InfoHub Logo

Aspan aınalyp jerge túskendeı. Shaqyraıǵan sharbolat kún balqyp barady. Buırat-buırat qumnyń ishi qaınap túr. Qus ushpaıdy, tyshqan júgirmeıdi — aptap! Tek shegirtkeler jappaı jamyrap, berekesiz shyryldaıdy. Traktor súıregen bes shóp mashınanyń qaıshylary jalańdap, syr-syr etedi. Mashınıst balalar kózderin bir ashyp, bir jumyp, qalǵyp-shulǵyp otyr. Mashına dóńgelegi tomarǵa soǵylsa qopań ete qalady da, dereý kótergish tágige jarmasady. Traktor qulaq tundyrady, janar maıdyń kúlimsi ıisi tanaý jarady. Kózge shybyn-shirkeı tyǵylady, keıde oraq qıǵan qýraı synyǵy ushyp kelip, betke syrt etip tıetinin qaıtersiń.

Balalar azdan soń bastary bylǵańdap, qaıtadan qalǵı bastaıdy.

Agregat qamysty japyra shaýyp, qalyń qaýǵa kire berip edi, traktordyń tańqıǵan tanaýynyń taq astynan úsh birdeı kıik atyp shyǵyp, qyrǵa qaraı ańqydy. Traktor solq etip, qalt toqtady. Qaısabaı traktorıst kabınadan bas qyltıtyp, saýsaǵyn shoshaıtyp:

— Elik! Áne, elik!— dep qyryldady.

Balalardyń uıqylary shaıdaı ashylyp, mashınadan túse-túse júgirdi. Kıikter kókmaısa betimen sary maıdaı syrǵyp aǵyp barady. Eneleri qoǵa, qaýdannyń basynan asa yrǵyp-yrǵyp, tez uzap ketkenimen, qurtaqandaı qos laq mandymady, qýraı men qamysqa shyrmatylyp, taıaq tastam jerde typyrlaıdy. Oqýshylar qoltyqtaryna qanat bitkendeı shabys ústine shabys qosty. Kún ystyqta laqtar kópke shydamady, eki ókpesin soǵyp, tili salaqtap buta túbine jatyp qaldy.

Máz-meıram balalar qos quralaıdy qoltyqtaryna qysyp, agregatqa bettedi. Laqtar zar-zar mańyraıdy. Sol sol eken, qum etegine zyrqyrap baryp qalǵan eneleri keń oraı beri qaıyrylyp, qaıta shapty. Bastan asa yrǵyp óterdeı ekpindep keldi de, taıaq tastam jerge dik etip tura qaldy. Qos qulaǵyn edireıtip, jerdi kishkene tuıaǵymen dik-dik teýip, tanaýynan osqyrynady. Balalar ulardaı shýlady.

— Qap, myltyq joǵyn qarashy!

— Tars degizetin, á!

Qý janyn qoıarǵa jer tappaǵan ana elik balalardyń aldyn alaı bir, bylaı bir kesip, shópti japyra júgirip ótedi.

Qart traktorıst mashınısterdiń lepirme sózin, daýryqpa aıqaı-shýyn elemedi. Ystyq kúnde tońyp búrisken laqtardyń basynan kezekpe-kezek sıpap:

— Kóp áýrelemeı, qoıa bersek qaıtedi? Áne, enesi kózi botalap, bizge qarap tur, ana men balanyń obalyna qalarmyz,— dedi.

Tas laqtyrym jerde ana elik shynymen oqshyraıyp tur edi, "Iá, Qaısabaı aǵalaryń durys aıtady, sol kisiniń tilin alyńdar, baýyr eti balamnan aıyrmańdar, ózderiń de balasyńdar, men sekildi shesheleriń bar shyǵar" degendeı mańyrap-mańyrap jiberdi.

Qumarlyq pen qyzyq jeńip, betteri bal-bul janǵan balalar kónbedi.

— Áreń ustadyq ózin!

— Qosqa aparyp sút beremiz!

— Qolǵa úıretip, úıdegi qozy-laqqa qosamyz!

— Mektepte tiri tabıǵat múıisi bar. Quralaıdy soǵan qoıyp qoıamyz (eliktiń laǵy "qoıyp qoıǵanǵa" qozǵalmaı turatyndaı-aq). Ony kórý úshin kórshi mektepten delegasıa-delegasıa balalar keledi. Bılet satyp kórsetemiz!

Qaısekeń traktoryn bappen ustaıdy, jumysqa muqıat, balalarǵa zári joq, ıi jumsaq. "Ii jumsaq"-tyqtan opyq jep qalatyny da bar. Soǵysta oq julyp áketken molaq saýsaǵyn sholtań etkizip bir siltedi.

— Meıli, asyraýyn asyraısyńdar-aý, al anaý enesin qaıtesińder?

Balalar tus-tustan jamyrady.

— Báribir qasqyr jep qoıady.

— Iisimiz sińdi, enesi jerip almaı qoısa qaıtemiz?

