proses dep úırenip qaldyq. IJI hakerlerdiń ómirin jeńildetti me?

— IJI zıandy baǵdarlamalyq jasaqtamany adamnan áldeqaıda jyldam jasaıdy, biraq adamdy «buzý» júıeni buzýdan áli de ońaı. Qazir dostardyń buzylǵan akkaýnttary arqyly fıshıng gúldenip jatyr. Sizge jeke habarlamamen silteme keledi: «fotoǵa daýys ber», «meniń beınemdi kór». Syltaýlar kez kelgen bolýy múmkin.

Sarapshynyń usynysy: eger silteme tanymal qyzmetterge (YouTube, Instagram, TikTok) aparmasa, biraq qandaı da bir avtorızasıany nemese daýys berýdi talap etse – kirmeńiz. Basqa messendjer arqyly jiberýshimen baılanysyńyz. Aqsha suraý týraly kez kelgen kezdegi ótinishterge de sol sıaqty qarańyz.

— Aqparattyq habarlamalar men saıttardy jasaý úshin alaıaqtar neırojelilerdi qoldana bastady deıdi. IJI-fıshıng eskisinen nesimen erekshelenedi? Qazir gramatıkalyq qateler bolmaǵanda, jalǵandyqty ne kórsetedi?

— Iá, vızýaldy túrde fıshıng quraldary prototıpterden ajyratylmaıtyn boldy. Biraq olardy anyqtaý belgileri, tańqalarlyqtaı, sol qalpynda qaldy: bir nemese eki sımvol qatesi bar uqsas domendik ataýlar, aqparattaǵy sáıkessizdikter (ózekti emes mekenjaı, jumys orny), tym jalpy formýlırovka. Shabýyldyń logıkasy da eski qalpynda qaldy – rastaýdyń ýaqyt aralyǵy qysqa. Jáne psıhologıa – «buǵattaý», «bonýs esepteldi», «ýaqyt shekteýli». Sonymen qatar, klasıka – onlaın-forma arqyly suraý, bul derekter belgili bolýy nemese bul suraý úshin artyq bolýy kerek: JSN, CVV kody bar bank kartasynyń derektemeleri jáne t.b.

— Siz basqarǵan, IJI eń kútpegen jerde qoldanylǵan is týraly aıtyp berińiz.

— Kóbirek keńesshi boldym. Tanysý saıtyndaǵy qyzdyń sıfrlyq tulǵasy. Uzaq hat almasý. Foto. Vıdeo. Nátıjesinde – boljamdy nátıjemen qarjylyq kómek suraý.

— Qylmys bolǵan jerde, ol sıfrlyq bolǵanda ne bolady? Kompúterlik krımınalıstiń «shyǵýy» qalaı kórinedi?

— Barlyǵy sıpat pen jaǵdaılarǵa baılanysty. Qandaı jaǵdaıda da, klasıkalyq krımınalısıka sıaqty – qylmys «ornyn» (telefon, kompúter, server) qaraý, dálelderdi (logtar, faıldar, jad dampy) jınaý. Keıde jáne kóbinese bul qashyqtan júzege asyrylady. Sırek – jabdyq ornalasqan jerge nemese tipti alaıaqtar koll-ortalyǵyna baryp, sıfrlyq izderdi joıý áreketterin toqtatý. Biraq keıde erekshelikter de bolady: mysaly, ómirlik kórsetkishterdiń dınamıkasy boıynsha ólimniń naqty ýaqyty men onyń mán-jaılaryn anyqtaý maqsatynda fıtnes-bilezikten derekterdi zertteý jáne jınaý.

«Aqymaqtar arasynda qurbandar joq»

Biz dıpfeıkterdiń qalaı jasalatynyn jáne bottardyń bizdiń keńistigimizdi qalaı toltyratynyn kórdik. Biraq basty suraq: **bul tehnologıalardyń bar ekenin bile tura, nege biz áli de olardyń quryǵyna ilinip jatyrmyz?**

Kıberqylmystyń «anatomıasyn» túsiný jáne qazirgi «sıfrlyq ury» qalaı kórinetinin bilý úshin biz kompúterlik krımınalısıka salasyndaǵy sarapshy, forenzık Anatolıı Remnóvpen sóılestik.

