InfoHub Logo

Qazaqstandy tek sheksiz dala dep oılaıtyndar kóp. Alaıda, bizdiń elimiz tek kóshpendiler mekendegen aımaq qana emes, Eýrazıanyń mańyzdy arheologıalyq aımaqtarynyń biri. Munda alǵash ret jylqy qolǵa úıretilip, altynmen aptalǵan bekzadalar jerlengen obalar men qola dáýirindegi adamdardyń ómirin baıandaıtyn myńdaǵan petroglıfter tabylǵan.

Bul jańalyqtar – ótken shaqtyń jaı ǵana bólshekteri emes, dala tarıhyn túsinýdiń negizi. Al bul murany júıeli zertteý alǵashqy Ortalyq Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasynan bastaldy. Ekspedısıanyń mańyzdylyǵy men jańalyqtary týraly arheolog, ekspedısıanyń qatysýshysy jáne jetekshileriniń biri Joldosbek Qurmanqulov pen aǵa ǵylymı qyzmetker Olga Mákısheva baıandady.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

«Ótkenniń ónegesi – búginniń belesi» kórmesi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ortalyq murajaıynda usynylǵan ekspozısıa «Ótkenniń ónegesi – búginniń belesi» dep atalady. Ol Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtymen birlesip daıyndalǵan.

Eldegi alǵashqy akademıalyq ekspedısıa

Ortalyq Qazaqstan ekspedısıasy eldegi alǵashqy akademıalyq ekspedısıa boldy jáne keıingi respýblıkadaǵy barlyq arheologıalyq zertteýlerge negiz qalady. Ekspedısıa 1946 jyly Qanysh Sátbaevtyń bastamasymen qurylyp, ony Álkeı Marǵulan basqardy.

Indýstrıalandyrýdyń yqpaly

Álkeı Marǵulan – qazaqstandyq arheologıa jáne etnografıa mektebiniń negizin qalaýshy, tarıhshy, shyǵystanýshy jáne ónertanýshy. Ol Qazaqstan aýmaǵynda myńdaǵan jyldyq mádenıettiń bar ekenin dáleldep, qola dáýiriniń biregeı Beǵazy-Dándibaı mádenıetin ashty.

«Ortalyq Qazaqstandy ındýstrıalandyrý aıasynda ken oryndaryn ıgerýmen qatar, ejelgi qonystar men zırattar ashyla bastady. Bul oljalardy joǵaltyp almaý úshin arheologtar «alańǵa» shyqty», – deıdi Ortalyq memlekettik murajaıdyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Olga Mákısheva.

Aımaqtyń ejelgi tarıhyna tutas kózqaras

Dál osy ekspedısıa aımaqtyń qola dáýirinen orta ǵasyrlarǵa deıingi ejelgi tarıhy týraly alǵash ret tutas túsinik berdi. Alǵashqy tabylymdar – shamamen 500 dana zat – 1957 jyly murajaı qorlaryna tapsyryldy, keıinnen koleksıaǵa myńdaǵan zattar qosyldy.

Kórmedegi eksponattar

Kórme úsh hronologıalyq bólimnen turady: qola dáýiri, erte temir dáýiri jáne orta ǵasyrlar. Eksponattar qatarynda eńbek quraldary, keramıka, áshekeı buıymdary, at ábzelderi jáne sáýlet elementteri bar. Ejelgi metalýrgıa izderine erekshe nazar aýdarylady: quıý qalyptary, quraldar jáne balqytý peshteriniń rekonstrýksıalary.

«Dalanyń alǵashqy zaýyttary»

«Iá, sol kezde dalada qarapaıym óndiristik keshender bolǵan – olardy alǵashqy zaýyttar deýge bolady. Olardyń metal óńdeý tehnologıasy qarapaıym bolmaǵan, bul artefaktilerdiń bizge deıin jetýine múmkindik berdi», – deıdi Joldosbek Qurmanqulov.

Qazaqstandyq arheologıanyń negizi

Joldosbek Qurmanqulov – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qola jáne erte temir dáýirleri boıynsha maman. 1990 jyldan bastap Ortalyq Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasyn basqarǵan, 400-den astam arheologıalyq eskertkishti ashqan jáne Chırık-Rabat qalashyǵyn zertteýdi qosa alǵan halyqaralyq qazba jumystaryna qatysqan.

Qurmanqulovtyń aıtýynsha, QazKSR aýmaǵynda 1946 jylǵa deıin de ǵylymı izdenister júrgizilgen, biraq olar, aıtpaqshy, «ákelingen» bolatyn.

«Buǵan deıin Ermıtaj ben ártúrli reseılik ýnıversıtetterdiń ekspedısıalary jumys istedi. Biraq tek qazaqstandyq alǵashqy ekspedısıa tek 1946 jyly Sátbaev pen Marǵulannyń arqasynda uıymdastyryldy».

Beǵazy-Dándibaı mádenıeti

İzdenisterdiń negizgi baǵyty ejelgi metalýrgıa jáne qola dáýirindegi qonystardy zertteý boldy.

