InfoHub Logo

Konstıtýsıa – bul tek qujat emes, ol qoǵamnyń tarıhı tájirıbesi men qundylyqtarynyń kórinisi. Álem elderiniń negizgi zańdy ózgertýdegi tájirıbesi ártúrli nátıjeler bergen. Keıbir elderde bul jańarýǵa jol ashsa, endi birinde kútpegen qıyndyqtar týdyrdy. Qazaqstannyń da óz zańnamalyq tarıhy bar, ol ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıin damyp keledi.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Álemdik tájirıbe: sátti jáne sátsiz reformalar

Konstıtýsıany ózgertý – bul árdaıym múmkindikter men táýekelderdi qatar alyp júredi. Germanıa, Japonıa jáne Fransıa sıaqty elderde konstıtýsıalyq reformalar memleketti nyǵaıtyp, turaqtylyqty qamtamasyz etýge kómektesti. Mysaly, Germanıanyń 1949 jylǵy negizgi zańyndaǵy «máńgilik bap» (Ewigkeitsklausel) eshbir jaǵdaıda ózgertýge bolmaıtyn negizderdi belgilep, júıeni óte turaqty etti. Japonıanyń 1947 jylǵy konstıtýsıasy soǵystan bas tartýǵa jáne resýrstardy tehnologıa men bilimge baǵyttaýǵa múmkindik berdi. Fransıada 1958 jyly prezıdenttiń ókilettigin kúsheıtken jańa konstıtýsıa eldi daǵdarystan shyǵaryp, Eýropanyń jetekshi elderiniń birine aınaldyrdy.

Alaıda, keıbir elderde konstıtýsıalyq ózgerister kútken nátıje bermedi. Islandıa 2011 jyly áleýmettik jeliler arqyly jańa konstıtýsıa jasaýǵa tyrysqanymen, parlament ony qabyldamaı qoıdy. Chılıde 2022 jyly dıktator Pınochet kezinde qabyldanǵan eski konstıtýsıany aýystyrý úshin jasalǵan «álemdegi eń progresıvti» joba halyq tarapynan qoldaý tappaı, referendýmda 62% qarsy daýys jınady. Bul jaǵdaılar zańnyń halyqqa túsinikti bolýy kerektigin kórsetti.

Qazaqstannyń zańnamalyq tarıhy

Qazaqstan aýmaǵyndaǵy zańnamalyq júıeniń tarıhy ǵasyrlarǵa sozylady. Qazaq handyǵy kezindegi ádet-ǵuryp quqyǵy (adat) jáne Shyńǵys hannyń Jarǵysy (Iasa) sıaqty ertedegi quqyqtyq júıeler bolǵan. Keıinnen Qasym han, Esim han jáne Táýke han sıaqty handar zańnamalyq jınaqtardy jasaýǵa tyrysty.

Reseı ımperıasynyń quramyna engennen keıin dástúrli sot júıesi yǵystyrylyp, qazaq qoǵamy Reseı ımperıasynyń zańdarymen ómir súrdi. Keńes dáýirinde Qazaqstan alǵash ret qazirgi zamanǵy konstıtýsıalarǵa ıe boldy: 1925, 1936 jáne 1978 jyldary qabyldanǵan konstıtýsıalar respýblıkanyń saıası mártebesin arttyrdy, biraq naqty egemendik shekteýli boldy.

Táýelsiz Qazaqstannyń konstıtýsıalary

Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan óziniń konstıtýsıalyq júıesin qura bastady. 1993 jylǵy alǵashqy konstıtýsıa táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy jaǵdaıdy, ıaǵnı eıforıa men jańa damý modelin izdeýdi kórsetetin. Bul qujat parlamentke aıtarlyqtaı ókilettik berdi, al prezıdenttiń ókilettigi shekteýli boldy.

Alaıda, ekonomıkalyq daǵdarys pen saıası júıeniń transformasıasy kezinde bul model jetkiliksiz bolyp shyqty. Nátıjesinde, 1995 jyly jańa Konstıtýsıa qabyldandy. Bul qujat prezıdenttiń ókilettikterin keńeıtip, eki palataly parlamentti (Senat jáne Májilis) engizdi. Tarıhshylardyń pikirinshe, 1995 jylǵy konstıtýsıa qazirgi qazaqstandyq memlekettiń qalyptasýyna negiz bolyp, ótpeli kezeńdegi turaqtandyrýshy ról atqardy.

2026 jylǵy reforma jáne bolashaq

Qazirgi ýaqytta usynylyp otyrǵan reforma jańa konstıtýsıa bolyp sanalady. Onda eki palataly Parlamenttiń ornyna Quryltaı keledi, saıası partıalardyń quqyqtary keńeıtiledi. Bul – demokratıany odan ári damytýǵa baǵyttalǵan qadam. Bul ózgerister táýelsizdik dáýirinde ósken jańa býynnyń talaptaryna saı keledi jáne Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy belsendi rólin kórsetedi.

Saıasatkerler men antropologtar konstıtýsıany ózgertýdi tek zańdy prosedýra ǵana emes, sonymen qatar jańa tártipti legıtımdeýdiń sımvoldyq aktisi retinde qarastyrady. Qoǵamnyń jańa erejelerge kelisýi – bul jańartýdyń mańyzdy kezeńi. Degenmen, memlekettiń jańarýy tek qujattyń mátinine ǵana emes, qoǵamnyń jańa erejelerdi qabyldap, júzege asyrýǵa daıyndyǵyna baılanysty.