Anyqtama: Forenzık (forensic) – bul qarjylyq alaıaqtyqtardy, korporatıvtik alaıaqtyqtardy jáne kıberqylmystardy tergeý, bıznes qorǵaý jáne sotqa dálelder daıyndaý, sonyń ishinde qarjylyq tergeýler, sıfrlyq derekterdi taldaý (kompúterlik forenzıka), kontragentterdi tekserý jáne sybaılas jemqorlyqty anyqtaý boıynsha sharalar kesheni nemese maman.

Onyń jumysy – qylmysker ózin kórinbeıtindeı kórsetýge tyrysqan jerde sıfrlyq izderdi izdeý. Al onyń tájirıbesi óz qaýipsizdigi týraly qarym-qatynasty qaıta qaraýǵa májbúr etedi.

Bizdiń birinshi suraǵymyz: eger 2-3 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrsaq, Qazaqstandaǵy ortasha kıber alaıaq qalaı ózgerdi? Qandaı jańa quraldar paıda boldy?

Mamannyń jaýaby:

«Ortasha alaıaq – bul tym jalpy anyqtama. Biz árbir alaıaqtyq sqemasynyń artynda tek sońǵy oryndaýshylar ǵana emes, uıymdastyrýshylar da turatynyn túsinýimiz kerek. Dál olar paıdalanýshy psıhologıasy, ınternettiń qarapaıym adamy salasynda, aldaý ádisterinde áldeqaıda tájirıbeli boldy. Alaıaqtyqtyń máni ózgergen joq. Onyń formaty ózgerdi. Bizdiń qoǵamymyz sıfrlyq boldy. Barlyq jaǵymsyz jáne destrýktıvti qubylystar bizdiń kúndelikti ómirimizden sıfrlyq ekojúıege birkelki jáne úılesimdi, qanshalyqty tańqalarlyq estilse de, aýysty.

Quraldar týraly aıtatyn bolsaq – bul áli de sol tórt negizgi áleýmettik ınjenerıa ádisi:

Alaıaqtyqtyń máni men salasyna baılanysty belgili bir klasıkalyq ádis tańdalady jáne oǵan naqty sqema beıimdeledi. Máni bir – paıdalanýshynyń senimine kirip, ony óz erkimen óz aqshasynan nemese múlkinen aıyrylýǵa májbúr etý. Másele mynada, alaıaqtar kún saıyn osyndaı mamandandyrylǵan salalarda, mysaly, profaılıng sıaqty, ózderiniń biliktiligin arttyrýda.

Anyqtama: Profaılıng (aǵylsh. profiling – «profıl jasaý») – bul adamnyń minez-qulqyn, sóıleýin, emosıalaryn jáne syrtqy belgilerin taldaý ádisi, ol onyń psıhologıalyq erekshelikterin anyqtaýǵa jáne yqtımal áreketterdi boljaýǵa múmkindik beredi. Bastapqyda profaılıng krımınalısıkada jáne qaýipsizdik qyzmetterinde qoldanylǵan – mysaly, kúdikti jolaýshylardy anyqtaý nemese qylmyskerdiń portretin jasaý úshin. Ýaqyt óte kele ony basqa salalarda da qoldana bastady: bıznes, kelissózder jáne kúndelikti qarym-qatynas. Kıberqylmys kontekstinde profaılıng áleýetti osal adamdardy tańdaýǵa jáne olarmen tıimdi qarym-qatynas taktıkasyn qurýǵa kómektesedi – mysaly, qorqynyshqa, shuǵyldyqqa nemese senimge qysym jasaý. Sondyqtan da kóptegen aldaý sqemalary senimdi kórinedi: olar tek tehnologıalarǵa ǵana emes, adam psıhologıasyn dál túsinýge de negizdelgen.

