InfoHub Logo

Qaryz, nesıe nemese ıpoteka tólemi keshiktirilse, eń birinshi qatelik – jasyrynyp qalý. Qazaqstanda tutynýshylyq nesıeler men problemaly bereshekter jyldam ósip jatyr. Kóbinese qazaqstandyqtar aqsha alyp, ony qaıtarýǵa shamasy kelmeı qalady. Bul jaǵdaıda ne isteý kerek?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Qaryzdyń ósý qarqyny

Qazaqstan Ulttyq bankiniń dereginshe, halyqqa berilgen bank nesıeleri sońǵy jyldary birneshe esege artqan. 2021 jyldyń 1 qańtarynda bul soma 4,378 trln teńge bolsa, 2026 jyldyń 1 qańtarynda 16,660 trln teńgege jetken. Al 2026 jyldyń 1 mamyrynda 16,987 trln teńgege kóterildi.

Sonymen qatar, problemaly bereshekter de kóbeıip keledi. 90 kúnnen astam merzimi ótken jeke tulǵalardyń nesıeleri 2021 jyldyń 1 qańtarynda 386,4 mlrd teńge bolsa, 2026 jyldyń 1 sáýirinde 1,177 trln teńgege jetti. Demek, qazaqstandyqtar tek kóp qaryz almaı, ony óteýge de shamasy kelmeı jatqany baıqalady.

Ipoteka – eń qıyny

Ipoteka – qaryzdy óteı almaǵan jaǵdaıdaǵy eń kúrdeli másele. Tutynýshylyq nesıede nesıe tarıhy men aqsha qaýip tóndirse, ıpotekada baspana qaýipti. 2026 jyldyń birinshi toqsanynda berilgen ıpotekanyń ortasha somasy 21 mln teńge boldy. Al ortasha aılyq tólem 197,3 myń teńgege jetti. Bul – otbasylar úshin aldaǵy jyldardaǵy eń úlken qarjylyq táýekel.

Rassrochka – qaýipsiz emes

Kóbinese rassrochkany nesıeden jeńil dep sanaıdy. Biraq bank nemese MQU arqyly rásimdelse, bul – nesıe kelisimsharty. Ony tólemeý de nesıe tarıhyna áser etedi jáne múlikti tárkileýge ákelýi múmkin.

Tóleýge shama kelmese, ne isteý kerek?

Eń basty ereje – jasyrynbaý. Qarjylyq qıyndyq týyndasa, dereý bankke nemese MQU-ǵa restrýktýrızasıa týraly ótinishpen júginý qajet. Ótinishke qarjylyq jaǵdaıdyń nasharlaǵanyn rastaıtyn qujattardy (jumystan shyǵý, aýrý, tabystyń azaıýy) qosa tirkeý kerek.

Bank nemese MQU ótinishti 15 kún ishinde qarap, jaýap berýge mindetti. Olar tólemdi azaıtý, keıinge qaldyrý, merzimin uzartý nemese basqa da sheshimder usynýy múmkin. Eger bank kelispese nemese jaýabyna kóńilińiz tolmasa, bank nemese mıkroqarjy ombýdsmenine júgine alasyz.

Ipotekamen ne isteý kerek?

Eger ıpoteka tóleminde qıyndyq týyndasa, bankke dereý habarlasý mańyzdy. Qaryz alýshy kelisimshartqa ózgerister engizý týraly ótinish bere alady. Múmkin bolatyn sheshimder: paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý, aılyq tólemdi azaıtý, negizgi borysh pen syıaqyny keıinge qaldyrý, qaryz merzimin uzartý.

Zań boıynsha, qaryz alýshy prosrochka bastalǵannan keıin 30 kún ishinde shartty ózgertý týraly ótinish bere alady. Bank bul ótinishti qarap, jaýap berýge tıis. Ipotekalyq turǵyn úıdi tárkileý – bul sońǵy shara. Oǵan deıin qaryz alýshyǵa máseleni sheshý úshin barlyq múmkindikter berilýi kerek.

Múliktiń tárkilenýi

Eger páter ıpotekada bolsa, ol kepil múlki bolyp sanalady. Uzaq ýaqyt boıy mindettemeler oryndalmasa, bank ony tárkileýdi bastaýy múmkin. Biraq bul birden bolmaıdy. Oǵan deıin qaryz alýshyǵa restrýktýrızasıa, keıinge qaldyrý, turǵyn úıdi óz betinshe satý sıaqty múmkindikter usynylady.

Eger múlik kepilde bolmasa, basqasha mehanızm qoldanylady. Sot oryndaýshylarynyń dereginshe, atqarý qujattary boıynsha óndirip alý birinshi kezekte boryshkerdiń aqshasyna, sonyń ishinde banktegi aqshasyna baǵyttalady. Aqsha jetkiliksiz bolsa, ózge múlikke óndirip alý júrgizilýi múmkin.

Sot oryndaýshysynyń jumysy

Eger másele kredıtormen sheshilmese, qaryz májbúrlep óndirip alý satysyna ótýi múmkin. Bul – atqarý óndirisi, sot oryndaýshysy, arestter, shekteýler jáne aqsha óndirip alý. 2025 jyly Qazaqstanda sot oryndaýshylarynda 9,6 mln atqarý óndirisi bolǵan. 2026 jyldyń birinshi toqsanynda bul kórsetkish 6,7 mln-ǵa jetti. Eger esepshotqa túsetin aqshalar (járdemaqy, zeınetaqy, jalaqy) arestke alynsa, sot oryndaýshysyna habarlasyp, arestti alý nemese zańmen qorǵalǵan aqshalardy óndirip alýdan alyp tastaý týraly ótinish berý qajet.

Kolektorlardyń quqyǵy

Kolektorlardyń áreketi shekteýli. Olar boryshkerge qysym kórsetýge, qorqytýǵa, ar-namysyn aıaqasty etýge quqyly emes. Olar aptasyna úsh retten artyq, tek jumys kúnderi saǵat 8:00-den 21:00-ge deıin ǵana habarlasa alady. Týystarymen nemese jumys berýshimen baılanys tek boryshkerdiń mekenjaıyn nemese baılanys derekterin naqtylaý úshin ǵana múmkin.

Bankrottyq – «qaryzdy joıý» batyrmasy emes

Eger qaryz tym kóbeıip ketse, bankrottyq týraly oılanýǵa bolady. Biraq bul «bárin nólge teńeý» emes. Qazaqstanda bankrottyqtyń úsh túri bar: tólem qabilettiligin qalpyna keltirý, sottan tys bankrottyq jáne sot arqyly bankrottyq. Sottan tys bankrottyq úshin eGov portaly arqyly ótinish berýge bolady. Sot arqyly bankrottyq – eger boryshkerdiń múlki bolsa nemese bankter aldyndaǵy mindettemeler 1600 AEK-ten (6,9 mln teńge) assa qoldanylady.

2026 jyldyń 28 mamyryna deıin bankrottyq rásimderine 423,9 myń ótinish berilgen. Onyń ishinde 69,6 myń azamat bankrot dep tanylyp, jalpy somasy 261,9 mlrd teńge qaryzy keshirilgen. Biraq bankrottyqtan keıin 5 jyl boıy nesıe alýǵa bolmaıdy, qarjylyq jaǵdaı 3 jyl boıy baqylanady.