«Biz adamdar turǵan kóptegen jerlerdi taptyq. Biraq ǵylymda halyqtar týraly emes, mádenıetter týraly aıtý qabyldanǵan – jáne olar júzdegen shaqyrym qashyqtyqqa qaramastan, derlik birkelki boldy. Bul turǵyn úılerdiń uqsas qurylysynan jáne dinı ǵuryptardyń uqsastyǵynan kórinedi».

Dál osy zertteýler barysynda Beǵazy-Dándibaı mádenıeti ashyldy. Arheologtar onyń ıeleri bizdiń zamanymyzdan burynǵy II myńjyldyktarda ómir súrgenin, metalýrgıamen, eginshilikpen jáne mal sharýashylyǵymen aınalysqanyn, al olardyń tehnologıalary sapaly metal alýǵa múmkindik bergenin anyqtady.

Turmystyq zattar men áshekeıler

Kórmedegi eksponattardyń bir bóligi – jaı ǵana tabylymdar emes, kúndelikti ómirdiń kýálikteri.

«Turmystyq zattar, ydys-aıaq – sándi boldy. Olardy qamqorlyqpen ustap, urpaqtan-urpaqqa qaldyrǵan. Mine, mysaly, metal ilmekteri bar keramıkalyq ydystar. Qazany synsa, ony tastamaı, jóndegen», – deıdi Olga Mákısheva.

Ejelgi aınalar

Bizdiń zamanymyzdan burynǵy V-VI ǵasyrlardaǵy metaldan jasalǵan, jyltyratylǵan aınalar da bar.

«Bul aına biregeı. Sol kezde áli shyny bolmaǵan, sondyqtan ony arnaıy qospamen jabylǵan metaldan jasap, jyltyratqan. Sol zamandaǵy adamdar oǵan qaraǵan. Ǵasyrlar ótti, biraq ol áli kúnge deıin jyltyraıdy», – deıdi Qurmanqulov.

Otyryqshy mádenıettiń izderi

Orta ǵasyrlarǵa arnalǵan jeke bólim bar – munda kesenelerdiń qasbettik plıtkalary men sáýlet elementteri, sonyń ishinde Altyn Orda kezeńiniń týyndylary usynylǵan. Arheologtyń aıtýynsha, bul tabylymdar dalanyń tek kóshpeli bolǵandyǵy týraly stereotıpti joqqa shyǵarady.

«Bul bizde otyryqshy mádenıettiń, sáýleti men kúrdeli qurylystary bar ekenin dáleldeıdi».

Arheologıanyń bolashaǵy

Aıta keteıik, Ortalyq Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasy áli kúnge deıin aıaqtalmaǵan. Iá, ol brendke aınaldy deýge bolady, jáne jyl saıyn Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń atynan jańa izdenister júrgizilýde.

«Sońǵy jyldary, Qudaıǵa shúkir, arheologıa qoldaýǵa ıe bolyp jatyr. Qazir jeke arheologıalyq ortalyq qurý máselesi talqylanýda. Bul jaı ǵana murajaı bolmaı, tolyqqandy keshen bolady: zerthanalar, qorlar jáne eń bastysy, biryńǵaı saqtaý qoımasymen», – deıdi Joldosbek Qurmanqulov.

Onyń aıtýynsha, qazirgi basty másele – tabylymdardyń shashyrańqy bolýy. Materıaldar ártúrli óńirlerde saqtalady jáne bul ǵylymǵa kedergi keltiredi.

«Biz, mysaly, bir óńirde qazamyz, sodan keıin daýlar bastalady: «Siz bizdiń jerimizdi qazdyńyz – bizge berińiz». Nátıjesinde zattardyń bir bóligi sol jerde qalady, bir bóligi basqa murajaılarǵa ketedi. Barlyǵy iri ortalyqtarǵa berilip jatady, sonda keshenniń tutastyǵy joǵalady».

Ǵalymnyń aıtýynsha, mundaı tájirıbe zertteýler úshin qolaısyz: tabylymdar shashyrap ketkende, olardy bir tutas retinde zertteý qıynǵa soǵady.

«Sondyqtan biz bárin bir jerge jınaǵymyz keledi. Mamandar materıalmen júıeli jumys isteı alady: alyp, zerttep nemese kórme ótkizip, keri qaıtarý úshin. Bul qalypty ǵylymı tájirıbe».

Tarıhshynyń pikirinshe, biryńǵaı ortalyq qurý halyqaralyq zertteýshilerdi tartýǵa múmkindik beredi.

«Álemniń ártúrli elderinen ǵalymdar kelip, bizdiń mádenıetimizdi zertteı alady. Biz ózimiz de óz tamyrlarymyzdy tereńirek túsine alamyz. Óıtkeni eshteńe izsiz ketpeıdi – ata-babalarymyz jasaǵan kóptegen dúnıeler bizge jetip, búginge deıin ómir súrip keledi».

Kórme 21 sáýirge deıin jalǵasady.