— Qazaqstanda qazirgi ýaqytta keń taralǵan, biraq kóptegen adamdar tipti kúdiktenbeıtin JI qoldanylatyn bir sqemany atap berińiz.

— Ókinishke oraı, taralý dárejesi týraly naqty baǵa bere almaımyn, biraq meniń oıymsha, bul tanymal saıasatkerlerdiń, blogerlerdiń, qoǵamdyq tulǵalardyń beınesi men daýysyn kóshirip, joǵary kiristi salymdardy nemese joq aksıalardy jarnamalaý sqemasy. Bul áleýmettik jelilerde ártisterdi, akterlerdi, qoǵamdyq pikir kóshbasshylaryn tarta otyryp, ártúrli jarnamalarmen qalypty aqparattyq shýdyń ishinde óte tabıǵı kórinedi.

— Deepfake – bul endi jaı ǵana beınedegi betti aýystyrý emes. Sizdiń tájirıbeńizde sıntetıkalyq daýys pen beıneni qoldanýdyń eń aılaly nusqalary qandaı boldy?

— Sizdiki durys, deepfake «beınege bet japsyrý» sheńberinen áldeqashan shyǵyp ketken. Eń jetildirilgen sqemalar – bul beıne men ınteraktıvti reaksıa senarıleriniń (minez-qulyq konteksti) kombınasıalary, munda jasandy ıntellekt tek syrtqy kelbetti ǵana emes, qarym-qatynas stılin de ımıtasıalaıdy. Bul kóbinese beınekonferensıalar arqyly júzege asyrylady. Jeke tájirıbemde qarjylyq pıramıdalardyń biriniń tusaýkeserinen ótkizilgen beınekonferensıa jazbasyn zertteýge týra keldi, onda kompanıa «negizin qalaýshysy» qatysýshylarmen sóılesip, olardyń suraqtaryna jaýap berdi. Sondaı-aq, «ana, men apatqa ushyradym» taqyrybyndaǵy beınelermen tanymal «krýjochekter» kezdesti.

— «Sıntetıkalyq tulǵalardyń» paıda bolýyn kórip otyrmyz. Bankter IJI-di adamnan ajyratý múmkin emestigine baılanysty qashyqtan tulǵany tekserýden múldem bas tarta ma? Onda ne bolady?

— Joq dep oılaımyn, qashyqtan tulǵany tekserý prosedýrasy qalady. Biraq aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyraıdy. Mundaǵy eń kúrdeli másele – etalon retinde bıometrıalyq aqparatty (saýsaq izderi, kózdiń tor qabyǵynyń sýretteri) jınaý. Múmkin, tehnologıalardyń damýymen jáne tulǵany rastaýdyń tehnıkalyq faktorlar jıyntyǵyna negizdelgen modelderin ázirleýmen eki faktorly tekserýdiń qandaı da bir formasy qoldanylady.

— Qazaqstanda telefon qońyraýy kezinde adamnyń daýysyn IJI-den sıntezdelgennen 100% ajyrata alatyn baǵdarlamalar bar ma?

— Men mundaı baǵdarlamalyq jasaqtamanyń bar ekeni týraly bilmeımin. Jáne tehnıkalyq turǵydan mundaı baǵdarlamalyq jasaqtama birqatar sebepterge baılanysty múmkin emes. Sóıleýdi sıntezdeý sapasy qazirdiń ózinde «adam – adam» deńgeıinde: zamanaýı IJI-modelderi dem alýdy, kidiristerdi, sóz qatesin, emosıalardy, ıntonasıalardy ımıtasıalaıdy, shýǵa jáne «telefondyq» dybys sapasyna beıimdeledi. Baılanys jelilerinde sıfrlyq sıgnaldy óńdeý kezinde kóptegen artefaktiler (IJI belgileri) jaı ǵana joıylady, al detektorǵa «ilinýge» eshteńe qalmaıdy. Iá, júıeler bar (kóbinese bankterde), olar spektrdi, sóıleý yrǵaǵyn taldaıdy, minez-qulyq belgilerin tekseredi, biraq olar kóbinese etalondyq jazbalarmen salystyrýǵa negizdelgen jáne olardyń jumysynyń nátıjesi yqtımaldy – baǵa paıyzdarda beriledi.

