InfoHub Logo

26-27 aqpan kúnderi Serbıa prezıdenti Aleksandr Výchıch Astanaǵa resmı saparmen keldi. Bul sapardyń ereksheligi nede, nege serb kóshbasshysy aqpannyń qaqaǵan aıazynda keldi jáne qaımaq pen arnaıy jasaqtardyń bul saparǵa qandaı qatysy bar ekenin Tengrinews.kz tilshisi baıandaıdy.

Bul – ózara sapar. 2024 jyldyń qarasha aıynda Qasym-Jomart Toqaev Belgradqa barǵan bolatyn. Sol kezde Serbıanyń joıǵysh ushaqtary Qazaqstan prezıdentiniń ushaǵyn kútip alǵan edi. Al Výchıch syılyqqa almatylyq aportty aldy. Ol muny áleýmettik jelide bólisip, rızashylyǵyn bildirdi. Mundaı áreketter eki el arasyndaǵy jyly qarym-qatynastyń bastamasy retinde qarastyrylady.

Bul joly Výchıchtiń ushaǵyn Qazaqstannyń joıǵysh ushaqtary qarsy aldy.

Serbıanyń chempıony

Aleksandr Výchıchtiń jas kezinde shahmattan Belgrad chempıony bolǵany belgili. Keıin ol jýrnalıs, al Mıloshevıch kezinde aqparat mınıstri qyzmetin atqardy. 2014 jyly bergen suhbatynda ol: «Men qateleskenimdi moıyndaýdan uıalmaımyn» degen bolatyn. Keıin Serbıanyń premer-mınıstri, al 2017 jyly prezıdent boldy.

Aleksandr Výchıchtiń boıy 199 santımetr. Ol zalǵa kirgende eń aldymen kózge shalynatyny osy. Eki metrlik prezıdentti basqalarmen qatar sýretke túsirý ońaı sharýa emes. Saıası mansabynan keıin ol basketbol jattyqtyrýshysy bolýdy armandaıdy eken. Mundaı boıy men saıası ıkemdiligimen bul armanyna jetýi de múmkin.

Qazaqstan delegasıasynyń arasynda Aqorda men Belgradtyń dálizderin jaqsy biletin, burynǵy prezıdenttiń hattama jetekshisi Mádı Atamqulov boldy. Ol Qorǵanys mınıstri Dáýren Kosanovpen bir nárse týraly áńgimelesip turdy. 2021 jyldan beri Atamqulov Serbıadaǵy Qazaqstan elshisi qyzmetin atqarady.

Tanys kórinis

Eki prezıdenttiń syrt kelbeti uqsas bolǵanymen, olardyń arasynda kóp uqsastyq bar.

Eki el de kóptegen jahandyq janjaldarǵa qatysty uqsas pikirde. Mysaly, Výchıch Reseıge qarsy sanksıalar engizbeı, sonymen birge Eýropa Odaǵymen kelissózder júrgizip otyr. Ol barlyǵymen teńdestirilgen qarym-qatynas ornatýǵa tyrysady.

Sondaı-aq, kóptegen praktıkalyq máseleler bar. Serbıa – Balqannyń kindigi. Bul Qazaqstan úshin Transkaspıı dálizin qurýda mańyzdy. Sonymen qatar, saýda úshin úlken múmkindikter bar. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy ázirge 4 mıllıon dollardy quraıdy. Saýda kólemi jarty ese óskenimen, bul áli de az soma. Qazaqstan Serbıaǵa astyq, maı, et, balyq jáne sút ónimderin satqysy keledi. Birlesken jobalar talqylanýda: óńdeý, tuqym seleksıasy jáne bıopestısıdter. Serbıa sonymen qatar qarý-jaraq eksporttaýshy iri el.

Kelissózderde ne aıtyldy?

Kelissózder bastalǵannan-aq olardyń jyly lebizben ótetini belgili boldy. Eki prezıdenttiń kúlkisi sony ańǵartyp turdy. Olar dos retinde sóıleskendeı boldy. Serb tilinde aıtqanda: prıјateљı.

Toqaev Serbıany «Eýropadaǵy óte mańyzdy strategıalyq seriktes» dep atap, atqarylǵan jumystardy tizip shyqty: Astana – Belgrad arasyndaǵy tikeleı reıs, Qazaqstandaǵy 60-tan astam serb kompanıasy, ósip kele jatqan saýda kólemi. Jalpy aıtqanda, negiz bar, endi alǵa jyljý kerek degen oı aıtyldy.