— Bir-eki kún baǵyp kórelik.

Qabekeń artyq sózge barmady, qabaǵy túsip kabınaǵa kirdi, gazdy dúr etkizip basyp-basyp jiberdi.

...Qos quralaı qostyń bosaǵasyna myqtap baılandy. Obaly ne kerek, balalardyń baǵýynda min joq. Ac úıden nan, sorpa ákelip aldyna qoıdy, laqtar aýyz tıgizbedi: ıisi ne túrli, jańa orylǵan shóp ala kelip, aýyz jeter jerge baılap qoıdy, bir-eki ıiskegeni bolmasa, qos quralaı muny da mise tutpady; kún uzaq tumsyqtaryn baýyryna tyǵyp, buratylyp jatady da qoıady, oqta-tekte sýǵa tumsyq matyrady. Tańerteń de sol, túste, keshke de sol...

Qaısekeń bastaǵan kárteń mehanızatorlar:

— Shóptiń asylyn tańdap jeıtin taǵy ań sorpa, nanyńdy qaıtsin. Odan da uzyn arqaý, keń tusaýmen qos artyndaǵy kógalǵa qoıa berińder,— dedi.

Ol aqyl da qup alynyp, taq oryndaldy. Qyrsyq laqtar báribir oǵan kónbedi, baıaǵy siresý sol siresý. Jalyn shashqan beles-beles qumdarǵa talyǵa qarap, belderi aspanǵa shyǵyp únsiz tura beredi. Sońǵy kezde soǵystan alyp kelgen kontýzıasy tún uzaq uıqy bermeı, kózi kirtıip júrgen Qaısekeń:

— Balalar, men bilsem, osylardyń enesi túni boıy qos tóńiregin mańaılap, aınalshyqtap ketpeı júr. Tún ortasynda úzip-úzip, zorlanyp mańyraǵanyn estidim,— dep qynjyldy.

Ózderi estimegesin balalar bul sózge mán bermedi.

Apta ótpeı jatyp, laqtardyń búıiri eski jez legendeı qabysyp, aryp, azýǵa aınaldy. Áıteýir, bir turyp ta qalǵý, jatyp ta qalǵyp múlgý... Kózderine kók shybyn úımelep jatsa da selt etpeıdi, júrip-turýdan da qala bastady, tumsyqtary shoshaıyp, sıraqtary shilbıip, tiri arýaqqa aınaldy. Laq emes, laqtyń jińishke qaryndashpen salǵan shımaı-shatpaq sýreti...

Kúnderdiń kúni búkil qos al kep kesir balalardy jerden alyp, jerge salyp uryssyn... Balalardy aqyr aıaǵy laqtardy enelerine qoıa beretin ǵyp kóndirdi. Biraq sátte bar da, sátte joq quıyn elikti qum ishinen qaıdan izdep tabasyń? Qaısekeń aıtqandaı, tún ortasyna taman qosqa taqap kelse keletin shyǵar, kelgenimen asqananyń qalǵan-qutqan sorpa-sýanyna junttaı bolyp semirip alǵan Maılyaıaq pen Alypsoq arpyldap, eki dúnıede jolata ma.

Apta ótkesin jýyq mańdaǵy betinen shańy shyǵyp jatatyn appaq tuz sordan eliktiń óligi tabyldy. Borsı bastapty. Taýyp bergen — aspan astyn syzyp ushqan quzǵyndar... Qasqyr jaryp ketti deıtin emes, terisi búlinbegen, búp-bútin. Kózi jyltyrap ashyq jatyr, qos jaqqa moınyn soza qulapty...

— Aýyryp ólgen,— dedi brıgadır.

— Saǵynyshtan sarǵaıyp ólse qaıtesiń?— dedi Qaısekeń joq jerden shytynap. Sholaq saýsaǵyn taǵy sermeledi.— Alda jazǵan basym-aı, myna mundarlardyń tiline qaıdan ere qoıyp em! Kezinde qoıa bergende ǵoı, laqtar jaýtańdap jetim qalmas edi.

Ekinshi kúni quralaıdyń bireýi isip-keýip óldi. Tańerteń kúnshýaq izdep kelip, qos túbinde ıirilip jatqan qumnyń sary shubar jylany shaǵyp alypty. Ashtyqtan buralǵan syńary da kóp uzamady, sonyń kebin kıdi.

Balalar budan bylaı quralaı, elik, jalpy, aınala qorshaǵan qumnyń taǵy ańy, jybyrlaǵan jan-jándigi týraly jumǵan aýyzdaryn ashpaıtyn boldy.

Al Qaısabaı qart: "Tún ortasynda baıaǵy elik áli mańyrap, tún uıqymdy tórtke bólip, mazamdy alyp júr",— dep, shekesin molaq saýsaǵymen qasıdy. Kim bilsin, ólgen eliktiń arýaǵy ma laqtaryn izdep, zarlaı mańyrap júrgen?

Kim bilsin...

---