«Bul naqty daýys pa?» degen suraq endi dál jáne senimdi jaýapqa ıe emes. Durys suraq basqa: «Daýysqa sený múmkin bolmasa, tulǵany qalaı tekserýge bolady?»

— Alaıaqtar fıshıngtik hattar men saıttar jasaý úshin neırojelilerdi qoldana bastady. IJI-fıshıng eskisinen nesimen erekshelenedi? Qazir gramatıkalyq qateler bolmaǵanda, jalǵandyqty ne kórsetedi?

— Iá, vızýaldy túrde fıshıng quraldary prototıpterden ajyratylmaıtyn boldy. Biraq olardy anyqtaý belgileri, tańqalarlyqtaı, sol qalpynda qaldy: bir nemese eki sımvol qatesi bar uqsas domendik ataýlar, aqparattaǵy sáıkessizdikter (ózekti emes mekenjaı, jumys orny), tym jalpy formýlırovka. Shabýyldyń logıkasy da eski qalpynda qaldy – rastaýdyń ýaqyt aralyǵy qysqa. Jáne psıhologıa – «buǵattaý», «bonýs esepteldi», «ýaqyt shekteýli». Sonymen qatar, klasıka – onlaın-forma arqyly suraý, bul derekter belgili bolýy nemese bul suraý úshin artyq bolýy kerek: JSN, CVV kody bar bank kartasynyń derektemeleri jáne t.b.

— Siz basqarǵan, IJI eń kútpegen jerde qoldanylǵan is týraly aıtyp berińiz.

— Kóbirek keńesshi boldym. Tanysý saıtyndaǵy qyzdyń sıfrlyq tulǵasy. Uzaq hat almasý. Foto. Vıdeo. Nátıjesinde – boljamdy nátıjemen qarjylyq kómek suraý.

— Qylmys bolǵan jerde, ol sıfrlyq bolǵanda ne bolady? Kompúterlik krımınalıstiń «shyǵýy» qalaı kórinedi?

— Barlyǵy sıpat pen jaǵdaılarǵa baılanysty. Qandaı jaǵdaıda da, klasıkalyq krımınalısıka sıaqty – qylmys «ornyn» (telefon, kompúter, server) qaraý, dálelderdi (logtar, faıldar, jad dampy) jınaý. Keıde jáne kóbinese bul qashyqtan júzege asyrylady. Sırek – jabdyq ornalasqan jerge nemese tipti alaıaqtar koll-ortalyǵyna baryp, sıfrlyq izderdi joıý áreketterin toqtatý. Biraq keıde erekshelikter de bolady: mysaly, ómirlik kórsetkishterdiń dınamıkasy boıynsha ólimniń naqty ýaqyty men onyń mán-jaılaryn anyqtaý maqsatynda fıtnes-bilezikten derekterdi zertteý jáne jınaý.

— Kópshiligi senimdi: «Meni aldamaıdy, men aqymaq emespin». Shyn máninde, IJI qoldanylatyn alaıaqtyqtyń qurbany kim bolady?

— Olaı deıik: aqymaqtar arasynda qurbandar joq.

Álsizdik sátinde tipti quzyretti adamdar da quryǵyna ilinedi, óıtkeni eń aldymen alaıaqtar áleýetti qurban týraly aqparat jınaıdy jáne onyń portreti qanshalyqty tolyq jasalsa, tabysqa kepildik sonshalyqty joǵary.