Výchıch óz kezeginde kóp rahmetin aıtyp, shynaıy rızashylyǵyn bildirdi. Ol qarym-qatynasty «shynymen strategıalyq» dep atap, dostyqty jańa deńgeıge kóteretin úsh baǵytty atap kórsetti: jasandy ıntellekt, IT jáne energetıka. Ol Toqaevty «jaqyn arada» Belgradqa shaqyrdy.

Qazaqtyń qaımaǵy men serbtiń sandyǵy

Kelissózder arasyndaǵy áńgimelerden Serbıa tarapynyń Qazaqstannan tórt bólek tusaýkeser uıymdastyrýdy suraǵanyn bildim. EXPO-2017 murasy boıynsha – óıtkeni 2027 jyly EXPO Belgradta ótedi, sondyqtan Astananyń tájirıbesi olarǵa mańyzdy. Ǵylymı-bilim berýdi damytý boıynsha. Sıfrlandyrý boıynsha. Jáne MFSA jumysy boıynsha bólek. Ádette qonaqtarǵa úı ıeleri kórsetkisi kelgen nárseler kórsetiledi. Bul joly qonaqtardyń ózderi ne kórgisi keletinin aıtty.

Qazaqstannyń Serbıadaǵy elshisi Mádı Atamqulovtan Astana men Belgradtyń bir-birine nesimen qyzyq ekenin bilýge tyrystym.

Atamqulovtyń aıtýynsha, Balqan Qazaqstan úshin «belgisiz aımaq» bolyp sanalady. Alaıda, Ortalyq Azıa da Balqan úshin sondaı. Onyń sózine qaraǵanda, Balqan aımaǵy Qazaqstan úshin ekonomıka, týrızm jáne mádenıet salalarynda qyzyǵýshylyq týdyrady. 2024 jyly Toqaev Belgradqa barǵanda, taraptar birqatar kelisimderge qol qoıdy. Endi aýyl sharýashylyǵy, veterınarıa, densaýlyq saqtaý, IT jáne jasandy ıntellekt salalary boıynsha taǵy da kelisimderge qol qoıylady. «Bir-birimizden úırenerimiz bar», - deıdi elshi.

— Qansha jyldan keıin Aqordaǵa oralý qalaı boldy?

Atamqulov bir sát kidirdi. Múmkin suraqqa daıyn bolmaǵan shyǵar. Nemese Astananyń aıazyna úırenbeı qalǵan bolar.

— Shamamen bes jyl. Kóp jyldar boıy jumys istegen adamdardy, tehnıkalyq qyzmetkerlerdi kórý óte jaqsy. Tipti qaýipsizdik, hattama, baspasóz qyzmetiniń jigitterin de kórdim. Kóbisi, árıne, ózgergen. Biraq sol kezde jumys istegenderi de bar. Bul, árıne, nostalgıa týdyrady, biraq munda bolý óte jaqsy. Endi basqa jaǵynan. Buryn men hattama jetekshisi retinde mundaı is-sharalardy daıyndaıtynmyn.

— Ózińizdi bosańǵyraq sezinesiz be?

— Joq. Bosańǵyraq sezinýge bolmaıdy.

— Hattama jumysynyń óte júıkege tıetinin kórip otyrmyz. Árbir núans úshin jaýap beresiz...

— Júıkege tıetin emes. Dáldikti talap etedi. Hattamada maıda-shúıde nárseler bolmaıdy.

— Al Belgradta qalaısyz?

— Jyly, — dep kúldi.

— Tynysh pa?

— Tynysh. Tarıhı qala. Halqy óte meıirimdi jáne dos, qarapaıym jáne ashyq adamdar.

— Men nege surap otyrmyn. Úsh kún buryn Výchıchqa qastandyq jasaý josparlanǵany týraly jańalyqtar shyqty.

— Bes jyl Belgradta boldym. Eshqashan agresıa sezingen emespin. Ár elde tótenshe jaǵdaılar bolyp turady.

Árıne, Serbıanyń óz tarıhı qıyndyqtary bar. Biraq syrtqy saıasatta Astana men Belgrad uqsas áreket etedi – Atamqulov muny rastaıdy: Serbıa Túrkıamen, Qytaımen, Reseımen, Eýropa Odaǵymen dos, tipti Amerıkamen de dos bolýǵa tyrysady.

Alaıda, uqsastyqtar tek geosaıasatta ǵana emes.

— Biz serbtermen taǵy qandaı jaǵynan uqsaspyz?