Tıpıkalyq qurbannyń portreti nemese durysyraq aıtsaq, profıli de joq. Minez-qulyq psıhologıasy men jaǵdaılyq manıpýlásıalarǵa negizdelgen qaıtalanatyn úlgiler bar.

— Tıpıkalyq IJI aıtqandaı _(krımınalıs kúledi):_ eleýsizdiksiz, sıqyrsyz, tájirıbe emes, ıntellekt emes, prosedýraǵa degen ádet qorǵaıdy.

Kóńil kóterý úshin dıpfeık

Qorytyndylaı kele, dıpfeıkterdiń taǵy bir qaýpi týraly aıtyp óteıik, biraq bul olardy jasaýshylarǵa baǵyttalǵan. Qazirgi álemde, tipti qylmystyq maqsatta emes, áleýmettik jelilerdegi haıp úshin jasalǵan jalǵan nárse de sotqa deıin jetkizýi múmkin.

Ortalyq Azıadaǵy eń rezonansty jaǵdaı – ótken jyly Bishkekte Akýma laqap atymen tanymal blogerdiń isi boldy. Qyz neırojeli arqyly jasalǵan sýretterdi áleýmettik jelilerde jarıalady, onda ol «Qyrǵyzstan prezıdenti Sadyr Japarovpen» birge beınelengen.

Sýretterdiń IJI arqyly jasalǵany anyq bolǵanymen, sot olardy memleket basshysynyń ar-namysyn qorlaıtyn jáne bedelin túsiretin dep tapty. Bloger jalǵan aqparat taratqany úshin kináli dep tanylyp, aıyppul tóledi.

Shynynda da, áleýmettik jelilerdegi paıdalanýshylar bul oqıǵaǵa narazylyq bildirdi:

«Ekinshi jaǵynan, Tramp, Makron, Merkel jáne basqalarǵa jasalǵan qansha fotoshopty kórdińizder. Bul damyǵan elder, biraq mundaı nárseler úshin olar sottalmaıdy jáne aıyppul salynbaıdy», – dep jazdy olar.

Mundaı jaǵdaılar qazaqstandyqtarǵa da qaýip tóndire me, bilý úshin biz tanymal zańger Sergeı Ýtkınge júgindik.

— Qazaqstandaǵy jalpy ereje (QR Azamattyq kodeksiniń 145-baby) boıynsha: kez kelgen adamnyń beınesin paıdalaný tek sol adamnyń nemese onyń muragerleriniń kelisimimen ǵana múmkin, – dep túsindiredi ol.

— Kelisim suraýdyń qajeti joq bolatyn erekshelikter bar ma?

— Erekshelikter jýrnalıser úshin bar, olar «Mass-medıa týraly» jáne «Onlaın-platformalar týraly» zańdarda jazylǵan. Kelisim talap etilmeıdi, eger:

Basqalardyń fotolaryn paıdalanǵan kezde, olardyń avtory jáne quqyq ıelenýshisi bolýy múmkin ekenin este ustaý kerek, sondyqtan avtorlyq quqyqty saqtaý máselesi – bólek taqyryp.

Endi dıpfeıkterge qatysty.

Negizinde bul zańmen tyıym salynǵan jalǵan aqparat taratý bolyp tabylady jáne o úshin ákimshilik, tipti qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Biraq eger dıpfeık tikeleı kórsetilse, mysaly, bul IJI kómegimen jasalǵan kollaj ekeni, nemese satıralyq sýret jáne t.b. kórsetilse – paıdalanýshylarǵa bul olardyń aldanyp jatqany, bul naqty foto nemese vıdeo emes ekeni tolyq túsinikti bolǵan kezde – jalǵan aqparat taratqany úshin jaýapkershilik týyndamaýy kerek.

Sondyqtan, osyndaı jaǵdaılarda, sonyń ishinde IJI qoldanylǵan jaǵdaıda da, joǵaryda kórsetilgen jalpy erejeler men erekshelikterdi basshylyqqa alyp, jalǵan aqparat taratpaý kerek.