— Minezimizdiń ashyqtyǵy men dostyǵymyz jaǵynan. Kóshede qarasań – bet-álpetteri qabaǵy túsińki sıaqty, biraq sonymen birge olar jan-dúnıesimen ashyq.

Bizde qaımaq bar. Olarda da kaımak bar. Ol sol atalady. Kóptegen meıramhanalarda usynylady.

— Bul qalaı boldy?

— Osman ımperıasynan qalǵan. Basqa kóptegen sózder sıaqty. Bizde «qasyq» – olarda «kashıka». Bizde «sandyq» – olarda «sandýk».

Tórt qol

Keńeıtilgen kelissózderde Toqaev pen Výchıch aǵylshyn tilinde sóılesti, biraq ekeýi de fransýzsha nemese oryssha da sóıleı alady. Serbıa prezıdentiniń sapary derlik mereıtoılyq bolyp shyqty: jaqyn arada dıplomatıalyq qarym-qatynasqa 30 jyl tolady.

Toqaev Serbıany «Eýropadaǵy mańyzdy seriktes» dep atap, Qazaqstanda 60-tan astam serb kompanıasy jumys isteıtinin eske salyp, Belgradqa halyqaralyq alańdardaǵy Qazaqstan bastamalaryn qoldaǵany úshin alǵys aıtty. Prezıdent Výchıchti Qazaqstandaǵy eń joǵary memlekettik marapat – «Altyn Qyran» ordenimen marapattaıtynyn habarlady. Bul tek bir nárseni bildirýi múmkin: Qazaqstan men Serbıa endi memlekettik deńgeıde prıјateљı.

Výchıch óz kezeginde qazaqstandyq tarapqa jyly qabyldaǵany úshin alǵys aıtýdy jalǵastyrdy jáne Qazaqstannyń jetistikterin «búkil álem úshin progrestiń sımvoly» dep atap, maqtaý sózderin aıamady. Serb kóshbasshysy Belgrad qazaqstandyq qurylysshylar men ınvestorlardy shaqyratynyn, qorǵanys ónerkásibi, Jİ jáne derekter ortalyqtarynda birlesken jobalardy júzege asyrǵysy keletinin aıtty.

Keıinirek Výchıch «Altyn Qyran» ordenin aldy. Bul «qol alysý» dep ataýǵa bolmaıtyn áreket boldy.

Toqaev Výchıchti «kórnekti memleket qaıratkeri jáne naǵyz kóshbasshy» dep atady.

Saltanatty rásimnen keıin elder qujattarǵa qol qoıdy. Barlyǵy on memorandým: veterınarıadan jasandy ıntellektke deıin. Jáne bólek – kıno salasy boıynsha. Serbıa álemge Kýstýrısany syılady. Bul memorandým ne syılaıtynyn ýaqyt kórsetedi. Keıde memorandýmdarmen osylaı bolady.

«Ómirimde mundaıdy kórgen emespin»

Brıfıńte eki prezıdent te basty nárseni qaıtalady: dostyq, seriktestik, jaqyn arada dıplomatıalyq qarym-qatynasqa 30 jyl tolady. Transkaspıı dálizin paıdalanýǵa jáne jańa logıstıkalyq baǵyttardy iske qosýǵa kelisti. Jalpy, Astana men Belgrad tek memorandýmdarmen ǵana emes, baılanysta bolýdy qalaıdy.

Toqaev Serbıaǵa EXPO-2027 jumystarynda sáttilik tilep, tájirıbemen bólisýdi usyndy. Ol qazaq halqynyń maqalymen sózin aıaqtady: «Jumyla kótergen júk jeńil».

Výchıch sál emosıonaldyraq boldy. Ol Qazaqstannyń bolashaǵyn «erekshe» dep atap, Toqaevtan «jeke ózinen úırenýge uıalmaıtynyn» aıtty.

Sodan keıin ol arnaıy jasaq týraly aıta bastady. Belgili bolǵandaı, serb prezıdenti eki eldiń qatysqan UAE SWAT Challenge halyqaralyq týrnırin baqylap otyrǵan. «Qazaqstandyq jigitter men qyzdar eshqashan múlt ketken emes, men mundaıdy ómirimde kórgen emespin», - dedi Výchıch jáne Toqaevtan serb jaýyngerlerin daıarlaýǵa kómektesýdi ótindi.

Bir prezıdent ekinshisinen atý boıynsha nusqaýshylar jiberýdi surap, «sizderdiń jigitterińiz ben qyzdaryńyz eshqashan múlt ketpeıdi» dep tańdanysyn bildirgende, sapardyń sátti ótkenin túsinesiz.