Nusqaýlyq: kıber alaıaqtardyń qurbany bolmańyz

Sarapshylarmen áńgimelesýden alynǵan basty qorytyndy – úreı týdyrady: kóz ben qulaq endi senimdi kýáger emes. Eger smartfon ekranynda anańyzdyń betin kórseńiz nemese bastyǵyńyzdyń daýysyn estiseńiz – bul tek 30 mınýtta jasalýy múmkin pıkselder men jıilikter jıyntyǵy ǵana. Ózińizdi qorǵaý úshin «qurban» rólinen «belsendi tarap» róline aýysý kerek. Mine, qadamdyq algorıtm:

1. «Qarsy shabýyl» erejesi: bastamany óz qolyńyzǵa alyńyz

Eger sizge qońyraý shalsa (messendjerde nemese telefon arqyly) jáne aqsha surasa, apat týraly qorqytsa nemese «qupıa ınvestısıalar» usynsa:

2. «Sıfrlyq ýaqyt tapshylyǵyn» buǵattaý

Alaıaqtar árqashan ýaqyt tapshylyǵyn týdyrady («qazir qajet!», «shot bes mınýttan keıin buǵattalady»).

10 mınýttyq úzilis jasańyz. Telefondy qoıyp, sý ishińiz. Osy ýaqyt ishinde emosıonaldy jaǵdaı qalypqa keledi jáne siz jaǵdaıdy salmaqty baǵalaı alasyz.

Este saqtańyz: eshbir resmı organ bes mınýt ishinde telefon arqyly sheshýshi máselelerdi sheshpeıdi.

3. Siltemeler men «sıfrlyq izderdiń» gıgıenasy

4. BAQ pen brendterge arnalǵan paranoıdaldy súzgi

Tengrinews.kz paraqshasyndaǵy tólemder týraly jańalyqty kórdińiz be – braýzerdegi mekenjaıdy tekserińiz. Eger onda tengri-news.com nemese tengrinews.kz.web.ru dep jazylsa – bul fıshıng. Naqty mekenjaı tek bireý: [tengrinews.kz](https://tengrinews.kz/).

«Kózderińizge senbeńiz». Qorytyndy

Ótken ǵasyrda Kozma Prýtkovtyń synı oılaýǵa shaqyratyn tanymal aforızmi bolǵan:

«Eger tordaǵy pildiń ústinen «býıvol» dep jazylǵan jazýdy oqysańyz – kózińizge senbeńiz».

2026 jyly bul sóz endi jumys istemeıdi. Tordaǵy pildiń «pil» degen jazýymen birge turǵany onyń shynymen pil ekenine kepildik bermeıdi. Qyzyq bolsa, Kozma Prýtkovtyń ózi de keıinnen oıdan shyǵarylǵan keıipker bolyp shyqty: bul psevdonımniń astynda bir top ádebıetshiler jasyrynǵan.

Beıneler men fotosýretter endi shyndyqtyń dáleli emes – endi bul «oıyn alańy» jáne óner salasy. Bul alańdatady: nege súıenýge bolatyny, fakt retinde ne qabyldaýǵa bolatyny belgisiz bolyp qalady.

Bolashaqta kez kelgen áreket úshin kóp satyly tekserýden ótýge týra kele me? Aqparat mınıstrligi paıda bolady ma? Nemese biz, ótken ǵasyrlardaǵydaı, tek tiri kýágerlerge senemiz be?

Bul da shek emes: kelesi kezeń – múmkin, alaıaqtyq gologrammlar. Onda senimdilik úshin tek kórý emes, ustaý da qajet bolady. Eń bolmaǵanda, taktıldi dıpfeıkter paıda bolmaıynsha.

Bul eń jaqyn bolashaq emes dep sengimiz keledi.

Al ázirge qarapaıym erejeler qalady: