InfoHub Logo

Shal Gólfstrımge qaıyǵymen bir ózi ǵana shyǵyp júrdi. Mine, seksen tórt kún boldy, teńizge kúnde shyǵady, biraq qarmaǵyna áli de eshteńe ilikken joq. Bastapqy bir jarym aıdaı ýaqyt boıynda buǵan bir bala serik bolǵan edi. Kún óte berdi, qolǵa balyq túspedi, sodan soń balanyń ata-anasy kúder úzip, bul shaldy "jolyn qyrsyq shalǵan sorly-beıbaq" desip, balaǵa endi basqa qaıyqqa aýys dep ámir etken-di. Basqa qaıyqqa barǵanda balanyń joly bolyp, serigi men ekeýi alǵashqy aptanyń ishinde-aq úsh iri jaıyn ustaǵan-dy. Shaldyń jaǵaǵa kúnde qur alaqan oralǵanyn kórgende, bala ony qatty aıap, jany ashıtyn; balyqshynyń bagor, garpýn sekildi qural-saımandaryn, qaıyq ústine quratyn jelkenin qarıanyń úıine kóterisip jetkizip salý úshin ylǵı aldynan shyǵatyn-dy. Qarttyń qaıyǵynyń ústinde shıyrshyqtalyp jatatyn, on boıyna kenep jamaý japsyrylǵan qyryq suraq jelken — beıne tas-talqany shyqqan jasaqtyń qulaǵan týy sıaqtanyp elesteıtin kózge.

Shal — tıtyqtaǵan aryq kisi edi; mańdaıy, moıyny arsa-arsa; betine kúreń-qońyr daqtar túsip, óńi shubar tartqan, mundaı daqtar ystyq jaqtardaǵy teńiz betine túsken kún sáýlesiniń adamnyń óńine shaǵylysýynan paıda bolady.

Shaldyń betin basqan tańdaq moıynǵa deıin jaıylyp taraǵan; eki qoly tilim-tilim, bul -qarmaqqa ilingen iri balyqty sýdan súırep shyǵarǵan kezderinde alaqandy tilip ketken qarmaqbaýdyń izderi. Jaqynda túsken jaranyń orny emes, talaıdan qańsyp jatqan qýań jerdiń jaryǵyndaı eski jaryqtar.

Shaldyń óńi de, kıimi de — bári de tozǵan, kónergen, tek kózinde ǵana erekshe bir nur bar, teńiz sýy tústes janary qaısar adamnyń qalpyn tanytady.

— Santágo, - dedi oǵan bala, ekeýi qaıyq turatyn jıekten jaǵaǵa shyǵyp kele jatqanda, — teńizden balyq aýlaýǵa qaıtadan senimen birge shyǵýyma bolady. Az-maz aqsha taýyp aldyq. Shal balany balyq aýlaýǵa baýlyǵan adam edi, bala ony jaqsy kóretin-di.

— Joq, sen qutty qaıyqqa kez boldyń. Sonda qal, - dedi shal.

— Esińde me, birde balyq aýlaýǵa óziń kúnde shyqsań da qarmaǵyńa seksen jeti kún qatarynan esh nárse iliktire almaǵan eń ǵoı, artynan men saǵan serik bop, ekeýmiz birge shyqqanda, úsh apta boıy kún saıyn bir-bir iri jaıyndy ákelgenbiz de otyrǵanbyz.

— Esimde, - dedi shal. - Meniń qasymnan maǵan senbegendikten ketpegenińdi bilemin.

— Ákem ǵoı meni qystaǵan, al men áli balamyn, baǵynýǵa tıistimin.

— Túsinemin. Óıtpeske bola ma, - dedi shal.

— Bizdiń jolymyz bolaryna ákem onsha senińkiremeıdi.

— Iá, solaı, - dedi shal. - Al, bizde senim mol. Ras emes pe?

— Árıne. Terrasqa baryp syra ápereıin, ishesiń be? Qural-jabdyqty sosyn apararmyz úıge.

— Meıliń, - dedi shal. - Balyqshy balyqshyǵa qonaq káde jasaǵysy kep tursa, bas tartpalyq...

Ekeýi syra ishetin jerge kep jaıǵasyp otyrysty, balyqshylardyń birazy shaldy kelemejdep kúlip te jatty, qarıa buǵan renjigen joq. Kekse balyqshylar shalǵa aıanyshpen qınala qarap qoıyp, biraq syr bermeı, sýdyń aǵyny turasynda, qarmaqty qanshalyq tereńge aparyp salǵandary jaıynda, aýa raıy jóninde, teńizden kórgen-baqqandary haqynda sypaıy ǵana áńgimelesip otyrdy. Búgin joly bolyp oljaly qaıtqandar ustaǵan marlınderiniń ishin jaryp tazalap, bir-bir balyqty qos syryqqa kóldeneń salyp, syryqty eki jaǵynan ekeýlep kóterip, qoımaǵa tasyp aparyp jatty. Balyq osy aradan refrıjeratorǵa¹ tıelip, Gavana bazaryna jóneltiletin.

Qarmaqtaryna akýla ilikken balyqshylar bul oljalaryn ekinshi bettegi akýlany soıyp-tuzdaıtyn zaýytqa aparyp ótkizedi. Munda akýlany shyǵyrǵa salbyrata iledi de, baýyry men jelbezegin sylyp alyp, terisin sypyrady, sosyn etin juqalap tiledi de, tuzdap tastaıdy.

Jel shyǵys jaqtan soqqanda murynǵa akýla fabrıkasynyń qańsyq ıisi keletin edi, biraq, búgin jel teriske aýytqyp basylyp qalǵandyqtan, ıi jóndi bilinbedi. Kún nuryna malynyp turǵan Terras janǵa jaıly-aq.

— Santágo, - dedi bala.

— Áý, - dep ún qatty shal. Ol óziniń syra quıylǵan staqanyna qarap otyryp, ótken bir kúnderdi esine túsirdi.

— Erteń saǵan sardına-balyq ustap bereıin be? - dedi bala.

— Áýre bolma. Odan da beısbol oına. Qaıyq esýge ózimniń de shamam keledi, al aý qurýǵa Rodjelıo bar.

— Joq, ay qurýdy maǵan tapsyr. Balyq aýlaýǵa senimen birge shyǵa almaıtyn bolsam, tym qurysa óstip qolqabys eteıin.

— Syra áperip, syılap otyrsyń ǵoı, mine. Azamat bolǵannyń belgisi bul, - dedi shal.

— Sen meni teńizge alǵash alyp shyqqanda neshede edim osy?

— Beste bolatynsyń. So joly bir ajaldan qalyp eń. Sala qulash jaıyndy sýdan sýyryp alyp, qaıyqqa qaıyryp tastaǵanymda, shorshyp týlap, byt-shytymyzdy shyǵara jazdaǵan-dy. Esińde me sol?

— Esimde. Balyqtyń týlaǵany, quıryǵymen soǵyp bankany syndyrǵany, seniń onymen qalaı alysqanyń - bári esimde. Meni qaıyqtyń art jaǵyna, sý-sý aý jatqan jerge qaraı ytqytyp jiberip, balyqty toqpaqpen tópeı bergensiń, qaıyq qalt-qult etip, qolyńdaǵy toqpaǵyń beıne baltamen aǵash shaýyp jatqandaı, balyqqa dúńk-dúńk tıgen edi, aınalany qannyń ıisi alyp ketken bolatyn.

— Osynyń bárin óziń este saqtadyń ba, álde saǵan keıinnen men aıtyp berip pe edim?

— Meni qasyńa ertip, balyq aýlaýǵa alyp shyqqan eń alǵashqy kúnnen bastap bári de esimde, birin de umytqam joq.

Shal kúnge qaryǵyp qyzaryńqy tartqan kózimen balaǵa meıirlene, súısine qarady.

— Óz ulym bolsań, qasyma qazir-aq irkilmeı ertip áketer edim. Al seniń áke-shesheń bar, onyń ústine óziń jaqsy qaıyqqa kez bolǵan ekensiń.

— Otyra turshy, sardına alyp keleıin. Jatqan jerin bilemin, úsh-tórteýin alyp keleıin.

— Ózimniń búgin ustaǵan balyǵym da so qalpynda tur. Jáshikke tuzdap salyp qoıǵam.

— Men saǵan tórt jas balyq alyp keleıin.

— Bireýin ákelseń de qanaǵat, - dedi shal

Ol bolashaqqa degen senimi men úmitin esh ýaqytta joǵaltqan emes-ti. Teńiz jaqtan salqyn samal eskendeı raqat taptyryp, kóńildegi kúıdi shıryqtyra tústi.

— Joq, ekeýin ákelemin, - dedi bala.

— Maqul, ákele ǵoı, - dedi shal kónip. - Záýaty, bir jerden qymqyrǵan joq pa ediń?

— Qymqyrǵym kelse, qymqyrýyma da bolar edi. Biraq, satyp aldym.

— Rahmet, - dedi shal.

Balanyń aıtqanyna kóne ketti, muny ózine min kórmedi, esh qaltarysy joq aqkóńil adam bolǵandyqtan, ondaı oı basyna kelmedi de. Balanyń peıiline shyn yqylas bildirdi, munda turǵan ne sókettik bar? Masqaraǵa qaldyratyndaı, adamgershilikke nuqsan keltiretindeı is emes qoı. Shal solaı dep biledi.

— Jel baǵyty aýytqymasa, erteń kún raıy jaqsy bolady, - dedi shal.

— Balyqty qaı tustan aýlamaqsyń? - dep surady bala.

— Jaǵadan aýlaǵyraq baryp aýlaımyn. Jel baǵyty ózgerse ǵana keıin qaıtamyn. Ózim tańerteń ala kóbeden shyǵamyn.

— Bizdiń qaıyqtyń ıesin de jaǵadan uzańqyrap shyǵýǵa kóndirý kerek bolar. Qarmaǵyńa ǵajap bir iri balyq ilikse biz saǵan járdem berer ek.

— Seniń ıeń jaǵadan tym jyraqtap ketkendi jaqtyrmaıdy.

— Ras, - dedi bala. - Biraq oǵan, shaǵalalardyń qalaı ushqanyn da baıqatpaıtyndaı etip, bir aıla jasarmyn. Sodan keıin ony altyn makrelder júzip júretin qıyrǵa qaraı uzańqyrap shyǵýǵa kóndirýge bolady.

— Onyń kózi sonshalyq nashar kóretin bop qalǵany ma?

— Múlde soqyr bolýǵa jaqyn.

— Sumdyq eken. Ol teńiz tasbaqasyn aýlaýǵa esh ýaqytta shyqqan kisi emes edi. Kózge osy tasbaqadan kóbirek zaqym keledi, kisi kóbinese sodan soqyr bolady.

— Sen teńiz tasbaqasyn talaı jyl aýlap ediń, sonda da kózińde eshqandaı kemdik joq qoı.

— Men — elden erek shalmyn.

— Qarmaǵyńa ǵajap bir nán balyq ilikse, oǵan shamań keler me edi?

— Keler dep oılaımyn. Mundaıda eń basty nárse — eptilik.

— Al káne, turaıyq, qural-jabdyqty úıge aparaıyq. Sosyn men aýdy alaıyn da, baryp sardına ákeleıin.

Ekeýi qural-jabdyqty qaıyqtan túsirdi. Jelken qurylatyn kindik dińgekti ıyǵyna salyp shal alyp júrdi de, shýmaqtalǵan qarmaqbaýlar salynǵan kishkene aǵash jáshikti, bagor men tutqaly garpýndy bala kóterdi. Qarmaqqa shanshatyn qurt-shabaq salynǵan jáshik, sýdan súırep alynǵan jaıyndy qaraǵustan soǵýǵa kerek toqpaq qaıyqtyń túbinde qaldy. Shal kerek-jaraǵyn qaıyqta túgel qaldyryp ketse de, bulardy urlaýǵa eshkimniń qoly bara qoımas edi, biraq shyqqa malynyp dymqyl tartyp qalmas úshin aýyr quraldar men jelkendi úıge aparyp qoıǵany teris emes. Bul jerdiń turǵyndarynyń bir de bireýi munyń múlkine qyzyqpasyna shal kámil sense de, bagor pan garpýndy bógde kózden tasa ǵyp, ala ketkendi maqul kórdi.

Ekeýi jolmen joǵary kóterilip, shaldyń lashyǵyna kelip, shalqasynan ashyq jatqan esikten ishke kirdi. Shal jelken oralǵan dińgekti qabyrǵaǵa súıedi de, bala qolyndaǵy qural-jabdyqty sonyń qasyna qoıdy. Kindik dińgektiń uzyndyǵy - bul jaqta gýapo dep atalatyn pálma aǵashynyń japyraǵynan jasalǵan myna lashyqtyń turqyna jýyq edi. Lashyqta bir kereýet, bir ústel, jalǵyz oryndyq jáne ot jaǵyp, tamaq pisirý úshin balshyq edennen qazylǵan jer oshaq bar edi. Prestelgen japyraq taqtaılardan qalanǵan qońyr qabyrǵaǵa táńiriniń beınesi men Saıta Marıa del Kobreniń sýreti ilingen; túrli-tústi boıaýmen áshekeılep salynǵan bul sýretter — shaldyń áıelinen qalǵan mura bolatyn. Qabyrǵada bir kezde onyń áıeliniń de sándi jasalǵan fotosýreti ilýli turatyn-dy, qaraǵan saıyn kóńili bosaı beretin bolǵan soń, shal ol sýretti tyǵyp tastaǵan edi. Qazir bul fotosýret buryshtaǵy sórede, jýylǵan taza kóılektiń astynda jatyr.

— Keshke ne tamaǵyń bar?- dep surady bala.

— Balyq qosyp pisirilgen bir shóńke kúrish botqa bar. Jeısiń be?

— Joq, úıime baryp tamaqtanam. Ot jaǵyp bereıin be?

— Qajeti joq. Keıinirek ózim jaǵyp alarmyn. Ne bolmasa, kúrishti sýyq kúıinde-aq jeı berermin.

— Aýdy alýyma bola ma?

— Bolǵanda qandaı.

Biraq bul arada eshqandaı aý joq edi, ony ózderi áldeqashan satyp jibergen-di, munyń bári balanyń esinde. Sonda da ekeýi syr bermeı, shaldyń qolynda sol aý bar sekildi pishin tanytatyn bir-birine. Balyq eti qosyp pisirilgen shóńke toly kúrish botqa da joq-ty, bala muny da biletin.

— Seksen bes — Qutty san, - dedi shal. — Salmaǵy myń qadaq tartatyn bir jaıyndy erteń soqpas pa ekem?

— Men aýdy alyp, sardına ákelýge baryp keleıin. Sen esik aldyńda kún shýaqta otyra tur.

— Maqul keshegi shyqqan gazet bar edi mende. Beısbol týraly jazǵanyn oqı turaıyn.

Shaldyń gazeti shyn baryn, nemese bul da qur aıtylǵan sóz ekenin bala bile almaı tur edi. Qarıa rasynda da bir gazetti kereýettiń astynan sýyryp aldy.

— Muny maǵan sharap dúkeninde Perıko berip edi, - dedi jaıyn aıtyp.

— Men bir azyraq balyq alamyn da qaıta oralam. Sosyn ekeýmizdiń balyǵymyzdy da salqyn jerge qoıamyn, erteń tańerteń bólisip alamyz. Al beısbol jóninde qaıtyp kelgen soń aıtyp berersiń maǵan.

— "Iankı" utylmasqa kerek.

— Klıvlendik "Indeıster" olardy topaıdan bir-aq qaqpasa neǵylsyn!

— Qoryqpa, balam! Uly Dı Madjıony esińe al.

— Men tek "Indeısterden" ǵana emes, Detroıttyń "Jolbarystarynan" da qorqamyn.

— Sen tipti bara-bara Sınsınnatıdiń "Qyzylóńdilerinen" de, Chıkagolyq "Aq shulyqtardan" da qorqarsyń.

— Gazetti oqy-daǵy, men kelgen soń aıtyp ber bárin.

— Seksen bes degen sany bar lotereıa bıletin satyp alsaq qaıtedi, o? Erteń seksen besinshi kún ǵoı?

— Satyp alsaq nesi bar? - dedi bala. - Álde seksen jeti degen sany bar bıletti alǵan tıimdi me? Budan burynǵy bir joly qolǵa olja seksen jeti kún degende iligip edi ǵoı.

— Esh nárse de eki ret qaıtalanbaıdy. Al óziń seksen bes degen sany bar bıletti taba alasyń ba?

— Tapsyrys beremin.

— Jalǵyz bılet. Eki jarym dollar kerek. Bul aqshany qaıdan qaryzǵa alsaq eken?

— Op-ońaı! Eki jarym dollardy kimnen bolsa da surap ala alamyn men.

— Bul meniń de qolymnan keler edi. Biraq, qaryz almaýǵa tyrysamyn. Áýeli qaryz surasań, artynan qaıyr surarsyń...

— Ózińe salqyn tıip qalmasyn, qarıa, qazir qyrkúıek aıy, kúz ekenin umytpa.

— Qyrkúıekte iri balyqtar jóńkilip júre bastaıdy. Qaıratty osy kezde kórsetý kerek. Mamyr aıynda balyq aýlaý árkimniń-aq qolynan keledi.

— Al, kettim sardına ustap ákelýge, - dedi bala.

Ol qaıta aınalyp kelgende, kún batyp, ymyrt úıirilip qalǵan edi, shal oryndyqtyń arqalyǵyna arqasyn súıep uıyqtap otyr eken. Bala kereýettiń ústinen kónetoz kórpesheni alyp, shaldyń ıyǵyna japty. Káriligine qaramastan, shaldyń jaýyryny qaqpaqtaı, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı som tulǵaly edi, moıny da jýan bolatyn; qazir ol basyn tómen salbyratyp uıyqtap otyrǵanda, jelkesiniń qatpar-qatpar ájimderi de jóndi baıqalmady. Ústindegi kóılegi qaıyǵyna quratyn jelkeni sekildi qyryq jamaý edi, japsyrylǵan jamaýlarynyń biri shala ońyp, biri kúnge kúıip, múlde aǵaryp ketken. Shaldyń syrt bitimi som kóringenmen, óńi tym kári edi, qazir ol kózin jumyp, uıyqtap otyrǵan shaǵynda óńi múlde tym solǵyn tartyp, jansyz adamnyń keskinindeı elestedi. Oqyǵan gazeti tizesiniń ústinde jatyr, jel ushyryp ketpes úshin shyntaǵymen basyp apty. Aıaǵy jalań aıaq.

Bala shaldy oıatqan joq, shyǵyp ketti. Birazdan soń qaıta aınalyp kelse, shal áli uıyqtap otyr eken.

— Uıqyńdy ash! - dedi bala oıatyp, shaldyń salbyraǵan qolyn onyń tizesiniń ústine qoıdy.

Shal kózin ashty. Uıqysynan tez sergip, kúlimsiredi.

— Ne ákeldiń? - dedi.

— Tamaq ákeldim. Qazir aýqattanamyz.

— Qarnym onsha asha qoıǵan joq.

— Kelińiz, tamaqtanamyz. Ashtan-ash balyq aýlaýǵa bolmaıdy.

— Men ash júrip te balyq aýlap kórgenmin, - dedi shal gazetin búktep, ornynan túregele berip. Arqasyna jabylǵan odeıalony almaq bolyp edi.

— Kórpesheni qozǵama, - dedi bala, - ózim tiri turǵanda seni balyq aýlaýǵa ashtan ash jibere qoımaspyn.

— Onda ózińdi saqtaı bil, ǵumyryńnyń uzaq bolýyn oıla, - dedi shal - Al tamaǵyń qaısy, ne jeımiz?

— Qara burshaq qosqan kúrish pen qýyrylǵan banan bar, jáne pisken sıyr etin jeımiz.

Bala Terrastaǵy kishkene meıramhanadan metal ydyspen tamaq alyp kelgen-di. Shanyshqy, pyshaq, qasyqty árqaısysyn qol súrtetin úlbirek qaǵazǵa bólek-bólek orap, qaltasyna salyp ákelgen edi.

— Munyń bárin kim berdi saǵan?

— Meıramhananyń qojaıyny Martın berdi.

— Oǵan alǵys aıtý kerek.

— Alǵys aıttym, ala kóńil bolmaı-aq qoı, - dedi bala.

— İri balyq ustasam, eń eti mol bóligin soǵan ákep berermin-aý, - dedi shal. - Onyń bizge etken járdemi jalǵyz bul ǵana ma?

— Iá, bir ǵana bul emes.

— Endeshe oǵan balyqtyń tek bir bóligin ǵana berý az bolady. Ol bizge kóp jaqsylyq etken kisi.

— Oǵan búgin syra da alyp berdim.

— Men konservilengen syrany táýir kóremin.

— Bilemin. Biraq, búgin ol shynyǵa quıylǵan syra berdi. Shynysyn qaıyra ótkizemin.

— Oı, rahmet saǵan, - dedi shal - Qane, aýqattanamyz ba?

Men saǵan tamaqtanaıyq dep mana aıttym ǵoı, - dedi bala shaldy erkeleı kinálap. - Seni ústel basyna qashan kep otyrar eken dep kútýdemin, tamaq sýyp qalmasyn dep, ydystyń qaqpaǵyn da ashpaı otyrmyn.

— Al, tamaqtanalyq. Jýynyp alýym da kerek edi-aý.

"Qaıda baryp jýynbaqsyń?" dep oılady bala. Qudyq bul aradan eki kvartal jyraq jerde. "Qarıaǵa sý ázirlep, sabyn men jaqsy oramal da daıyndap qoıýym kerek eken. Erterek nege oılamadym muny? Buǵan jańa kóılek te, qystyq kúrte de kerek, aıaǵyna bir aıaq-kıim jáne ústine jamylatyn bir kórpe kerek".

— Et dámdi eken, - dep maqtady shal.

— Maǵan beısbol turaly áńgimeńdi aıtshy, - dedi bala oǵan ótinish qyp.

— Amerıkan lıgasynda, men aıtqandaı "Iankıler" utysqa ıe bolýly, - dep, shal sózin súısingen raımen astady.

— Iá, solaı, biraq, búgin olardy omaqasyrdy ǵoı.

— Oqasy joq. Onyń esesine uly Dı Madjıo oıynǵa qaıta qosyldy.

— Onyń bir ózi bir komanda emes qoı.

— Ras. Biraq aıqastyń nátıjesin sonyń oıyny sheshedi. Ekinshi lıgada Brýklındikter men Fıladelfıalyqtar aıqasýda, oıynnyń barysyna qaraǵanda, Brýklındikter- diń jeńetin syńaıy bar. Dık Saızlerdiń dopty qalaı tepkeni esińde me? Anaý eski parkte oınaǵanda onyń dop tebýi ǵalamat boldy ǵoı!

— Óte ǵajap! Ol dopty tepkende, alysqa shyrqatyp ushyrady.

— Onyń Terrassaǵa kelgeni esińde me? Men ony ózimmen birge balyq aýlaýǵa shaqyrǵym kep, biraq bul oıymdy aıtýǵa bata almaı, shaqyryp kel dep ótinish qylǵanymda, sen de bata almaǵansyń.

— Esimde. Jasqanǵanym aqylsyzdyq bolǵan. Bizdiń shaqyrǵanymyzǵa ol kóne ketse... Sonda ne bolar edi? Onda óle-ólgenshe este saqtalatyn oqıǵa bolar edi.

— Shirkin, uly Dı Madjıony qasyńa ertip, teńizden balyq aýlaýǵa bir shyǵar ma edi. Jurt onyń ákesi balyqshy bolǵan desedi. Kim biledi, ol da bir kezde biz sekildi kedeı bolǵan shyǵar, bizden jerimes edi.

— Uly Saızlerdiń ákesi esh ýaqytta kedeı bolmaǵan. Ol kisi mendeı kezinde eń myqty komandalarda oınaǵan.

— Al men sendeı kezimde Afrıka jaǵalaýyna júzip barǵan jelkendi kemede ıýnǵa edim. Keshkilikte teńiz jaǵasyna shubyryp kelgen arystandardy talaı kórgenmin.

— Muny maǵan aıtqansyń.

— Ne jóninde áńgimelessek eken: Afrıka jaıynda ma, álde beısbol haqynda ma?

— Beısbol jóninde áńgimeleseıik. Maǵan uly Djon Mak-Graý týraly aıtshy.

— Ol da baıaǵyda bizdiń Terrassaǵa kelip-ketip júretin-di. İship alsa eshkimge yryq bermeıtin. Tek beısbol ǵana emes, júırik attar jaıyndaǵy áńgimege de qyzý aralasa ketetin. At báıgesiniń baǵdarlamasyn qaltasynan bir tastamaıtyn, júırik attardyń esimderin telefonmen de aıtyp beretin.

— Ol — uly bapker bolǵan, - dedi bala. - Ony dúnıe júzindegi eń uly jattyqtyrýshy bolǵan deıdi ylǵı ákem.

— Óıtkeni ákeń ony jıi kórýshi edi. Eger bizdiń jaqqa Dúroshe de jylma-jyl kelip-ketip júrgen bolsa, seniń ákeń ony da dúnıe júzindegi eń uly bapker dep sanaǵan bolar edi.

— Senińshe qalaı, eń uly jattyqtyrýshy kim? Lúk pe, álde Maık Gonsales pe?

— Menińshe, ol ekeýi bir-birine para-par.

— Al dúnıe júzindegi eń jaqsy balyqshy - sensiń.

— Joq-á. Menen de asqan balyqshylar bar, kóbimen joldas bolǵanmyn.

— Oı táıir-aı!- dedi bala. - Dúnıede jaqsy kisiler, sondaı tamasha balyqshylar az emes shyǵar. Biraq sendeı adam esh jerde joq.

— Rahmet. Bulaı dep oılaǵanyńa qatty qýanamyn. Qarmaǵyma tym iri balyq ilige qoımas, ol ilikse, syr bildirip alarmyn da, seniń maǵan kóńiliń qap júrer.

— Burynǵy kúsh-qýatyń bolsa sýda ondaı iri balyq qalmaǵan da shyǵar.

— Áli myqtymyn dep oılaǵanmen burynǵy kúsh-qýat qaıdan bolsyn. Biraq ádis-aılam men shydamym jeterlik.

— Sen endi jatyp uıyqta, tańǵa deıin tyńaıyp al. Ydys- aıaqty ózim aparyp beremin.

— Maqul. Sen de jaqsy jatyp, jaıly tur. Tańerteń ózim oıatarmyn.

— Sen meni oıatatyn qońyraýly saǵatsyń ǵoı, - dedi bala.

— Qońyraýly saǵat bolatynym - kárilikten ǵoı. Qarttardyń sonshama erte oıanatyn sebebi ne deısiń? Tym bolmasa so kúndi uzartý úshin óstetin bolar.

— Bilmedim. Jastardyń kóp uıyqtaıtyny, qatyp uıyqtaıtyny ǵana málim maǵan.

— Bul maǵan aıan, - dedi shal, - seni ýaqytynda oıatamyn.

— Nege ekenin qaıdam, ózimdi senen basqa bógde bireýdiń oıatqanyn jaratpaımyn. Men sol bireýden kemdeı-aq.

— Túsinemin.

— Jaqsy uıyqta, ata.

Bala shyǵyp ketti. Bular tamaqty shyraq jaqpaı otyryp-aq ishken, shal qarańǵy lashyqta shalbaryn sheship, tósegine kelip jatty. Shalbardy jumarlap búktep, jastyq ornyna basyna jastandy, gazetti de sonyń arasyna tyǵa saldy. Kórpesheni jamyldy da, kereýetke tósenish retinde jaıylǵan gazetterdiń ústine kelip jata ketti.

Ol tez uıyqtap qaldy, óziniń jas kezinde kórgen Afrıkasy, onyń sozylyp jatqan sap-sary jaǵalaýy, kózdi uıaltar shańqan qaıyry, bıik jartastary men qyzyl shaqat taýlary túsine kirdi. Ylǵı túnde túsinde ol osy Afrıka jaǵalaýyna keletin-di, bıik qabaqqa doldana urǵan tolqyn shýyn estıtin, jergilikti adamdardyń qaıyqtaryn súırelep qyrǵa shyǵaryp jatqanyn kóretin. Kemeniń palýbasynan ańqyǵan qara maı men kúıik ıisi, jaǵadan tańǵy samal jelpip ákelgen Afrıka ıisi murnyna keletin edi.

Ádette osy ıis murnyna kelgen kezde oıanyp ketetin edi de, tóseginen turyp, kıinip, balany oıatýǵa jóneletin-di. Afrıka jaǵalaýynyń ıisi búgin murnyna erte keldi, shal munyń tús ekenin uǵyp, bıik jartastardyń shoshaıyp shyǵyp turǵan appaq ushar basyn, Kanar araldarynyń túbekteri men qoınaýlaryn kórgisi kep, uıqy qushaǵynda qozǵalmaı jata berdi.

Buryn onyń túsine qym-qıǵash oqıǵa, daýyl, áıel, jaıyn balyq, tóbeles, surapyl saıys jıi enetin edi, óziniń jubaıyn da túsinde jıi kóretuǵyn. Endi munyń biri de túsine kirmeıtin bolǵan. Ol túsinde tek alystaǵy elderdi, teńizdiń jaǵasyna kelgen arystannyń kúshikterin ǵana kórip júrdi. Qara kóleńkelengen keshki shaqta arystannyń kúshikteri mysyqtyń balalary sekildi birin-biri tistelep, domalap-aýnap oınaıdy; shal bularǵa qyzyǵyp, súısinip qaraıdy, óziniń qasyndaǵy balany qandaı jaqsy kórse dál sondaı sezimmen qaraıdy, al biraq osy bala shaldyń túsine bir enip kórgen joq-ty.

Shal kenet oıanyp ketti, ashyq turǵan esikten aspandaǵy aıǵa kóz saldy da, basyna jastaǵan shalbaryn alyp kıdi. Lashyqtan shyǵyp dáret syndyrdy da, balany oıatpaq bolyp, jolmen joǵary qaraı qozǵaldy. Tańǵy salqyn aýadan denesi azdap tońazıyn dedi. Biraq bul kúıdiń onsha uzaqqa sozylmasyn biledi. Sálden keıin qaıyqqa otyryp, qolǵa eskek alǵannan soń denesiniń dyz-dyz qaınap júre beretini ózine aıan.

Balanyń úıiniń esigi ashyq tur edi, shal jalań aıaǵym eptep basyp, ishke kirdi. Bala aldyńǵy bólmedegi kereýette uıyqtap jatqan-dy. Terezeden bolar-bolmas aı jaryǵy túsip tur. Shal balanyń qasyna kep, sıraǵynan aqyryn ǵana qysyp ustady; bala uıqysynan oıanyp, shalqasyna aýnap túsip, buǵan kózin ashyp qaraǵan kezde ǵana qarıa qolyn bosatyp, basyn ızedi, bala kereýettiń qasyndaǵy oryndyq ústine qoıǵan shalbaryn alyp, tóseginde otyryp kıdi.

Shal syrtqa bettegende, bala onyń sońynan ere shyqty. Ol áli uıqysyn asha almaı tur edi.

— Keshirim et, - dedi shal balany ıyǵynan qushaqtap.

— O ne degeniń. Erte turý - bizdiń erkek zatynyń peshenesine jazylǵan ǵoı. Buǵan laj joq.

Olar jolmen tómendep, shaldyń lashyǵyna qaraı bettep edi. Jelken oralǵan dińgekterin ıyqtaryna sap kóterip kele jatqan jalań aıaq adamdar qarańǵy jol boıynda aldarynan kóp ushyrasty.

Lashyqqa kelgen soń qarmaqbaýlar salynǵan sebetti jáne garpýn men bagordy bala aldy da, jelken oralǵan dińgekti kóterip ap shal ıyǵyna saldy.

— Kofe ishesiń be? - dep surady bala.

— Áýeli qural-jabdyqty qaıyqqa jetkizelik, kofeni sosyn ishermiz.

Balyqshylar tamaqtanatyn shaǵyn asqana óte erte ashylatyn edi, shal men bala asqanadan konserviniń qalbyrymen kofe ishti.

— Ata, túnde jaqsy uıyqtadyń ba? - dep surady bala. - Ózi uıqysy shaıdaı ashylsa da, esineńgirep otyrdy.

— Óte jaqsy uıyqtadym, Manalın. Búgin oljaly qaıtarmyn dep oılaımyn.

— Buǵan sóz joq, - dedi bala. - Al endi men ýáde etken balyqtarymdy alyp keleıin. Bizdiń qaıyqtyń ıesi qural-jabdyqtaryn ózi alyp keledi. Ol óziniń zattaryn basqa bireýdiń kóteriskenin jaqtyrmaıdy.

— Al, biz ondaı emespiz. Qural-jabdyqty men saǵan bes jasyńnan bastap-aq kóterýge bere bergem.

— Bilemin, - dedi bala. - Kishkene otyra turshy, qazir kelem. Taǵy kofe ish. Bizge qaryzǵa beredi munda.

Ol sý jaǵasynyń marjandaı jyltyraǵan ýaq maıda tastaryn jalań aıaǵymen sýdyrlatyp, jem balyq saqtaıtyn tońazytqyshqa qaraı júgire jóneldi.

Shal kofeni asyqpaı ishti. Kofege qazir jaqsylap turyp qanyp almaq, óıtkeni, osydan keıin búgin nár tatpaıtyny ózine aıan. Ac qamdaý, tamaq pisirý degennen ol ábden jalyqqan edi, balyq aýlaýǵa shyqqanda eshqashan da jolazyq almaıtyn-dy. Qaıyǵynyń tumsyq jaǵyna aparyp bir qumyra sý qoıady, keshke deıingi qoregi - sol sý ǵana.

Bala qaǵazǵa orap balyq alyp keldi.

Ekeýi tar soqpaqpen tómen quldılap, aıaqtarymen basqan jeriniń qumdaq topyraǵyn sýsyta, sýǵa qaraı bet aldy. Qaıyqty turǵan ornynan sál kótere ıterip sýǵa túsirdi.

— Ata, jolyń bolsyn, oljaly qaıt!

Seniń de jolyń bolsyn.

Shal eskektiń belindegi tuzaqsha jipti qaıyqtyń erneýine qaǵylǵan tutqaǵa ildi de, qarańǵyda qaıyǵyn aqyryn jyljytyp qoınaýdan shyǵara berdi. Ózge tustardaǵy qaıyqtar da júzip shyqty; aı taýdyń yǵyna jasyrynyp, tóńirek qarańǵy tartyp turǵandyqtan, bul qaıyqtardy shal kóre almady, biraq eskekterdiń syqyrlap, sýdy eskeni oǵan anyq estildi.

Anda-sanda, birde ana, birde myna qaıyqtan balyqshylardyń sóılegen únderi qulaqqa keledi. Degenmen kóp qaıyq jym-jyrt, o jaqtan tek eskektiń sholpyly ǵana estilip tur. Qoınaýdan uzańqyrap shyqqan soń qaıyqtar jan-jaqqa bytyraı bastady, ár balyqshy óziniń balyq ustarmyn dep dámelengen jaǵyna qaraı bet túzedi.

Shal jaǵadan uzap ketýge kúni buryn uıǵarym qylǵan bolatyn; ol muhıttyń tańǵy salqyn samalyn betke alyp, teńizdiń órine qaraı tura tarta berdi. Aıdynnyń, balyqshylar "úlken qudyq" dep ataıtyn tusynan júzip ótip bara jatqanda, shaldyń kózine sý túbinde jaltyraǵan baldyr shalyndy. Osy tusta sýdyń tereńdigi, teńiz ólshemimen eseptegende, jeti júz sajenǵa jetip, sýdyń túbi kilt shuńqyraıyp ketetin de, tolqyǵan sý sol shuńǵylǵa kıligip, ıirim jasaıtyn, sol sebepti bul araǵa ne bir alýan balyqtar úıirilip jıylyp qalatyn-dy. Maıda balyqtar men shaıandar byqı qaptap, sýdyń eń tereń jerlerine shaıan tekti jándikter - karakatısalar tolyp ketetin; bular túnde sý betine qalqyp shyǵatyn da, teńizdiń kezbe balyqtaryna jem bolatyn.

Shal tańnyń jaqyn ekenin sezdi, qaıyǵyn aqyryn ǵana esip kele jatty, bir mezgilde qulaǵyna dirildegen bir dybys shalyndy. Bul dybys - sýdan yrshyp shyǵyp, qatqyl qanatymen aýany tilip ushyp bara jatqan qanatty balyqtyń sýyly edi. Shal qanatty balyqtardy janyna bir túrli jaqyn kóretin, olar munyń muhıttaǵy aıaýly dostary edi. Ol qustardy, ásirese, jem izdep, biraq taba almaı, ylǵı sharq uryp ushyp júretin náp-názik, kip-kishkentaı teńiz qarlyǵashtaryn qatty aıaıtyn. "Jyrtqyshtaryn hám iri, myqty qustardy eseptemesek, kópshilik qustyń kúnkórisi bizdiń kúnkórisimizden góri aýyryraq-aý, — dep oılaıtyn. — Muhıttyń keıde burqyrap doldanyp ketetini bar, qustardy myna teńiz qarlyǵashy sekildi etip, názik qyp, álsiz ǵyp nege jaratty eken? Muhıtta meıirim de mol, ári ǵajap sulý, biraq, keıde ol qaharyna minip alady. Sý betin sharlap jem izdep, álsiz, jalynyshty daýyspen ún salyp ushyp júrgen qustar muhıtqa teń kele me, olar tym názik qoı".

Shal teńizdi ylǵı ishinen "la mar" dep ataıtyn; teńizdi jaqsy kóretin ıspandyqtar osylaı deıtin-di. Keıde sol jurttyń teńizdi jaqsy kóre turyp, jamandaıtyny da bar, biraq mundaıda sózdi árqashan áıelder áýenine keltirip, jińishkertin aıtady. Qarmaqtarynyń baýlaryna qaltqy ornyna sýǵa batpaıtyn kespeltek zat - býı baılap alyp, akýlanyń baýyr etiniń qymbat kezinde satyp alǵan motorly qaıyqtarymen júretin jas balyqshylar teńiz degen sózdi erkek áýenine salyp, jýandatyp, ıspansha "el mar" dep ataıtyn. Olar teńiz jaıyn áńgime etkende, teńizdiń shalqarlyǵyn aıtyp esiletin, keıde ony baqtalasyndaı, keıde tipti dushpanyndaı kórip te sóıleıtin. Al, shal teńizdi erekshe qasıettep, ony - meıiri tússe mol raqymyn tógetin, meıiri túspese, syrt aınalyp ketetin áıelge ǵana uqsatýshy edi, teńiz burq-sarq etip doldansa, kóbigin shashsa, amalyń qaısy, onyń tabıǵatynyń ózi sondaı. "Aspandaǵy aı teńizdi arýdaı balqytyp terbetedi", — dep oılady shal.

Ol qaıyqty bir qalyppen aqyryn ǵana esip kele jatty. Keıbir ıirimderdiń tusy bolmasa,

sýdyń beti jaı ǵana qybyrlap, muhıt baıaý ǵana terbelip jatyr edi. Shal qaıyqty tolqynnyń yńǵaıymen yqqa qaraı júzdirgendikten, qolyna kúsh kóp túspeı, eskekti erkin sermep otyrdy. Tań biline bastady. Jetsem degen mejesinen uzańqyrap ketkenin sonda baryp ańǵardy qart.

"Bir apta boıy tereń jerlerden eshteńe ustaı almadym, — dep oılady shal. — Búgin bonıto men albakore balyqtarynyń qalyń jerine qarmaq salyp bir kóreıin. Ol mańda alyp jaıyn júzip júrýi de múmkin emes pe?"

Tań áli atqan joq, shal jem shanshylǵan qarmaqtaryn sýǵa serpip tastady da, tolqynnyń yńǵaıymen aqyryn ǵana júze berdi. Jem shanshylǵan qarmaqtyń biri - teńiz ólshemimen alǵanda, qyryq sajen tereńdikke boılady da, ekinshisi - jetpis bes, úshinshisi - júz, tórtinshisi - júz jıyrma bes sajen tereńdikke jetti. Ár qarmaqtyń sabaǵy kishirek balyqtyń ishinen ótkizilip, jan-jaǵynan býylyp, tigilip tastalǵan edi de, dál ımek ushtaryna aq shabaqtar shanshylǵan bolatyn. Qarmaqtyń úshkir tarmaǵyna eki kózinen túırelgen aq shabaqtar moıynǵa taǵylǵan alqa sekildi tizilip jalt-jult etip turǵan. Taqaý kelgen jaıyn bolsa, jas balyqtyń etiniń burqyraǵan tátti ıisine eltimeýi múmkin emes.

Balanyń bergen eki jaıyn balyǵyn shal baýy eń uzyn qarmaǵyna shanshyp, qalǵan eki qarmaǵynyń birine kógildir tústi úlken makrel, ekinshisiniń ushyna sarǵyl tústi ýmbrısa ilgen. Bul jemderin sýǵa keshe de salǵan edi, sonda da áli buzylǵan joq, qarmaqtyń dál ushyna túırelgen aq shabaqtar sol jemderge hosh ıis taratyp, jaınatyp, jarqyldatyp jiberdi. Jýandyǵy qaryndashtaı ár qarmaqbaýdyń astynan solqyldaq shybyq tirelip qoıylǵan, jemge balyq soqtyǵa qalsa-aq, shybyq ıilmek; ár qarmaqtyń baýyna eki-ekiden shýmaq jip sabaqtalǵan, ár shýmaqtyń uzyndyǵy - qyryq sajen. Bul shýmaqtardy basqa shýmaqtarǵa jalǵaýǵa bolady, sonda baý uzara túsedi de, qarmaqqa ilingen jaıyndy, eger qajeti bolsa, úsh júz sajennen de árige jibere berýge bolady.

Shal endi solqyldaq shybyqtar ıilip qalmas pa eken dep baqylap otyr, qarmaqtyń baýlary tura sozylyp, tereńge túzý boılaýyn qadaǵalap, eskekti aqyryn ǵana esti. Aǵaryp tań da atyp, kún shyǵýǵa taıaý qaldy.

Kúnniń kózi teńiz betinen sál kóterilgen kezde, shalǵa ózge qaıyqtar da aıqyn kórindi; bular tómenirekte edi, keń tarapqa shashyraı shyqqanmen jaǵadan uzamaǵan bolatyn. Sáýlesi sýda qubylyp oınap, kún nury tógile tústi. Kúnniń kózi sál bıiktep kóterilgen kezde onyń sýǵa shaǵylysqan shuǵylasy kózdi aýyrtty. Shal sý betiniń qubylysyna qaramaýǵa tyrysyp, eskegin ese berdi. Qarmaǵy boılaǵan qarakók tuńǵıyqqa qadady kózin. Onyń qarmaǵynyń baýlary basqa balyqshylardikindeı kólbeńdemeı, tereńge ylǵı túzý tartylyp ketetin edi de, qarmaǵynyń ushtaryna shanyshqan jemi balyqty tereńnen, shaldyń osy mejeden soǵar-aý degen jerinen tosatyn. Ózge balyqshylar qarmaqtarynyń baýlaryn sýdyń aǵynymen qalqytyp jibere beretin, keıde olaryn júz sajenge deıin shubaltyp sozyp tastaǵanda da tereńdigi alpys sajen tusta ǵana júretin-di.

"Qarmaqty dál-aq serpip salamyn. Tek jolym bolmaı júr, - dep oılap ótti shal. — Biraq, kim biledi? Múmkin, búgin bir yryzdyq buıyrar. Bir kúnnen bir kúnniń aıyrmasy bar ǵoı. Árıne, kúnde jolyń bolǵanǵa ne jetsin. Men ózim dandaısymaıtyn kisimin. Baqyt qonsa, oǵan shalqyp-tasyp ketpes em.

Kúnniń kózi bıiktep, sáske boldy. Endi shyǵys jaqqa qaraǵanda, kún kózdi onsha aýyrta qoımady. Shalǵa endi tómengi jaqtan tek úsh qaıyq qana kórindi, olar tym etekte turǵan sekildendi, tipti jaǵadan beri jyljymaǵan sıaqtandy.

"Shyǵyp kele jatqan kún shuǵylasy kózińe shaǵylysqanda janaryń túıilip aýyrady, men bul kúıdi ómir boıy bastan keship kelemin, — dep oılady shal. — Sonda da kózim jaqsy kóredi. Keshkilikte kún kózine tura qaraı alamyn. Kúnniń nury bul kezde tańerteńgisinen de góri ótkir, sonda da kózim aýyrmaıdy. Al, tańerteńgi kún shuǵylasy kózimdi aýyrtady".

Shal dál osy sátte óziniń qarsy aldyńda, aspanda, uzyn qara qanatyn kere jaıyp, dóńgelene aınalyp júrgen teńiz qusy — fregatty kórdi. Qus bir mezette qanatyn keıin serpip tastap, sýǵa shúıilip tústi de, ile kólbeı kóterilip, tóbede qaıtadan dóńgelendi.

— Jemin kórdi. Tekke shúıilip júrgen joq, - dedi shal.

Ol qaıyǵyn qustyń shyr aınalyp júrgen jaǵyna qaraı buryńqyrap, bir qalyppen aqyryn ǵana esti. Qarmaqbaýlarynyń tereńge tik boılaýyn asyqpaı qadaǵalady. Biraq sonda da qaıyq tolqynnan sál oza berdi, eskekti bir qalyppen túzý esip otyrsa da, shaldyń qazirgi qımyly álgi qus kóringenge deıingiden góri shıraqtaý edi.

Fregat bıiktep kóterilip, qanatyn qaqpaı qalyqtap, taǵy da shyr aınalyp júr. Bir mezette qus sýǵa shúıilip túsip edi, sol sátte sýdan yrshyp shyǵyp, teńizdiń tósin syza yshqyna sýyldaı jónelgen qanatty balyqty shaldyń kózi shalyp qaldy.

— Makrel. Dobaldaı altyn makrel, — dep daýystap jiberdi ol.

Eskegin sýdan shyǵardy da, qaıyqtyń tumsyq jaq túbinen bir qarmaq baýyn aldy. Munyń ushynda jińishke symmen bekitilgen, basyna shabaq shanshylǵan ımek ilgek bar edi. Shal qarmaqty sýǵa saldy da, baýdy ekinshi uzyn qaıyqtyń artqy jaǵyna ornatylǵan shyǵyrshyqqa baılady. Sodan soń taǵy da bir qarmaqqa jem shanshyp, muny qaıyqtyń túbine, kóleńkege qoıdy. Sosyn qolyna eskegin aldy da, bul kezde jemin ańdyp tómen qalyqtaı ushqan uzyn qara qanatty qusty qaıtadan baqylaýǵa kiristi. Qus qanatyn keıin serpip, sýǵa taǵy da shúıilip túsip edi, bul joly da qanatty balyqty ile almaı, onyń sońynan qur dalbalaqtap qaldy. Shal sý betiniń sál ǵana tompaıyp kóterilgenin baıqady, bul - qustan úrkip qashqan balyqty ańdyp kele jatqan altyn makrel edi. Qanatty balyq sýǵa túse bergen kezinde, dál astynan tap berý úshin makrel onyń jolyn kes-kesteı umtyldy.

"Bul tusta makrel qaptap júrgen bolýy kerek, - dep oılady shal. - Olar shashyraı júzip júr, qanatty balyqtyń olardan aman qutylýy ekitalaı. Al, fregat ony báribir ustaı almaıdy, óıtkeni qanatty balyq ol úshin iri soǵady, ári bul ushqyr balyq, shaldyrmaıdy oǵan".

Shal qanatty balyqtyń sýdan bir sekirip, bir súńgip, usha qashqanyn, qustyń ony ilgisi kep qalbalaq qaqqanyn baqylap otyr. "Makrel menen uzap ketti. Bul tym shapshań júzetin, ilezde uzap ketetin balyq qoı, - degen oı keldi qarıaǵa. - Degenmen maǵan úıirinen bólinip shyqqan bir makrel keziger, maǵan buıyratyn jaıyn balyq ta oǵan taıaý jerde júrgen bolar. Áıteýir bir jerde júzip júrýi haq qoı".

Alys qalǵan jaǵalaý kózge uzyn jasyl syzyq sıaqtanyp elestedi, onyń arǵy jaǵynan kógildir tóbeler qaraýytyp turdy, kókjıekpen astasqan bulttar shubatylǵan taý tizbegi sekildi. Teńiz beti qarakókshildenip, tuńǵıyqtana berdi. Shal sý betine qarap edi tolqynmen birge terbele qalqyǵan baldyrǵa, kúnniń sýǵa shaǵylysyp myń qubylǵan sáýlesine kózi tústi. Ol manadan qarmaǵymnyń baýlary tereńge tik boılady ma dep qadaǵalap keledi, mańaıy tolǵan baldyr bolǵanyna qýandy, mundaı tustarda balyq bolary haq. Kókjıekke ysyrylǵan aq bulttar da, kún kóziniń bıiktep kóterilgen kezdegi sýda oınaǵan ǵajaıyp sáýlesi de kún raıynyń jaqsy bolar qalpyn ańǵartady. Qus uzańqyrap ketti; kózge endi esh nárse kórinbeıdi; sý ústinde sarǵaıǵan shýda-shýda baldyr ǵana qalqyp barady: qaıyqqa taqaý jerde uıyǵan quıqa sekildi irkildegen, úrgen qýyq tárizdi torsıǵan, kógildir tústi maqulyq - fızalıa júzip bara jatty. Fızalıa bir qyryna aýdarylyp tústi de, sodan keıin áýelgi qalpyna qaıta kóshti. Ol kún sáýlesine shaǵylysyp, jaltyldap, jybyrlaǵan uzyn aıaqtary sý betinde shubatylyp júzip bara jatty.

— Ah, ońbaǵan! - dedi shal.

Ol eskegin aqyryn esip otyryp, tereńge kózin qadap edi, tústeri fızalıanyń jybyrlaǵan aıaqtarynyń túsi sekildi kip-kishkentaı kógildir balyqtardy kórdi. Bul tıtteı balyqtar tolqynǵa yqqan fızalıanyń tasasynda, onyń uzyn aıaqtarynyń arasynda júzip júr. Fızalıanyń ýy bularǵa darymaıdy. Al adamǵa fızalıanyń qyrsyǵy mol: qarmaqtyń baýyna uzyn aıaqtarymen shyrmatylyp jabysyp alsa, jýyr mańda aıyrylmaıdy; shal qarmaqqa ilingen balyǵyn sýdan shyǵaryp alǵansha, eki qoly ylǵı shyntaǵyna deıin uıqydaı bop bortip shyǵa keletin-di, bul - fızalıanyń ýynyń zardaby. Onyń ýy tıgen jer qamshynyń ushy tıgendeı dyzyldap shyǵa keledi.

Fızalıa túsi myń qubylyp, sý betinde qalqyp bara jatqanda asa ádemi kórinedi. Teńizdiń osy bir eń zulym maqulyǵyn dúńkıgen teńiz tasbaqasy jalmaǵanyn shaldyń talaı kórgeni bar. Fızalıany alystan baıqaǵan tasbaqa onyń qarsy aldynan jaqyndap keletin de, ýy darymas úshin kózin jumyp jiberip, fızalıany shubatylǵan aıaqtarymen qosa, tutas jalmap qoıatyn. Shal bul kóriniske súısine qaraıtyn; ózi ylǵı úrgen qýyq tárizdi osy maqulyqtyń tors-tors etip jarylǵanyn qyzyq kórip, daýyldy kúni kókjal tolqyn jaǵaǵa shyǵaryp tastaǵan fızalıany kús-kús ókshesimen qasaqana kep basatyn-dy.

Shal teńizdiń jasyl tasbaqasyn jaqsy kóretin, muny túsiniń ádemiligi, qozǵalysynyń shıraqtyǵy úshin jáne baǵasynyń qymbattyǵy úshin unatatyn; al, fızalıany kózin jumyp turyp jalmaıtyn, áńgileý, qımyly ebedeısiz, bıssa dep atalatyn, ústi sary saýytpen qaptalǵan dúńkıgen sarǵylt tasbaqany ol onsha táýir kórmeıtin-di.

Teńiz tasbaqasyn aýlaýshylarmen birge kóp jyl qatarynan kásip qylǵan kisi bolsa da, bu shal teńiz tasbaqasyna ósh emes edi. Ol bulardy aıaıtyn; tipti uzyndyǵy qaıyqqa para-par keletin, salmaǵy bir tonnaǵa jetetin, terisi qalyń, teńizdiń lýt dep atalatyn iri tasbaqalaryna da jany ashıtyn.

Jurttyń kóbi teńiz tasbaqasyn aıamaıdy, tasbaqany óltirip, etin parsha-parsha ǵyp tastaǵanda da onyń júregi kópke deıin soǵyp jatatynyn bile bermeıdi sol jurt. "Meniń de júregim sol tasbaqanyń júregindeı ǵoı, - dep oılady shal, - qol-aıaǵym da tasbaqanyń aıaǵyndaı". Shal ózine ál bitirý úshin teńiz tasbaqasynyń appaq jumyrtqasyn jeıtin ylǵı. İri jaıyndardyń sýda kóp jóńkiletin kezi – qyrkúıek, qazan aılarynda qýatty bolý úshin búkil mamyr aıynyń ón boıynda jeıtini - sol jumyrtqa bolatyn.

Jáne balyqshylardyń qural-saımany saqtalatyn saraıdaǵy úlken bóshkede turatyn suıyq maıdan – akýlanyń ertilgen baýyr maıynan kúnde bir sháshkesin iship alatyn-dy shal. Bul maıdan balyqshynyń qaı-qaısysy bolsa da, tábeti shapsa, baryp ishýine bolatyn. Balyqshylardyń kóbi maıdyń dámin unatpaıtyn edi, biraq, ydysqa quıyp alyp ishken kezde, dámi onsha jaman da kórinbeıtin: sýyqtan, kózdiń aýyrýynan saqtaýǵa bul maıdyń sebi kóp.

Shal aspanǵa kóz salyp edi, fregattyń teńiz ústinde qaıǵadan úıirilip júrgenin kórdi.

— Balyqty ańdydy, - dep ún qatty shal

Sý beti tynysh edi, yrshyp sekirgen qanatty balyq kórinbedi, mańaıdan usaq balyqtar da baıqalmady. Bir mezette sýdan ytqyp shyǵyp, jalt etip aýdarylyp, tómen quldılaı súńgigen kók jon balyq - jaıyndy shaldyń kózi shalyp qaldy.

Kúmisteı jyltyraǵan túsi kún kózine shaǵylysyp jalt ete qalǵan bul balyqtyń sońynan basqa jaıyndar da jarq-jarq etip, aıyr quıryqtarymen sýdy salyp qap, bir kishkene balyqqa sekire atylyp, bári sony jabyla qýdy.

"Eger bular asa shapshań júzip ketpese, búkil tobyn qýyp keter edim", - dep oılady shal. Jaıyndardyń sýdy burqyldatyp sekirgenine, bulardan jan saýǵalap teńiz ústine shyqqan kishkene balyqqa fregattyń qaıta-qaıta túıilip túskenine qadalyp qarady da otyrdy.

— Qus - balyqshynyń adal serigi ǵoı, - dedi shap.

Osy mezette qaıyqtyń artqy jaǵyndaǵy qysqa qarmaqbaý sozylyp tartyla qaldy, munyń bir ushy shaldyń qolynda edi. Qarıa eskekti tastaı berip, qarmaqtyń baýyn myqtap tutty da, ózine qaraı sýsyta tartty. Qolyna túsken kúshtiń salmaǵyna qarap, qarmaqqa ilinip bulqynǵan balyqtyń onsha iri emes ekenin birden sezdi. Qarmaqbaýdy jıyryp tarta berdi, jaıynnyń kógildir jonyn kórdi, balyqty qaıyqqa súırep taqap ákeldi de, búıirin jarq etkizip, sýdan sýyryp aldy.

Jyltyraǵan oqtaýdaı balyq qaıyqtyń ústine túsken soń, endi aıyr quıryǵymen taqtaıdy urǵylap, tynysy tarylyp, nursyz úlken kózderi bajyraıyp, ólýge aınaldy. Jany tez shyqsyn dep, shal ony toqpaqpen basyna salyp qalyp óltirdi de, quıryǵynyń ushy áli de qybyrlap, denesi dir-dir etip jatqan balyqty qaıyqtyń artqy jaǵyndaǵy kóleńke astyna aıaǵymen serpip jiberdi.

— Albakore. Bul balyq qarmaqqa shanshýǵa kelisti boldy. Óziniń salmaǵy on qadaq shyǵar, odan kem bola qoımas, - dep ún qatty shal.

Ol osylaı ózimen-ózi sóılesýdi qaı kezden bastap daǵdy etkenin esine túsire almady. Buryn ońasha qalǵan sátterinde yńyldap án aıtatyn edi, úlken kememen jolǵa shyǵyp, nemese teńiz tasbaqasyn aýlaýǵa sapar shegip bara jatqanda, kúzette turyp keıde túnde de ándetetin. Ol ózimen-ózi álgideı sóılesýdi, sirá, qasynan serik balasy ketip qap, óziniń múlde jalǵyz qalǵan kezinen bastap ádet etken bolsa kerek. Qazir esinde joq. Biraq qasynda serik balasy birge júrgen ýaqytta da ekeýi anda-sanda ǵana sóılesetin-di. Túnde nemese kún raıy buzylyp, jumys bolmaı qarap otyratyn kezeńderinde ǵana áńgimelesetin. Teńizde júrgende asa bir qajet jaǵdaıda bolmasa, sóılesýdiń keregi joq, bul - jaramsyz nárse. Shal osylaı esepteıtin de, ózi osy dástúrdi berik ustanatyn edi. Al endi qazir mazasyn alarmyn deıtindeı qasynda eshkim joq bolǵandyqtan shal daýsyn shyǵaryp sóıleı berdi.

— Ózimmen-ózimniń sóılesip bara jatqanymdy bireý syrtymnan tyńdap tursa, ol meni esi aýysqan eken dep oılaýy haq, - dedi shal - Biraq esimniń aýyspaǵany ózime aıan bolǵannan keıin, basqada sharýam qansha? Dáýletti balyqshylardyń jaǵdaıy jaqsy: olardyń qaıyqtarynda ózderimen sóılesetin, beısbol oıynynyń jańalyqtaryn aıtatyn radıosy bar.

"Dál qazir beısbol jaıyn oılaıtyn ýaqyt emes, - dedi shal ózine-ózi. - Naq qazir bir ǵana nárseni, ózimniń balyqshy ekenimdi ǵana oılaýym kerek. Myna toptalyp júrgen jaıyn balyqtarynyń mańynda maǵan buıyratyn alyp jaıyn da júzip kele jatqan bolar. Ustaǵanym - jalǵyz ǵana albakore, munyń ózi de tobynan jyrylyp, adasyp qalǵan balyq. Bul - jemin teńiz jaǵasynan jyraq jerden aýlaıdy, jáne óte shapshań júzetin balyqtar. Búgin teńiz betinde kezdesken zattyń bári de tym jyldam qozǵalyp jáne soltústik-shyǵys jaqqa qaraı bara jatty. Osy mezgilde ylǵı osylaı bola ma eken? Álde bul kún raıynyń buzylatynynyń belgisi me, muny qalaısha bilmedim?

Shal endi jasyl syzyq jaǵalaýdy kóre almady, alystan tek kógildir jotalardyń shyńdary ǵana buldyrap, beıne qar jamylǵandaı aǵaryp kórindi. Jota ústindegi aq bulttar da qar búrkengen aq bas asqar taýǵa uqsady. Teńiz tuńǵıyq qarakók túske endi, kún sáýlesi tóbeden tik túsip tur. Sý betinde qalqyǵan fızalıa tektesterdiń jalt-jult etkeni endi baıqalmady, olardyń jarqylyn joǵarydan tógilip turǵan mol shuǵyla jutyp qoıdy; shal qarakók sý ishinen kúnniń tek synyp túsken sáýlesi men tereńge tik boılaǵan qarmaǵynyń baýyn ǵana kórip keledi; onyń qarmaǵy bul tusta bir mıláǵa² jýyq tereńdikke boılaǵan edi.

Jaıyn balyqtary tereńge taǵy da quldılap ketti; balyqshylar osy balyqtyń tegine jatatyn balyq ataýlynyń bárin jaıyn dep ataıtyn edi de, tek bazarǵa shyǵarǵanda ǵana nemese jem retinde shansharda ǵana olardy túrine qaraı ajyratyp, naqty attaryn aıtatyn-dy. Kún shyjyp, qyzýy shaldyń jelkesin kúıdirip barady. Qaıyqty esken kezderinde qarıanyń arqasynan ter shubyryp aqty.

"Qaıyqty aǵynnyń yńǵaıymen erkine jiberip, azdap myzǵyp alsam da bolar edi. Qarmaqtardyń bir ushyn úlken baqaıyma baılap qoısam, onyń sál qozǵalysynan-aq oıanbaımyn ba, - dep bir oılady shal - Biraq búgin seksen besinshi kún ǵoı, saq otyrýym kerek".

Dál osy mezette kók shybyqtyń biri dir etip, basy ántek ıile qaldy.

— Mine, aıtqanym keldi me! - dedi shal, qaıyqty shaıqaltpaýǵa tyrysyp, sýdan eskekti kóterip aldy.

Ol qarmaqtyń baýyna qolyn sozyp, ony úlken, áldi suq saýsaǵymen aqyryn ǵana ilip aldy. Biraq qolyna eshqandaı kúsh túspedi, balyqtyń julqynǵany bilinbedi. Shal baýdy qatty qyspaı, eppen ǵana ustap otyrdy. Qarmaqtyń baýy taǵy da qozǵalyp qaldy. Bul joly dir etip aqyryn ǵana qozǵaldy. Munyń mánisine birden-aq túsine qoıdy shal qarmaqtyń ushyna shanshylǵan shabaqtardy tereńde, sý astynda marlın balyǵy eptep qana tistep julyp, jeı bastaǵanyn ishinen sezdi.

Ol baýdy abaılap ustap, alǵashqy ilgen jerinen sol qolymen eptep qana aǵytyp aldy. Endi baýdy eki saýsaǵynyń arasymen jyljytyp, balyqqa bildirmeı ózine qaraı aqyryn ǵana syrǵytyp tarta berýge bolady.

"Bul tús - teńiz jaǵasynan shalǵaı tús. Munyń ústine qazir kúz, iri balyqtardyń jóńkilip júretin ýaqyty, qarmaqqa soqtyqqan myna balyq, sirá, úlken bir jaıyn bolar. Qap jemińdi, jaıynym, qap! Bol, asasańshy! Qarmaqqa shanshylǵan shabaqtardyń eti áli buzylmaǵan jas et, ári sondaı dámdi. Sen sý ishinde tońyp júrsiń ǵoı. Bul jerdiń sýy tereń, tuńǵıyq túbi hám qarańǵy, hám sýyq. Taǵy da bir qaıyrylshy, asashy jemińdi".

Balyq qarmaqtyń baýyn taǵy da sál dir etkizdi de, artynsha qatty julqyp qaldy, sirá, qarmaqtyń ımek ushyna túırelgen shabaqtyń bireýi zorǵa julynǵan bolý kerek. Osydan keıin qarmaqbaý qozǵalmady.

— Al káne, jaıynym, taǵy da bir oralshy. Shekeshi, shabaqtardy. Ǵajap emes pe, á? Toıynyp alsańshy, - dedi shal ún qatyp - Myna shabaqtardyń ústińgi jaǵyna ilingen jaıyn balyǵy jáne bar, onyń da dámin kor. Munyń eti tyǵyz, sap-salqyn, jeýge jaqsy-aq. Jasqanba, jaıynym. Asaı ǵoı, jemińdi.

Shal balyq qozǵaǵan baýdy qysyp ustap, ańdyp otyrdy, ózge baýlarǵa da alańdap qarap qoıady. Jaıynnyń bir orynnan ekinshi orynǵa jyljyp ketýi múmkin ǵoı. Shal bir mezette qolyndaǵy baýdyń taǵy da sál dir ete qalǵanyn sezdi.

— Qapty! Qandy basyń beri tart! - dedi shal biraq, balyq jemdi qappaǵan edi. Jaıyna jyljyp ketti, qarmaqbaý qybyr-qımylsyz qala berdi.

— Ol uzap ketken joq, - dedi shal - Qudaı kýá, uzaǵan joq. Tek syrt aınaldy.

Osy mezette onyń qolyndaǵy baý taǵy da dir ete qalyp edi, shaldyń júregi ornyna tústi.

— Aıttym ǵoı, tek syrt aınaldy dep. Qazir qabady, - dedi.

Balyq qarmaqbaýdy aqyryn-aqyryn qozǵaǵan saıyn shal qýana tústi, bir mezette qolyna erekshe bir aýyrlyq bilindi. Shal qarmaqqa iri balyqtyń ilingenin ishi sezip, baýdy tartyp ustamaı, eptep-eptep bosata bastady. Qarmaqtyń baýy onyń saýsaǵynyń arasynan aqyryn ǵana sýsı berdi. Baýdy temen tartyp bara jatqam salmaqty shal sezip otyr.

— Bul netken balyq ózi! Qarmaqty ernine ilip ap, ózimen birge jyraqqa ala qashpaq, - dep sóıledi shal.

"Báribir qaıda barar deısiń, qazir keıin qaraı burylady da, qarmaqty jutady", - dep oılady. Biraq asylyq bolar dep, bul oıyn irkip qaldy, daýsyn shyǵaryp aıtpady. Balyqtyń asa iri ekenin sezgen soń, asaǵan jemi jutylmaı kómeıinde turyp qalǵan jaıynnyń sýdyń tereń túbine qaraı boılap bara jatqan qalpyn kóz aldyńa elestetip qana otyra berdi. Balyq bir sát tynshı qaldy, biraq sonda da onyń salmaǵy shaldyń qolyna sezilip turdy. Osy salmaq birte-birte arta tústi, sondyqtan shal da qarmaqtyń baýyn qaıtadan eptep-eptep bosatyp jibere berdi. Bir mezet baýdy ádeıi sál kidirtip ustap qalyp edi, baý tómen qaraı tike tartylyp, qolyna kúsh túseıin dedi.

— Jemdi qapty. Endi sony jaqsylap juta tússin, - dedi shal.

Ol qarmaqtyń baýyn saýsaǵynyń arasynan syrǵytyp jibere berdi de, basy artyq eki shýmaq jiptiń ushyn ekinshi qarmaqtyń qosymsha eki shýmaq jibine sol qolymen kúrmep baılady. Endi bári de biryńǵaılandy. Balyq ilingen aýdy qospaǵanda, shalda áli ush shýmaq baý bar, olardyń árbiriniń uzyndyǵy - qyryq sajen.

— Jemdi taǵy da kishkene juta tús. Jut, jasqanba, - dedi shal.

"Qarmaqtyń úshkir ushy júregińe baryp qadalyp, ózińdi sespeı qatyrǵansha juta ber, -dedi ishinen. - Óziń beri taman jaqyndashy, garpýnmen túıreıin bir. Keliselik osyǵan. Maqul ma? Teńizdi erkin sharlap bolyp pa eń?

— Al, qımyldaıyn endi! - dedi de, shal qarmaqbaýdy qos qoldap qatty julqyp tartyp qaldy. Balyq qarmaqqa ilindi, bulqynyp qap, baýdy jula jóneldi. Shal da baýdy tyrmysa tartyp edi. Biraq shamasy jetpedi. Balyq aqyryndap uzaı berdi, shal ony ózine qaraı bir eli de jaqyndata almady. Qarmaqbaý myqty edi, jaıyn ustaýǵa arnalǵan berik bolatyn; shal endi baýdy ıyǵyna salyp jiberip, bar kúshimen shalqaıa tartqanda, tysyrlaı kerilgen jipten sý tamshylady. Balyq yryq bermeı áketip barady, shal da tyrysyp, tabanyn otyrǵyshqa tirep alyp, qarmaqbaýdy shalqaıyp shirene tartqan kúıinen tapjylmady. Qaıyq soltústik-batysqa qaraı sál syrǵı bastady.

Balyq irkilmeı júze berdi, jarqyraǵan aıdyń betimen qaıyq ta jyljı berdi. Jem shanshylǵan basqa qarmaqtar áli de sý ishinde edi, olarǵa burylýǵa shaldyń murshasy kelmedi.

— Qap! Qasymda serik balamnyń joǵyn-aı! - dedi shal. - Myna jaıyn balyq qaıyqty súıretip áketip barady, al men bıteng sekildendim de qaldym. Qarmaqtyń baýyn qaıyqqa bekitip baılaýǵa bolar edi. Biraq onda balyq muny úzip ketedi. Sondyqtan baýdy qolǵa ustap otyrǵanym maqul, balyq tartyna berse, jipti eptep jiberińkireýime bolady. Ázirshe áıteýir tereńge qaraı quldılamaı birqalypty júzip kele jatqanyna shúkirshilik... Eger bul tereńge quldılaı jónelse, ne qylam? Sol betinde tómendep baryp-baryp ólip qalsa, ne isteımin? Bilmeımin. Ne de bosa kúttim aqyryn. Bir buıyrǵany bolar!

Shal qarmaqbaýdyń dirilin, qaıyqtyń soltústik- batysqa qaraı aqyryn ǵana syrǵyp bara jatqanyn qadaǵalap otyrdy.

"Bul balyq máńgi-baqı júze bermes. Kóp uzamaı óler", dep oılady shal.

Biraq tórt saǵat ótti, balyq qaıyqty súıretip, áli tynbaı júzip keledi, shal da tabanyn otyrǵyshqa tirep alyp, qarmaqbaýdy ıyǵyna sap shirene tartqan kúıinde otyr.

— Bul balyqty qarmaqqa tús kezinde ilip edim, óziniń túri qandaı ekenin áli kóre almaı kelemin-aý, - dedi shal.

Balyqty qarmaqqa iler aldyńda qamys qalpaǵyn kózine túsirińkireı bastyra kıip edi, endi onyń erneýi mańdaıyna batyp, aýyrtyp barady. Shal ári shóldedi, sý ishkisi keldi, qarmaqtyń baýyn qozǵaltyp almaý úshin júresinen eptep qana otyryp, qaıyqtyń tumsyǵyna taman abaılap jyljyp bardy da, syńar qolymen qumyrany aldy. Tyǵynyń aǵytyp, shynydaǵy sýdan bir-eki jutty. Sodan soń qaıyqtyń jaqtaýyna arqasyn súıep, dem aldy. Jelken oralǵan dińgektiń ústine otyryp tynystady. Ál- qýatyn kemitpeýdi ǵana kózdep, esh nárseni oıǵa almaýǵa tyrysty.

Bir mezgilde burylyp, art jaqqa kóz salyp edi, sý jıegi kórinbedi. "E, qaıter deısiń. Gavana shaharynyń túnde jarqyraıtyn jarqylyn betke alyp júzsem, jaǵaǵa qaıtkende de tura shyǵamyn, - dep oılady qarıa. Kúnniń batýyna áli eki saǵat bar, oǵan deıin balyq ta sý betine qalqyp shyqpas deımisiń. Tipti bolmasa, túnde aı týǵanda qalqyp shyǵar. Nemese, tań ata qalqyp shyǵar. Qolym tala qoımas, kúshim myǵym. Qarmaqty jutqan men emespin, balyq qoı. Qaıyqty osylaı súırep áketpegen balyq - balyq pa, táıiri! Qarmaqqa ózi myqtap turyp ilindi-aý deımin. Túri-túsin, tym bolmasa, kózimniń qıyǵymen bir shalsam ekem, nendeı keremetpen tiresip kele jatqanymdy biler em, sonda".

Balyqtyń túni boıy bir baǵyttan aýmaı júze bergenin shal aspandaǵy juldyzdarǵa qarap topshylady. Kún uıasyna bata aýa salqyn tartqan edi, shaldyń jipsigen denesine ter qatyp, arqasy qurystap, boıy tońazyǵan-dy. Jem salynǵan jáshiktiń betine jabylǵan qapshyq bar bolatyn; sýy kepsin dep ony kúndiz kúnniń kózine jaıyp tastaǵan edi. Kún uıasyna batqan soń sol qapshyqty qarmaqtyń baýynyń astynan eptep ótkizip arqasyna jamylǵan-dy, tómen sýsyp ketpesin dep eki ushyn moınyna orap baılap qoıǵan. Arqany qıyp jibere jazdap turǵan jiptiń astyna qap tóselgen soń azdap jeńildik baıqalyp edi, shal qaıyqtyń aldyńǵy jaq jaqtaýyna belin tirep, ózine yńǵaılyraq bolý úshin eńkeıińkirep otyrǵan. Al shynynda bul kúıden jeńildeı qalǵan mándi eshteńe joq edi, sonda da ol óte jaıly jaıǵastym dep kóńil jubatty.

"Bul balyqqa men esh nárse isteı almaımyn, - dedi shal ózine-ózi. - Basqa bir taqysyn taýyp ketse amal joq, áıtpese, ol da maǵan túk qyla almaıdy".

Shal dáret syndyrmaq bolyp jáne qaıyqtyń qalaı syrǵyp bara jatqan baǵytyn juldyzdarǵa qarap topshylap almaq bolyp ornynan túregelip edi. Qarmaqtyń aq baýy ıyǵynan sýǵa kólbeı túsip turǵan jip-jińishke sáýle sekildendi. Qaıyq qazir baıaý ǵana qozǵalyp keledi, Gavana ottary kómeskilene bastady, sirá, sý aǵyny bulardy shyǵys jaqqa aýytqytyp áketip bara jatqandaı. "Gavana ottarynyń kómeski tarta bastaǵany -bizdiń shyǵysqa qaraı oıysyp bara jatqanymyzdyń belgisi, - degen oı keldi shalǵa. - Eger balyq baǵytyn ózgertpegen bolsa, shahardyń jaryǵyn áli birneshe saǵat boıy kórip otyratyn em. Iá, búgingi beısbol oıyny qalaı ótti eken, á? Qaıyqta radıoń bolsa ǵoı, shirkin!" Ol óz oıyn ózi bólip jiberdi: "Joqtan ózgege alańdama! Kózińe qara. Opyq jep qalmas jaıyńdy oıla".

Átteń, qasymda serik balamnyń bolmaǵany-aı. Ol maǵan járdemdeser edi, mynanyń bárin óz kózimen kóretin edi, - dep sóıledi shal.

"Qartaıǵan shaǵynda adamnyń jalǵyz qalýyna bolmaıdy. Biraq budan qashyp qutyla almaısyń, - dep oıǵa shomdy. - Jaıyndy ıistenbeı turǵanda jep alýdy umytyp ketpesem jarar edi, ál-qýatymdy azaıtpaýym kerek qoı. Tipti qarnym ashpasa da, o balyqty tańerteń jeýim kerek, tek esimnen shyǵyp ketpese eken", - deı berdi ishinen.

Tún ortasy kezinde eki teńiz shoshqasy qaıyqqa jaqyndap júzip keldi, erkeginiń qatty pysqyrǵany, urǵashysynyń kúrsingendeı aqyryn ǵana pys-pys etip dem alǵany shalǵa anyq estildi.

— Bular - jaqsy maqulyqtar. Oınaıdy, eliredi, birin-biri jaqsy kóredi. Bular bizge týys, naq qanatty balyqtaı dos, - dedi shal.

Ol bir mezet tolqyp, qarmaǵyna ilingen jaıyn balyqqa jany ashyp aıap ketti. "Iapyr-aı, bul bir ǵalamat iri balyq boldy, munyń qansha jasqa kelgenin bir Qudaıdyń ózi ǵana biler. Mundaı kúshti balyq qarmaǵyma buryn-sońdy ilinip kórgen joq edi. Al endi ózi tipti qyzyq balyq! Áli bir bulqynyp týlaǵan joq, soǵan qaraǵanda óte aqyldy bolsa kerek. Ne joǵary yrshyp sekirse, ne bar kúshimen alǵa julqyna umtylsa, meni mert qylar da edi. Biraq ózi ákki balyq bolýy kerek, qarmaqqa buryn da talaı iligip, odan aman qutylýdyń amaly - bulqynbaı ǵana osylaı syrǵı berý ekenin túsinip alǵan taqys bolar, sirá. Onymen tiresip otyrǵan adamnyń jalǵyz ekenin hám shal ekenin ol qaıdan bilsin. Al endi ózi sondaı zor balyq, eti dámdi bolsa, aqshany da kúrep túsirer! Qarmaqty qomaǵaılana qabýyna ári qaıyqty emin-erkin súırep bara jatqan kúshine qaraǵanda, bul -erkek balyq, ózi jáne menimen eshqandaı qorqý-úrkýsiz aıqasyp keledi. Sonda bul ne isteıtinin bile me eken, álde men qusap betiniń aýǵan jaǵyna tartyp bara ma?"

Shal bir joly qarmaqpen urǵashy marlın balyǵyn ustaǵanyn esine aldy. Erkek balyq urǵashy serigin jemge ámanda aldymen jiberedi; urǵashy marlın shaldyń qarmaǵyna ilingende úreıi ushyp, qatty bulqynyp týlap, tez álsirep qaldy, al, erkegi seriginiń sońynan bir eli keıin qalmaı, qasynda shyrq úıirilip, sýdyń bet jaǵynda júzdi de júrdi, birese ozyp aldyńa shyǵady. Bir ret qaıyqqa tym taqaý kep qalǵanda, qol oraq sekildi ımek, qyry pyshaqtaı quıryǵymen qarmaqbaýdy úzip jibermese jarar edi dep, shal seskenip qaldy. Ol urǵashy balyqty bagormen súırep alyp, naızadaı úshkir tumsyǵynan ustap turyp, toqpaqpen dál qaraǵustan qoıyp qaldy, balyqtyń bas súıegi qap-qara bop qantalaǵansha ura berdi. Balyq ólgen soń balamen ekeýi ony qaıyqtyń ústine súırep shyǵaryp edi, erkek marlın qaıyqqa qatarlasa júzdi. Shal qarmaqbaýdy jınaqtap, garpýndy yńǵaılaı bergen mezette erkek balyq seriginiń ne kúıge ushyraǵanyn kórgisi kelgendeı, joǵary qaraı bir yrshyp sekirdi de, baýyryndaǵy kógildir qanattaryn kere jaıyp, tereńge quldılaı súńgidi, sol sátte arqasynyń jalpaq kókshil jolaǵy ap-aıqyn kórinip edi. Balyqtyń sulý bitimine shal qaıran qalǵan. Jáne onyń qaıyqqa qatarlasa júzip, serigi kózinen qashan tasa bolǵansha qasynan qalmaı qoıǵanyna tań qalyp edi.

"Mundaı qaıǵyly haldi teńizde balyq aýlap júrip buryn-sońdy kórgen emen, - dep oıǵa shomdy shal. - Qasymdaǵy bala da muńaıǵan, biraq, amal joq, ekeýmiz urǵashy marlınnen keshirim ótinip ap, etin borshalap tastaǵan ek".

— Átteń, qasymda serik balamnyń joǵy-aı, - dedi shal ún qatyp, qaıyqtyń tumsyq jaǵynyń dóńgelek erneýine arqasyn tura keltirińkireı syrǵyńqyrap otyrdy. Iyǵyna qarmaqtyń baýy qatty batyp, qaıyqty áıteýir bir baǵytqa súırep áketip bara jatqan alyp balyqtyń kúshi sezilip turdy.

— Men jasaǵan zulymdyqtyń saldarynan osy kúıge tap boldy, bul balyq. O, ǵalamat!

"Taǵdyr oǵan muhıttyń tereń túbin mekendeýge, tuzaqtan da, jem shanshýly aldaýysh qarmaqtan da, qysqasy, adam jasar qastandyq ataýlynyń bárinen de jyraq jerde júrýge jazǵan. Sol taǵdyr meni munyń sońyna japadan-jalǵyz túsirip, ony jan balasy kelmegen jerden baryp ustaýǵa dýshar etti. Sáske tústen beri ekeýmizdiń taǵdyrymyz bir-birine sabaqtaldy. Balyqqa járdem jasar, maǵan da kómek kórseter esh pende joq".

"Álde balyqshy bolmaýym kerek pe edi, biraq men osy úshin jaralǵan adammyn ǵoı, - dep oılady shal. - Tań qylańda jaıyndy jep alýdy umytyp ketpesem jarar edi tek".

Tańǵa jýyq art jaqtaǵy qarmaqtyń birin balyq qapty. Shaldyń qulaǵyna qarmaqtyń sabynyń syrt etip synyp, jibiniń planshır boıymen syrǵı jónelgen dybysy estildi. Qart dereý qynnan pyshaǵyn shyǵaryp alyp, sýdaǵy balyqtyń bar salmaǵyn sol jaq ıyǵyna aýdara shalqaıa berdi de, planshırdiń boıymen syrǵanaǵan jipti qıyp jiberdi. Oǵan taqaý ekinshi qarmaqtyń baýyn jáne qıdy da, ekeýin bir-birine ushtastyryp baılady; sonsoń zapas urshyqtardyń jipterin bir-birine jalǵaýǵa kiristi. Mańaıy qap-qarańǵy bop tursadaǵy epti qımyldady, jiptiń bir ushyn aıaǵymen basyp turyp, ekinshi ushyn qolymen jyldam tartyp, bárin de tastaı ǵyp túıip tastady. Endi onyń jip oralǵan qosymsha urshyǵy altaý boldy: álgi qıylǵan eki baýdyń árqaısysynan eki-ekiden qalǵan tórt urshyq, jáne alyp jaıyn ilingen qarmaqtyń baýyna sabaqtalǵan eki urshyq bar: barlyq urshyq bir-birine jalǵaýly.

"Qarmaqbaýdyń bireýin qyryq sajen tereńge boılatyp jiberip em, ony da tań atqan soń beri tartyp alyp, urshyqtarynyń jibin birine-birin jalǵastyramyn da, baýdy qıyp jiberemin, - dep, ishteı uıǵarym jasady shal, - ras, baýlarǵa taǵylǵan qarmaqtyń ilgekterimen tastaryn eseptemegende, eki júz sajendaı berik kendir jipten aırylarmyn. Eshteńe etpes, orny tolar, tabylar. Sýdaǵy bos qarmaqqa taǵy da bir balyq ilinip, sonyń kesirinen myna úlken jaıyn qarmaqtan sytylyp shyǵyp ketse, endi ondaı iri oljany meniń qolyma kim túsirer? Jańaǵy qarmaqty qandaı balyq qapqanyn bilmeımin. Múmkin marlın bolar, ne qylysh balyq, ne akýla shyǵar. Baıqap ta úlgirmedim. Odan tezirek qutylý kerek boldy".

— Átteń, shirkin, qasymda serik balam bolmady ǵoı! - dep sóıledi shal.

"Iá, qasyńda serik balań joq, - dedi ishinen, - sondyqtan ózińe ǵana sen. Qazir qarańǵy bolsa da, anaý uzyn qarmaqty ózińe qaraı tartyp alyp baýyn qıyp jiberýdi oıla. Sosyn qosymsha urshyqtarynyń jibin birin-birine jalǵastyrýǵa kiris".

Ol osylaı jasady da. Qarańǵyda bul jumysty oryndaý oǵan ońaı da tımedi, jaıyn balyq bir ret bulqynyp qalǵanda, shal etpetinen jyǵylyp, qabaǵyn jaryp aldy. Qan betin qýalaı aǵyp, ıegine temen baryp, uıyp qatyp qaldy. Qarıa qaıyqtyń tumsyq jaǵyna qaraı qaıtadan jyljyp keldi de, azyraq dem alý úshin, erneýge súıenip otyra ketti. Qapshyqty arqasyna túzeńkirep jamylyp, qarmaqtyń jibin ıyǵyna batyp turǵan ornynan aqyryn ǵana sál syrǵytty da, jaıynnyń kúshin baıqamaq bop, sál shalqaıyp tartyp kórdi. Sodan soń qaıyqtyń qandaı jyldamdyqpen jyljyp bara jatqanyn bilý úshin sýǵa qolyn salyp qarady.

"Bul balyq álginde nege bulqynyp qaldy eken, á, - dep oılady shal. - Tuzaqsha sym munyń dúńkıgen arqasynan sýsyp ketti. Qarmaqtyń baýy batyp turǵan meniń arqama qaraǵanda, onyń arqasy, árıne, onsha aýyrǵan joq. Biraq qansha alyp jaıyn bolsa-daǵy qaıyqty súıretip ákete bermes. Ózime zalal salar nárseniń bárinen de qutyldym qazir, qarmaqbaýǵa jalǵar jibimniń zapasy mol, adamǵa budan artyq ne kerek?

— Ay, jaıyn, - dep aqyryn ǵana dybys berdi shal. - Ólmesem, men senen tiride aıyryla qoıman.

"Iá, bul da menen aıryla qoımas", - dep oılandy da, ol tańnyń atýyn kútti. Tań aldyńdaǵy osy bir shaq sýyq edi, az da bolsa denesin jylytý úshin, shal qaıyqtyń taqtaıyna taqala tústi. "Balyq shydasa, men de shydap baǵarmyn".

Tereńge boılap, kerile tartylyp turǵan qarmaqbaý tań shapaǵy túskende aǵarańdap kórindi. Qaıyq bir tynbastan jyljyp keledi, kókjıekten kúnniń sheti kóringende shaldyń oń jaq ıyǵyna sáýle tústi.

Balyq soltústikke qaraı júzip keledi, - dedi shal. - Sýdyń aǵyny bizdi shyǵysqa qaraı oıystyryńqyrap, kóp jerge syrǵytyp áketken bolýy kerek. Balyq aǵynnyń yńǵaıyna burylsa, táýir bolar edi. Búıtse - onyń qaljyraǵany da.

Kúnniń kózi arqan boıy kóterildi, al jaıyn balyqtyń áli sharshaıtyn túri kórinbedi. Shaldyń kóńiline bir ǵana nárse jubanysh bop keledi: qarmaqbaýdyń qazirgi kólbeı sozylǵan qalpy balyqtyń asa tereńde emes, berirekte júzip kele jatqanyn ańǵartady. Buǵan qarap, árıne, balyq qaıtkende de sý betine atyp shyǵady deýge bolmas. Degenmen de onyń búıtýge áli murshasy bar.

— Táńirim, sý betine sekirtip shyǵarshy osy balyqty! Buny baılap-matap alýǵa jibim-baýym jetedi, - dedi shal "Qarmaqtyń baýyn qattyraq tartyp kóreıinshi, sonda balyqtyń janyna batar da, ol múmkin joǵary yrshyp sekirip qalar,- degen oı keldi shalǵa. - Tań atty ǵoı, endi sekire bersin. Sonda qyr arqasyna jabysyp júrgen torsyldaqtardyń ishine aýa tolar edi de, sosyn tereńge qaıtadan boılaı almas edi bul".

Shal baýdy tartyńqyraı túskisi kep, keıin shalqaıyńqyrap edi, onsyz da qatty kerilip turǵan jip arqasyna batyp ketti, eshteńe óndire almasyn qarıa túsine qoıdy. "Qarmaqbaýdy julqyp tartýǵa bolmaıdy, - dep oılady ol, - julqyǵan saıyn, qarmaqtyń ımek basy jaranyń ornyn ulǵaıta túser de, eger balyq yrshyp sekirip qalsa, qarmaqtan birjola sytylyp shyǵyp ketýi yqtımal. Qazir kúnniń kózi shuǵyla tógip tur, kóńilimniń de jaılana túsken qalpy bar; endi balyq ta joǵary atylyp sekirmeı-aq qoısyn, onyń túri-túsin men de kórmeı-aq qoıaıyn".

Qarmaqtyń baýyna sary baldyrlar shyrmatylyp oraldy, osy shyrmaýyq qaıyqtyń júrisin tejeńkiregen soń shal buǵan qýanyp qaldy. Túnde sý betinde jyltyrap kóringen zattar - osy sary baldyrlar bolatyn.

— Áý, balyq, - dedi shal, - men seni óte jaqsy kóremin hám qurmetteımin. Biraq seni qas qaraıǵansha óltiremin.

"Bul qareket qolymnan keletinine shák joq", - dedi ishinen.

Sý betin janaı, tómen ushyp, teriskeı jaqtan bir kishkene qus qaıyqqa jaqyndap qaldy. Onyń qaljyraǵanyn shal birden ańǵardy.

Qus tynystaý úshin qaıyqtyń quıryǵyna kep qondy. Sodan soń shaldyń tóbesinen aınalyp ushyp ótti de, ózine jaılyraq oryn taýyp, qarmaqbaýǵa kelip qondy.

— Seniń jasyń qanshada? - dep surady shal odan. - Bul birinshi saparyń bolar?

Qus beıne jaýap bergendeı, shaldyń betine qarady. Qarmaqbaýdyń qanshalyq berik ekenin baıqaýǵa onyń ál-dármeni joq, qanaty talyp qatty sharshaǵan qus baýdy názik aıaqtarymen qysyp ustap, jip ústine terbetilip qana otyrdy.

— Qoryqpa, jip qatty tartylyp kerilip tur, - dedi shal oǵan. - Tymyq túnde osynsha qaljyraǵanyń ne? Osy kúngi qustardyń ózi ne bop ketkeni?

"Teńiz órinde samǵap, qarsy aldyńnan qarshyǵa shyǵady áli", - dep oılady ishinen. Biraq bul oıyn qusqa aıtqan joq, aıtqanmen de qus ony báribir uqpas edi. Ýaqa emes, qarshyǵanyń qandaı bolatynyn kóp keshikpeı ózi de kórer.

— Kishkentaı qus, jaqsylap turyp tynyǵyp al. Sodan keıin jaǵalaýǵa qaraı úsh, tirshilik úshin ár adam, nemese qus ıakı balyq qalaı kúresse, sen de dál solaı kúres, - dedi shal.

Quspen sóıleskeni oǵan demeý boldy, qarmaqtyń baýyn ıyǵyna sap túni boıy qarysyp tartyp otyrǵandyqtan, arqasy aǵashtaı siresip qalyp edi, endi syzdap aýyrǵany anyq bilindi.

— Iá, qusym, qalasań qasymda otyra ber, - dedi qart. - Jelkendi quryp jiberip, seni jaǵaǵa, qurǵaqqa jetkizip salýyma bolar edi, qazir azdap jel de turyp keledi, biraq, bultarýǵa mursham joq. Myna sý ishindegi dosymdy tastap kete almaımyn.

Osy mezette jaıyn balyq bulqynyp qaldy da, shaldy etbetinen túsirdi; qarıa qaıyqtyń erneýinen qos qoldap tirep qalmaǵanda jáne baýdy qoıa bermegende, balyq ony qaıyqtan julyp áketetin edi.

Qarmaqtyń baýy silkinip qalǵanda, ústinde otyrǵan qus ushyp ketken, onyń qaı jaqqa ǵaıyp bop ketkenin shal baıqamaı da qaldy. Qarıa oń qolymen baýdy qaıtadan eptep ustaı bergende, alaqanynyń sorǵalaǵan qanyn kórdi.

— Balyqtyń da janyna batty bilem, - dedi ún qatyp. Balyqty basqa baǵytqa burýǵa shamasynyń keler-kelmesin baıqap, baýdy taǵy da tartty. Barynsha kerip tartty da, bastapqy qalpynsha siresip otyryp qaldy.

— Áý, balyq, jaǵdaıyń nasharlady ma? - Qudaı kýá, maǵan da ońaı tıip otyrǵan joq.

Qarıanyń áıteýir bir tirshilik ıesimen sóıleskisi keldi de, jan-jaǵyna kózin aýdaryp, kishkentaı qusty izdedi. Biraq, qus kórinbedi.

"Sen meniń qasymda az ýaqyt qana boldyń ǵoı. Seniń ushyp ketken jaǵyńda jel qattyraq soǵyp tur, qashan qurylyqqa jetkeninshe osy jel báseńdemeıdi, - dep oılady shal. -Myna balyqtyń bir ret bulqynyp qalǵanyna qolymdy jaralap alǵanym qalaı? Máńgip kettim, bilem. Álde, álgi kishkentaı qusqa qarap, bar oıym soǵan aýyp, qannen-qapersiz otyrdym ba? Qoı, endi óz jaǵdaıymdy oılaıyn, áldenip alý úshin jaıyndy jeıin".

— Serik balanyń qasymda joǵyn qarashy, mende tuz da joq eken, - dedi ol kúbirlep.

Qarmaqtyń baýyn sol jaq ıyǵyna aýdaryp, abaılap qana qozǵalyp tizerlep otyrdy da, qolyn jýdy. Alaqanynyń qanyn sýdyń qalaı shaıǵanyna kózin salyp, qolyn sýǵa malyp biraz otyrdy.

— Balyq qazir tym aqyryn júzip keledi, - dep sóıledi.

Qolyn tuzdy sýǵa malyp otyryńqyraǵysy kelip edi, biraq, balyq taǵy da julqynyp qala ma dep qoryqty, ornynan boıyn jazyp túregeldi de, baýdy arqasyna salyp tartyp, qolyn kúnge tosty. Qarmaqtyń baýy onyń alaqanynyń qalyń etin tilip ketken edi, búgin áli de kóp qyzmet atqarýǵa tıisti qoldyń eń kúsh alatyn jerine, iske kirispeı jatyp, jaraqat túskeni jaqsy bolmady, shal osyǵan qynjyldy.

— Endi jaıyndy jep alaıyn, - dedi qolynyń sýy kepken soń. - Jaıyndy jatqan jerinen bagormen ilip, beri tartyp alaıyn da, jaqsylap turyp jeıin.

Shal qaıtadan tizerlep otyrdy da, bagormen túrtkilep, qaıyqtyń art jaǵynan jaıyndy izdedi. Qarmaqtyń baýyn shaıqaltyp almaýǵa tyrysyp, abaılap qana jaıyndy ózine qaraı tartyp aldy. Arqasyna túsken bar salmaqty sol jaq ıyǵyna qaıta aýdaryp, sol qolymen qaıyqtyń erneýine súıenip turyp, jaıyndy ımek ilgektiń basynan shyǵaryp aldy da, bagordy ornyna qoıdy. Jaıyndy tizesimen basyp turyp, onyń jon arqasynyń qyzyl kúreń etin jelkesinen quıryǵyna qaraı sydyra tildi. Tilshelep alty bólek etip kesti de, bulardy qaıyqtyń tumsyq jaq taqtaıynyń ústine qatarlap jaıdy, sonsoń pyshaǵyn shalbaryna janyp súrtti de, jaıynnyń qańqasyn quıryǵynan alyp, teńizge laqtyryp jiberdi.

— Munyń bir kesegin tutas taýysa almaspyn, - dep kesek ettiń bireýin qaqqa bóldi.

Qarmaqqa ilingen balyq qaıyqty irkilmeı súırep keledi. Munyń áli sharshar túri joǵyn shal sezip otyr, baýdy tarta-tarta sol jaq qoly múlde qarysyp qaldy. Qolynyń qaltyraǵanyna qarıa unatpaǵan pishinmen qarap qoıady.

— Qudaı-aý, bul neǵylǵan qol! - dedi ol - Meıliń, qaltyrasań qaltyra. Kerek deseń, qustyń aıaǵynsha búrisip qal, budan keler báribir jeńildik joq saǵan.

"Óziń júrek jalǵap alshy, sonda qolyńa da ál kiredi, - degen oıǵa ketti ol, tereńge kólbeı boılaǵan qarmaqbaýǵa, tuńǵıyq sýǵa kóz jiberip otyryp. - Qolda ne jazyq bar? Balyq ilingen qarmaqbaýdy siresip ustap otyrǵanyńa birneshe saǵat boldy ǵoı. Bul balyqtan aırylar túriń joq. Sózdi doǵar da, tamaqtanyp al!"

Ol balyq etiniń bir tiligin aldy da, aýzyna salyp aqyryn ǵana shaınaı bastady. Dámi onsha jaman kórinbedi.

"Bar nárin túgel alyp qalý úshin jaqsylap shaına. Muny lımonmen qosyp nemese ústine tuz seýip jese, qandaı táýir bolar edi", - dep oılady qarıa.

— Iá, haliń qalaı, qolym? - dedi ol, ólgen adamnyń qolyndaı bop siresip, qurysyp qalǵan qolyna qarap. - Saǵan ál kirsin, balyq etiniń taǵy da bir tiligin jep kóreıin.

Shal qaqqa bólingen kesektiń ekinshi tiligin de aýzyna saldy. Ettiń ábden dámi ketkenshe shaınady da, syrtqy qabyǵyn túkirip tastady.

— Al, endi qalaı, qolym, azdap ál kirdi me? Álde áli de esh nárseni sezgen joqsyń ba?

Shal balyq etiniń taǵy bir kesegin jep aldy.

"Bul - deni saý, eti tyǵyz jaqsy balyq, - dep oılady ol. - Qolyma makrel túspeı, jaıynnyń ilikkeni jaqsy boldy. Makreldiń eti qant tatyp turady. Al myna balyqta ondaı dám jóndi joq, bar nár-juǵymy boıǵa jaqsy sińedi. Já, mundaı kóldeneń oıdy qaıtesiń, - dedi shal ishinen, - tym bolmasa bir shókim tuzdyń joǵyn kórdiń be. Myna balyqtyń qalǵan eti kúńsip, ıakı borsyp, sasyp ketpesin qaıdan bilem. Sondyqtan muny, ash bolmasam da, buzylmaı turǵanda sypyryp-sıyryp jep alaıyn. Jaıyn balyq qaıyqty aqyryn ǵana súırep, jaıymen júzip kele jatyr. Jaıynnyń qalǵan etin túgel jep alǵan soń kirisermin aıqasqa".

— Shyda, qolym, - dedi ol. - Sen úshin ǵoı, jandy salyp jatqanym.

"Jaıyndy da jemdegenim jón bolar, - degen oı keldi oǵan. - Ózimniń et jaqynym ǵoı. Biraq, muny óltirýge tıistimin, ol úshin maǵan kúsh jınaý kerek".

Shal jaıynnyń qalǵan etin asyqpaı bappen jedi. Sonsoń, qolyn shalbaryna súrtti de, boıyn jazyp, túzelip otyrdy.

— Al endi sen, sol qolym, qarmaqtyń baýyn qoıa ber. Sen esińdi jıǵansha, bul baýǵa oń qolymmen ıe bola turarmyn, - dedi qart.

Shal sol qolyna ustaǵan baýdy sol jaq aıaǵymen basty da, keıin qaraı shalqaıyp, sýdaǵy balyqtyń salmaǵyn arqasyna aýdara berdi.

— Sol qolymnyń qurysqany tezirek aıyǵa gór! - dep tiledi ol. - Kim biledi, bul balyqtyń basyna taǵy da ne oı kelerin.

"Asyly, sabyrly balyq bolar ózi, - dep oılady, - bet aldy bulqynbaıdy. Biraq sonda ne oılaǵany bar?

Al men ózim ne istemekpin buǵan? Bul asa iri balyq yńǵaıyna kóship otyrmasań bolmas, sýdyń bet jaǵyna júzip shyqsa, óltirer edim. Biraq óıtpeı, tómende júre berse qaıtpekpin? Onda men de osylaı siresip otyramyn da".

Ol jansyzdanǵan sol qolyn shalbaryna súrtti de, endi saýsaqtaryn jazbaq bolyp edi. Qarysyp qalǵan saýsaqtar jazylmady. "Kúnniń kózine tossam, jany kirer múmkin, - dep oılady qart. - Álgi jegen shıki balyqtyń etin asqazanym qorytyp, nári boıyma taraǵan kezde, onyń da sebi tıer. Bunyń qurysqanyn qaıtsem de jazamyn. Biraq qazir zorlyq qylmaıyn buǵan. Óz jaıymen aıyqsyn. Túnde búkil baýdy, shýmaq-shýmaq jipterdi bir-birine jalǵaǵanda bul qolym kóp qyzmet atqardy ǵoı, ony eskermeýge bolmaıdy".

Shal alysqa kóz jiberip, óziniń qazir japadan-jalǵyz ekenin oılap ótti. Biraq kún kóziniń sýda oınaǵan sáýlesiniń neshe túrli túske boıalyp qubylǵanyna, qarmaqbaýdyń tereńge kólbeı boılap kerile tartylyp turǵanyna, teńiz betiniń bir túrli terbelip-shaıqalyp jatqanyna qarap, kóńili bólindi. Shyǵys jaqtan soǵar qatty jeldiń yńǵaıyn bildirip, bult kóshe bastady. Shal aldyńǵy jaqqa kóz tigip edi, aspanda sharlap toptala ushqan bir top úırekti kórdi; top qus bir mezet buldyrap alystańqyrap ketti de, sálden soń qaıtadan jaqyndap, shoǵyry anyǵyraq kórindi. Teńizde jol shegip júrgen shaǵynda adamnyń kóńili osyndaı tirshilik ıeleriniń bárine de bólinip, ol óziniń japadan-jalǵyz emes ekendigin sezgendeı bolady; qazir qart ta bul kúıdi uǵyp otyr.

Ol keıbir adamdardyń kishkentaı qaıyqpen jarqyraǵan teńizdiń ortasynda jalǵyz qalǵan shaqtarynda úreıge boı aldyratynyn oılap ótti de, kún raıy qubylmaly maýsymda olardyń bulaı qobaljýy oryndy dep sanady. Al, qazirgi maýsym - daýyl soqpaıtyn, jyldyń eń bir jaıly mezgili, ázirshe daýyl bolǵan joq.

Daýyl bolarda onyń aspandaǵy belgilerin teńizde júrgen kisi birneshe kún buryn-aq kórýine bolady. Al, bul belgilerdi qurlyqtaǵy adamdar kóre almaıdy, - dep oılady shal, - óıtkeni olar ne nársege kóz toqtatyp qaraý kerektigin bilmeıdi. Jáne de qurlyqta turyp qaraǵan kezde, aspandaǵy bulttyń túri múlde basqasha bolyp kórinedi. Biraq qazir bul ýaqytta daýyl soǵa qoımaıdy.

Shal aspanǵa qarap edi, óziniń súısinip jeıtin balmuzdaǵy sekildi aq býdaq bulttarǵa kózi tústi, bulardyń ústińgi jaǵynan qyrkúıektiń kógildir bıik aspanynda qalqyǵan qazbaýyr sharby bulttar kórindi.

— Kóp keshikpeı azdap jel turar túri bar. Bul jel senen góri maǵan tıimdirek bolar, balyǵym, - dedi shal.

Qarttyń sol qolynyń qarysqany áli jazyla qoıǵan joq edi, sonda da saýsaqtary eptep qozǵalýǵa keldi.

"Qolymnyń qurysqanyn sondaı jek kóremin. Óz deneńniń ózińe baǵynbaı siresip qalǵany qandaı jaman! - dep, shal oıǵa shomdy. - Keıde ishińe as toqtamaı nemese balyqtan ushynyp, qusqyń kep, jurt aldyńda sastyrsa - qorlyq. Bul, ásirese, japadan-jalǵyz júrgenińde janyńa qatty batady".

"Qasymda serik balam bolǵanda, qolymdy shyntaǵymnan tómen qaraı sylar edi ol, - dep oılady qarıa. - Biraq, qaıter deısiń, qurysqany birte-birte tarar".

Qarmaqbaýdyń joǵary qaraı az-azdap kóterile bastaǵanyn shal abaılap otyr edi, baýdy tartyp ustaǵan on qolyna kenet bir túrli jeńildik sezildi. Qarıa shalqaıa berip, qurysqanyn jazý úshin sol qolymen sanyn salyp-salyp qaldy.

— Balyq joǵaryǵa kóterilip keledi. Qane, qolym, tiril, jı esińdi, - dedi.

Qarmaqbaý sozyla tartyldy da, qaıyqtyń aldyńǵy jaǵyndaǵy sý bir kezde tompaıa kóterildi. Balyqtyń jon arqasy kórindi. Jonynyń eki jaǵynan sý sorǵalaı syrǵanap, denesi sýdan birte-birte kóterilip shyǵa berdi, tipti, ushy-qıyry joqtaı kórindi. Jyltyr túsi kúnge shaǵylysyp jalt-jult etti; basy men arqasy kókpeńbek balyq eken, búıirindegi jalpaq jolaqtary myna ashyq kún kózinde aqshyl kóktenip kórindi. Qaıqıǵan uzyn súıir tumsyǵy beısboldyń dop qaǵatyn taıaǵyndaı, al tumsyǵynyń dál ushy ip-istik naızadaı. Balyq sýdan baýyryn jazyp shalqaıa kóterildi de, qaıtadan aqyryn ǵana eńkeıip kep, tómen súńgip edi, qol oraqtyń júzindeı ırek-ırek úlken aıyr quıryǵy sýǵa zorǵa batty.

— Bul balyqtyń turqy meniń qaıyǵymnan eki fýt uzyn eken, - dedi shal.

Qarmaqtyń baýy shaldyń qolynan shapshań sýsı bastady, biraq bir qalyppen sozyldy, balyq úrkip shoshyǵan sekildi. Shal baýdy bos jibere bermeı, qos qoldap, aqyryn ǵana tarta túsip otyrdy. Qatty julqymaı, osylaısha aqyryndap tartyp, balyqty eptep-eptep tejemese, onyń búkil baýdy sozyp áketip, baryp-baryp úzip ketýi haq. Muny shal bilip otyr.

"Bul bir alyp jaıyn eken, syr bermeıin buǵan, - dep oılady ol - Baýdy alǵa sozyp ákete berse, meni mert etýi múmkin ǵoı, sezbesin bul jaǵdaıdy. Munyń ornynda men bolsam, qashan birdeme tars etip jarylǵansha, alǵa silteı berer em. Biraq qudaıǵa shúkir, balyqtar qansha epti, qansha alyp bolsa-daǵy, olardy óltiretin adamzattan aqyldy emes".

Shal óz ǵumyrynda nebir alyp balyqty kórgen. Salmaǵy eki myń qadaqtan asatyn talaı balyqty keziktirgen, osyndaı balyqtyń ekeýin ózi de keziktirgen, osyndaı balyqtyń ekeýin ózi de ustaǵan, biraq onda jalǵyz emes-ti, qasynda serigi bar bolatyn. Al qazir ol jarqyraǵan teńiz ústinde sonshalyq ǵalamat alyp balyqpen japadan-jalǵyz tiresip keledi; mundaı zor balyqty buryn-sońdy kórmek túgil, estigen de joq edi; sol jaq qolynyń saýsaqtary, búrkittiń aıqasyp qalǵan tuıaqtarynsha, áli qurysyp otyr.

"Bul qoldyń qurysqany jazylýǵa tıisti. Onyń qolyma tym bolmasa járdem berýi kerek qoı, - degen oı keldi shalǵa. - Tirshilik etken aǵaıyndy úsh jigit bar edi: bireýi - balyq, qalǵan ekeýi - meniń eki qolym edi... sol qoldyń qurysqany qaıtkende de taraýǵa kerek. Áıtpese, tipti munysy uıat qoı".

Jaıyn balyq ekpinin báseńdetip, bastapqydaı bir qalyppen aqyryn ǵana júzip edi.

"Bul álginde sýdan nege yrǵyp shyqty eken, - dep oılap kórdi shal. — Óziniń denesiniń sonshalyq zor ekenin pash etý úshin sóıtti-aý, sirá. Uqtyq mánisin. Men de osal adam emes ekenimdi kórseter edim buǵan, átteń, sol qolymnyń qurysyp qalǵanyn kórmeımisiń. Sondyqtan esh qaırat qyla almaı otyrmyn. Meıli, bul balyq meni jaqsy kisi eken dep oılasyn da, tarta bersin; shyndyǵynda ondaı bolmasam da, typ-tynysh otyrǵannan keıin oǵan solaı kórinsem kerek. Men osy jaıyn sekildi balyq ta bolýdy qalar edim; onyń erkindigi men sergektigi ǵana emes, boıyndaǵy bar qabileti mende de bolýyn tiler em".

Ol býyn-býynynyń syrqyrap aýyrǵanyna shydaı kenip, taqtaı jáshikke súıenip, jaıǵasyp otyrdy, al, balyq bir tynbastan alǵa tarta berdi, qarakók sý betimen qaıyq aqyryn ǵana qozǵalyp bara jatty. Shyǵystan bilingen jelden tolqyn sál kóterildi.

Shaldyń qurysqan qoly kún túske tyrmysa ájeptáýir jazylyp qaldy.

— Balyǵym, endi haliń múshkildene túser, - dedi de, qarmaqtyń baýyn arqasyna qaraı aýdardy ol

Býyn-býynynyń syrqyrap aýyrǵany janyna batyp otyrsa da muny elemedi, kóńil kúıi jaqsy kórindi ózine.

— Men Qudaıǵa senbeımin, - dedi ol - Biraq osy balyqty ustaý úshin "jasaǵan jar bola gór" dep, duǵa sózin san qaıyryp aıtaıyn. Bul balyqty shyn ustasam, Qudaıǵa qulshylyq qylýǵa sert beremin. Ant etemin.

Shal duǵa oqı bastady. Keı tustarda duǵanyń qaısybir sózderin umytyp qalyp, muny óziniń tıtyqtap sharshaǵandyǵynan kórdi de, umytylǵan sózder aýyzǵa ózinen-ózi túse qalýy úshin duǵany shapshań oqýǵa tyrysty.

— Jalǵyz haq, óziń jar bola gór. Bizdeı miskin paqyryńa marhabatyńdy tók. Myna balyq sondaı ásem bolsa-daǵy, osyny óziń dýalap óltirip ber, - dedi.

Shal duǵasyn oqyp, Qudaıǵa sıynyp alǵannan keıin, býyn-býynynyń syrqyraı aýyrǵany báseńsimese de, kóńili áldeqaıda jaılanǵandaı boldy, qaıyqtyń tumsyq jaq erneýine arqasyn shapshań qımyldatyp, jattyqtyra bastady. Kúnniń kózi kúıdirip tur, jel eptep kúsheıe berdi.

— Jem shanshyp, kishkene qarmaqty sýǵa qaıtadan salǵanym maqul bolar, - dedi shal. — Myna jaıyn balyq sýdyń betine búgin túnde qalqyp shyqpasa, taǵy da bir tamaqtanyp alýym kerek, qumyradaǵy sý da taýsylýǵa jaqyn qaldy. Bul mańnan qarmaǵyma makrelden basqa balyq iline qoımas. Ustaǵan boıda jep jiberseń, munyń eti de onsha dámsiz emes. Túnde qaıyǵymnyń ishine qanatty balyq top ete tússe jaqsy-aq bolar edi-aý. Jaryqty jylt-jylt etkizip aldar edim ony, biraq, shyraǵdanym joq. Qanatty balyqtyń jas eti tamasha qorek qoı, óziniń qabyǵyn arshýdyń da keregi joq. Meniń álsiremeı, kúsh-qýatymdy saqtaýym kerek. Qarmaǵyma mynadaı osynsha iri balyq ilinerin bilmedim ǵoı!.. Endi muny qaıtkende de soǵyp alýǵa tıistimin. Bul balyq qanshalyq zor, qanshalyq ásem bolsa da, óltirmeı tynban, - dedi shal.

"Munym qıanat bolsa da, buǵan adamnyń qudiretin tanytamyn", - dep ishteı oıyn jalǵastyrdy.

— Men elden erek shalmyn dep serik balama aıtqam-dy. Sol sózimdi dáleldeıtin shaq týdy endi, - dedi qart.

Ol bul sózin buryn da san mártebe dáleldegen-di. Endi taǵy da dáleldeýge tura keldi. Esep degeniń ylǵı basynan bastalyp otyrmaq qoı, sondyqtan bul qarıa bir iske kirisken kezinde ótkendi esine esh ýaqytta almaıtyn-dy.

"Myna balyq uıyqtasa, meniń de kózim iliner edi, sonda men túsimde arystandardy kórer em,- dep oıǵa berildi shal. – Jadymda osy arystandardan basqa jaqsy eshteme qalmaǵany qalaı?"

— Oıǵa berilme, shalym,- dedi ol ózine-ózi - Taqtaıǵa súıen-daǵy, eptep tynyǵyp al, esh nárseni oılama. Qazir qaıyqty balyq súırep keledi. Sondyqtan sen ázirshe kúshińdi kóp jumsamaı, tynystaı ber.

Kún batýǵa taqaldy, qaıyq bir qalyppen baıaý júzip keledi. Shyǵystan esken jel teńizdi tolqytyp, shal qaıyq ústinde aqyryn ǵana terbetilip otyr, arqasyna jiptiń batyp aýyrtqanyn da elemeıdi.

Tús aýa qarmaqbaý taǵy da azdap kóterilgendeı boldy. Biraq, balyq bul joly úske shyqpaı, tek sý betine taıaý ǵana júze berdi. Kúnniń kózi shaldyń arqasyn, sol jaq ıyǵy men sol jaq qolyn kúıdirip kele jatyr edi. Osyǵan qarap balyqtyń soltústik-shyǵysqa qaraı burylǵanyn ańǵardy ol

Ol bul balyqtyń túr-tulǵasyn bir ret kórgendikten, endi onyń dál qazir baýyryndaǵy kógildir qanattaryn qus qanatynsha jaıyp jiberip, qatty quıryǵymen tuńǵıyqty aıyra tilip, sý astynda qalaı júzip bara jatqanyn kóz aldyńa keltirgendeı boldy. "Qap-qarańǵy tuńǵıyqta qazir kele jatyp, mańaıyndaǵynyń bárin de kóre ala ma eken bul? -dep oılady shal, - biraq kózi sharadaı ǵoı. Munyń kózinen kózi áldeqaıda kishi jylqy da qarańǵyda tamasha kóredi. Bir kezde men de qarańǵyda jaqsy kóretin em. Árıne, tastaı qarańǵyda emes. Degenmen, kózim mysyqtyń kózindeı qyraǵy edi.

Ári kún qyzdyryp, ári saýsaqtaryn tynymsyz qımyldatyp jattyqtyrǵan soń, shaldyń sol qolynyń qurysqany tarady, endi ol qarmaqtyń baýy batyp turǵan arqasyna az da bolsa jeńildik keltirý úshin balyqtyń salmaǵyn osy qolyna eptep aýdaryńqyrady.

— Áli sharshamaǵan bolsań, sen rasynda da ǵalamat balyq ekensiń, - dep sóıledi ol Óziniń qatty qaljyraǵanyn sezdi, túnniń de jaqyndap qalǵanyn bilip otyr, sondyqtan oıyn basqa bir jaılarǵa aýdarýǵa tyrysty. Ózi pir tutatyn áıgili beısbol lıgalary haqynda oılap ketti, búgin Nú-Iorktiń "Iankıleri" Detroıttiń "Jolbarystarymen" oınaıtynyn esine túsirdi.

"Sport oıyndarynyń barysynan beıhabar otyrǵanyma búgin ekinshi kún, - dep oılady qart bir aýyq. - Biraq, qaıtkende de óz kúshime senýim kerek, uly Dı Madjıonyń maqtaýyna tatıtyndaı bolýǵa tıispin, ol - eren oıynshy, ókshesinde qajalǵan múıizi bolsa-daǵy, onyń batyp aýyrǵanyn elemeı, sport alańynda kerim shapshań qımyldap, tamasha óner kórsetedi. Ókshedegi múıiz degenniń ózi ne nárse eken? Bizdiń balyqshylarda mundaı múıiz bolmaıdy. Tóbeleske úıretilgen átesh tabanyńa teýip qalsa aýyrtatyn edi, ókshedegi múıiz de solaı batyp aýyrta ma eken? Tóbeleske úıretilgen áteshter tóbe-lesken kezderinde bir kózi túgil eki kózi aǵyp tússe de oǵan qaramaı, sart-súrt tebisip, soǵysa beredi. Mundaı tóbeleske men shydaı almas edim. Adam temir emes, ańdar men qustar sekildi onyń da keýdesinde jany bar. Meniń qazir myna tereńde júzip kele jatqan balyq bolǵym keler edi".

— Iá, tek akýlalar tap bermesin de,- dep ún qatty shal, –akýlalar tap berse, myna balyqtyń da, meniń de aman qalýym ekitalaı!

"Uly Dı Madjıo osy balyqpen sen qusap dál osylaı tiresip otyra alar ma edi? - dep ol ózine-ózi suraq qoıdy.

— Iá, onyń da dál osylaı tirese alatynyna kámil senemin, ol menen góri jasyraq, ári kúshtirek, sondyqtan maǵan qaraǵanda basymdaý qımyldaýy da múmkin, óziniń jáne ákesi balyqshy bolǵan adam... Ókshesindegi múıizi qatty batyp aýyrta ma eken?"

— Qaıdan bileıin, meniń ókshem múıiz bop kórgen emes, - dedi ol kúbirlep.

Kún uıasyna batqan kezde, sergip eńsesin kóterý úshin ótken bir oqıǵany esine túsirdi. Bir joly Kasablanka tavernasynda onyń porttaǵy eń myqty adam dep sanalatyn, Senfýegostan kelgen bir zor negrmen kúsh synasqany bar edi. Ústeldiń ústine bormen syzylǵan syzyqqa shyntaqtaryn tirep, alaqandaryn qatty aıqastyryp alyp, biriniń qolyn biri qaıyryp búge almaı, ekeýi bir táýlik boıy tiresken-di. Jurt jaǵalaı bás tigisken; kerosın sham kúńgirtteý jaryq túsirip turǵan bólmeden biri shyǵyp, biri kirip jatty; shal eki kózin negrdiń qolynan, shyntaǵynan, betinen taıdyrmady. Alǵashqy segiz saǵattan soń tóreshiler kezektesip uıyqtap alý úshin, tórt saǵatta bir almasyp turdy. Ekeýiniń tyrnaqtarynyń kóbesinen qan bilindi, sonda da olar birinen-biri kózderin taıdyrmastan tiresip otyra berdi. Bás tigisken jurt bólmege biri kirip, biri shyǵyp jatty; olar qabyrǵaǵa taqaý qoıylǵan bıik otyrǵyshtarǵa jaǵalaı otyryp alyp, aqyry nemen tynaryn kútýli. Bólmeniń aǵash qabyrǵalary ashyq kógildir syrmen boıalǵan edi, qazir betine kóleńke túsip tur. Negrdiń qabyrǵaǵa túsken kóleńkesi óte úlken bop kórindi, jel aspaly shamdy shaıqaǵan kezde kóleńkesi birge qozǵalady.

Birde shal, birde negr basymdaý shyǵyp, ekeýi túni boıy jeńise almady; negrdi rommen sýsyndatyp, aýzyna sıgaretin tutatyp berip turdy. Negr romdy jutyp alǵan saıyn tistene qımyldap, bir ret shaldyń qolyn qaıyryp ákep, ústelge sál tıgize jazdady. Shaldyń ol kezde qazirgideı qartaıǵan kezi emes, Santágo chempıon atanǵan jigit shaǵy bolatyn. Ol tiresip, qolyn qaıtadan túzep aldy. Osydan keıin onyń negrdi jeńetinine kúmány qalmady; negr de eren kúshti jaqsy jigit edi. Tań aǵaryp atyp, jurt endi ekeýine teńbe-teń tústi dep tórelik aıtý kerek desip usynys jasaı bastaǵanda, negr jańa ǵana ıyǵyn kóterip, meılileriń degendeı álpet bildirdi. Shal kenet bar kúshin sap, negrdiń qolyn qaıyryp áketti, birte-birte shalqaıtyp aparyp, ústelge bir-aq tıgizdi.

Sóıtip, jeksenbi kúni tańerteń bastalǵan tires dúısenbi kúni tańerteń aıaqtalyp edi. Bás tigisken jurt ekeýine teńbe-teń tústi dep tóre berýdi talap etti, óıtkeni báriniń portqa jumysqa baratyn ýaqyttary bolyp qalǵan edi, bular Gavana kómir kompanıasyna kómir jáne qap-qap qant tıep jatqan bolatyn. Jumysqa shyǵatyn ýaqyttary bop qalmaǵanda básekeni soza beretin túrleri bar edi. Biraq, shaldyń jeńgenine daý aıtýǵa dálel joq edi, óıtkeni ol júk tıeýshilerdiń jumysqa shyǵatyn ýaqyty bolǵansha jeńip shyqqan-dy.

Osy oqıǵadan keıin jurt ony kópke deıin chempıon dep júrdi. Shal kóktem shyǵa negrdiń upaı qaıtarýyna kelisim qyldy. Biraq, tigisken bástiń mólsheri onsha joǵary bolmady; bul joly shal op-ońaı jeńdi negrdi.

Óıtkeni Senfýegostan kelgen negr jigittiń shalmen alǵashqy básekede jeńilip qalǵannan keıin-aq taýy shaǵylyp qalǵan edi. Santágo osydan keıin de básekege birneshe ret tústi, biraq, kóp uzamaı bul kásipti tastap ketti. Básekege túsken qarsylasy qandaı adam bolsa da, shaldyń ony jeńgisi kelse jeńetinine kózi anyq jetip edi, biraq balyq aýlaǵanda óziniń bar sener oń qolyna bul sekildi tiresýdiń zalal keltiretinin uǵyp osylaı etti. Ol básekege sol qolymen de birneshe ret túsip baıqaǵan-dy. Biraq, sol qol yryqqa kónbeı, opyq jegize bergen soń, shal oǵan sene almady. "Bu qoldy kún búgin jaqsylap-aq qyzdyrdy, - dep oılady qarıa. — Endi qurysa qoımas, tún de tym sýyq bolar deımisiń. Bul túnniń maǵan ne syı tartaryn biler me em, shirkin!"

Shaldyń tóbesinen Maıamıǵa bet alǵan ushaq ushyp ótti. Aspandaǵy ushaqtyń sý betine túsken kóleńkesinen úrkip ushqan qanatty balyqtardy baıqady qart.

— Bul tusta qanatty balyqtardyń kóp bolýyna qaraǵanda, jaqyn mańda makrel júzip júrýi de haq,- dedi de, qarmaq jutqan jaıyn balyqty azdap bolsa da jaqynyraq súırep ákelýge bolmas pa dep baıqaǵysy kep, ıyǵyna salǵan qarmaqbaýdy shalqaıyp tartyńqyraı túsip edi, eshteme ónbesin uǵa qoıdy; qarmaqbaý qatty buralǵan sym shekteı tyrsyldap, úzilip keterdeı diril qaqty. Qaıyq alǵa qaraı aqyryn ǵana syrǵyp keledi. Shal ushaqty qashan qarasy úzilgenshe, kózimen uzatyp saldy.

"Ushaqtan qaraǵanda jer-kóktiń bári bir túrli bop kórinetin shyǵar, - degen oıǵa berildi ol. - Sondaı bıikten teńizdiń beti qandaı bop kórinedi eken, á? Ushaq osynsha joǵary ushpaǵanda, onyń ishindegiler meniń balyǵymdy anyq baıqaı-tuǵyn edi. Óz balyǵyma joǵarydan qaraý úshin eki júz sajen bıiktikte aqyryn ǵana qalyqtap ushar ma edim. Teńiz tasbaqasyn aýlaýǵa attanyp bara jatqan baıaǵy bir kúnderimde, keme ústindegi bıik tuǵyrǵa shyǵyp alyp tóńirekke kóz salǵanymda, kózime kóp nárse shalynatyn edi. Sonda makrel balyǵynyń túsi jasyldanyp kórinetin, búıirindegi kókshil jolaqtary men teńbil tańbalaryn anyq baıqap, makreldiń qalyń tobynyń shoǵyrlanyp júzip júrgenin aıqyn kórýge bolatyn. Tuńǵıyq tereńde júzetin ushqyr balyqtardyń jon arqasy kógildir keletini jáne kókshil jolaqtary men teńbil daqtary bolatyny nesi eken? Makreldiń arqasy jasyldanyp kóringenimen, ol - sarǵylt tústi balyq. Biraq ol ábden ashyqqanda, jemin aýlaǵan kezinde, qos búıirinde marlınniń jolaǵyndaı kókshil jolaqtar bilinedi. Álde yzanyń belgisi me bul? Bolmasa jaıshylyqtaǵy qalpynan shapshańyraq júzgendikten osylaı kórine me eken?"

Ymyrt úıirilgen kezde shal dóńgelek aral sekildengen qalyń baldyr tusynan ótip bara jatty; sý betin tutasa japqan baldyr juqa tolqyn áserinen aqyryn ǵana búlkildep terbetiledi, beıne muhıt sary kórpeniń astynda bireýmen qushaqtasyp aımalasqandaı. Osy mezgilde kishirek qarmaqqa bir makrel ilindi. Balyq týlap, sýdan yrshyp sekirip qalǵan mezette baıqady shal muny, kúnniń semip bara jatqan shuǵylasyna shaǵylysyp, balyq jarq ete qalady. Balyq akrobat oıynshydaı qaıta-qaıta yrshyp jatqanda, qarıa qaıyqtyń art jaǵyna jyljyp baryp, úlken qarmaqbaýdy oń qolymen ustap, makreldi sol qolymen tartty. Makrel qaıyqqa taqalǵanda jantalasa bulqyndy, shal eńkeıip, kógildir jolaqty, altyndaı sary balyqty sýdan sýyryp aldy. Qarmaqty tistegen aýzy dirildep, basymen, quıryǵymen qaıyqtyń túbin soqqylap, shorshyp týlaǵan balyq, jaltyraǵan basyna shal shoqparmen túıip qalǵan soń demi tynyp, jaı tapty.

Shal balyqty qarmaqtan aldy da, jem shanshyp, qarmaqty sýǵa qaıta saldy. Sodan soń qaıyqtyń tumsyq jaǵyna aqyryn ǵana jyljyp bardy. Sol qolyn jýyp, shalbaryna súrtti de, zildeı qarmaqbaýdy oń ıyǵynan sol ıyǵyna aýdardy, teńizge eńkeıip batyp bara jatqan kúnniń kózine, kerile tartylǵan úlken qarmaqbaýynyń kólbeı sozylǵan qalpyna barlaı qarap otyryp, oń qolyn jýdy.

— Ózgeris joq, bári de báz qalpynda, - dedi shal. Biraq qolyn sýǵa salyp baıqaǵanda, qaıyqtyń qozǵalysy óte baıaýlap qalǵanyn ańǵardy.

— Túnde qaıyqty tejeý úshin, eki eskekti qosaqtap býyp, qaıyqtyń art jaǵyna kóldeneń keltirip baılaıyn, - dedi ol - Myna balyqtyń túni boıy súırer qalpy bar. Bul túnge men de shydap baǵarmyn.

"Makreldi dereý arshyp-tazalasam, qan túgel aǵyp keter, sondyqtan iske keıindeý kiriskenim maqul bolar, - degen oı keldi basyna. - Bul sharýany rettegennen keıin, júristi tejeý úshin, eskekterdi qaıyqtyń artyna kóldeneń salyp baılarmyn. Al, ázirshe, ásirese qazirgideı kún batar shaqta, balyqtyń mazasyn almaıyn. Kúnniń batar kezinde sýdaǵy balyq ataýly birtúrli qutyrynady".

Ol qolyn jelge tosyp keptirdi de, qarmaqbaýdy ádeıi tartyńqyrap ustap edi, sonda balyq ony qaıyqtyń búıirine qaraı syrǵytyp taqaı tústi de, shaldyń ıyǵyna batyp otyrǵan jipti qaıyqtyń bıik jaqtaýy kóterip qaldy, sóıtip, shal óz ıyǵyn ezip turǵan salmaqty endi qaıyqqa túsirdi.

"Eptep ádis te ala bastadym, - dep oılady qarıa. - Ázirshe bul balyqty jaıǵar túrim bar. Qarmaqty jutqannan beri bul jaıynnyń ashtan-ash kele jatqanyn da nege umytaıyn, ózi sondaı zor balyq, buǵan jem de mol kerek. Ózim bolsam, bir jaıyndy túgel jep aldym. Erteń makreldi qorek qylamyn. — Shal makreldi dorado dep atady. — Ony arshyp-tazalaǵan kezimde, etiniń bir kesegin jep alarmyn. Jaıynǵa qaraǵanda makreldiń etin jeý qıyndaý. Biraq ómirde op-ońaı bola qoıatyn eshnárse de joq qoı".

— Balyǵym, haliń qalaı? - dep daýystady shal. - Meniń halim óte jaqsy. Sol qolymnyń aýyrǵany basylaıyn dedi, bir túnge jeter azyǵym bar, tipti erteńge de artylyp qalady. Meıliń, balyǵym, ózińe jaqsy bolsa qaıyqty súırete ber.

Shaldyń hali onshalyq jaqsy da emes edi, jip qıyp syzdaǵan arqasy endi qazir shanshyp aýyryp, janyna batyńqyrap otyrǵan-dy. "Budan da qıyn teperishterdi kórgenmin, - dep jubatty ol ózin. - Oń qolym jeńil ǵana jaraqattandy, sol qolymnyń qurysqany jazyldy. Aıaqtarym saý. Myna balyqqa qaraǵanda, táp-táýir".

Qas qaraıdy: qyrkúıek aıynda kúnniń kózi batysymen-aq, ile qas qaraıady. Qarıa qaıyqtyń jaqtaýyna arqasyn súıeı qısaıyp, damyldap alýǵa tyrysty. Aspanda jyltyrap bir juldyz kórindi. Shal munyń atyn bilmese de, bul juldyzdy kórgen soń, kóp keshikpeı basqa juldyzdardyń da týatynyn ishinen sezdi. Endi oǵan alysta jyltyraǵan juldyzdar taǵy da serik bolady.

— Myna balyq ta meniń dosym, - dedi shal. - Mundaı iri balyqty buryn-sońdy kórgen joq edim, kórmek turmaq estigen de emespin. Men muny sonda da óltirýge tıistimin. Aspandaǵy juldyzdardy ǵoı dál bulaı qurta almaısyń, osynyń ózi qandaı jaqsy!

"Aıtalyq, adam aıdy aspannan qulatýǵa oqtaldy delik. Aı odan qashar edi. Al eger, adam kúnniń kózine oqtalyp, onyń sońyna tússe qaıter edi? Iá, adamda mundaı pıǵyl bolmaǵanyna shúkirshilik", - dep oılady shal

Bir mezet onyń qarmaq jutyp, esh nár tata almaı kele jatqan úlken jaıynǵa jany ashydy, biraq, balyqty óltirmek bolǵan raıynan tıtteı de qaıtqan joq. Bul balyq qansha jurtty toıyndyrmaq! Al sol jurt osy balyqtyń etin jeýge laıyq pa? Árıne, laıyq emes. Munyń etin jeýge laıyq pende joq jer betinde; qarańyzshy, alasuryp alyspaı, ulylyǵyn tanytyp, jaıymen qalaı emin-erkin júzip kele jatyr.

"Men kóp nárseni túsinbeımin, - degen oıǵa berildi qart. - Adamnyń aspandaǵy kúndi, aıdy, juldyzdy qulatyp túsirýge nıet qylmaıtyny qandaı jaqsy. Biz qoregimizdi teńizden zorlyq qyp tartyp alyp, ózimiz sekildi tirshilik ıelerin óltirip jatamyz, -adamǵa osy da jetkilikti ǵoı.

Endi eskekterdi qaıyqtyń artyna kóldeneń keltirip baılap, júristi tejeýdiń jaıyn oılanaıyn. Bulaı tejeý salýdyń tıimdi de, tıimsiz de jaǵy bar. Tejeý salynǵan soń qaıyqtyń júrisi bógelip, eger balyq bulqynyp, jipti úzip keter bolsa, balyqtyń ózinen de, birtalaı qarmaqbaýdan da aırylyp qalýym yqtımal. Al, tejeý salynbasa, qaıyq aýyrlamas edi de, balyq ony súırep tarta berer edi; árıne onda jaıynnyń da shegip kele jatqan azaby, meniń de kórip kele jatqan mehnatym azaımas edi, biraq óz basym aman qalarym haq. Iá, bul balyq, eger qalasa, shapshańyraq jónelýi de múmkin-aý. Aqyryn kóre jatarmyn, al qazir, ál jıyp alý úshin makreldi eti buzylmaı turǵanda arshyp tazalaıyn da, azdap talshyq eteıin.

Endi taǵy da bir saǵat tynyǵamyn, sodan soń, eger jaıyn balyq bulqynyp týlamasa, eptep qaıyqtyń quıryq jaǵyna baryp, eskekterdi baılaýdyń amalyn istermin. Al ázirshe balyqty baqylaı turaıyn, ol ne ister eken? Qaıyqqa tejeý jasaý úshin eskekterdi kóldeneń sap baılaý degeniń - tabylǵan aqyl boldy, dál qazir tek osylaı etý kerek. Balyq áli boldyrǵan joq, óziniń qarmaqqa ezýinen ilingenin baıqap qaldym, aýzyn ózi tars jumyp alǵan. Oǵan qarmaqtan góri ashyqqany jáne ózine beımaǵlum qaýipti sezgeni qattyraq batyp kele jatqany anyq. Tynyǵyp al, shalym. Seniń de kezegiń keler, oǵan deıin balyq júze bersin".

Shal óz jobalaýynsha, eki saǵattaı tynyqty. Aı qorǵalaǵan kez edi, sondyqtan ýaqyt mólsherin aıyra almady. Durystap tynyǵý qaıda, qarmaqbaýdyń arqasyna túsken salmaǵyn ylǵı sezip otyrdy, qaıyqtyń jaqtaýyna qolyn tirep, tómen eńkeıińkirep, salmaqty qaıyqtyń ózine aýdaryńqyraýǵa tyrysty ol.

"Qarmaqtyń baýyn qaıyqqa baılap qoısam, bul mehnattyń birin de kórmes edim! - dep, bir oılady qarıa. - Biraq, onda balyq sál julqynyp qalsa boldy, baý shart etip úzilip keter edi. Al men qarmaqtyń baýyn arqama sap tartyp, balyqty birte-birte tejeı berýge tıispin, eger jaıyn julqyp ala jónelse, baýdy dereý bosatyp jiberýge ázir otyrýym kerek".

— Sen, biraq, uıyqtamadyń ǵoı, shalym, - dedi ol ún qatyp. - Bir jarym táýlik boldy, áli kóz shyrymyn bir alǵan joqsyń. Balyq bulqynbaı, ázirshe tynysh júzip kele jatqan kezde, azdap bolsa da myzǵyp alsań etti. Uıyqtamasań basyń máńgiredi.

"Qazir oıym anyq. Aspandaǵy týysym - juldyzdarym jaınap tur, - dedi ol ishinen. -Degenmen de uıyqtap alǵanym maqul. Aspandaǵy juldyz da, aı da, kún de uıyqtaıdy, jelsiz tymyq kúnderde keıde muhıt ta uıyqtaıdy.

— Uıyqtaýdyń kerektigin umytyp ketpe, - dep eskertti ol ózine-ózi. - Uıyqtaýǵa kóndir, ózińdi qalaıda; qarmaqtyń baýyn qalaı qaldyra turýdyń bir ońaı ádisin oılap tap. Qazir dereý qaıyqtyń art jaǵyna bar-daǵy, makreldi arshyp tazala. Esińde bolsyn, eger uıyqtaıtyn bolsań, eskekterdi qaıyqqa kóldeneń baılap tejeý salý - qaýipti nárse.

— Uıyqtamaı-aq shydarmyn, - dedi ol ózine, - árıne, shydarsyń, biraq bul óte qaterli jaǵdaı.

Ol qarmaqtyń baýyn qozǵap, balyqty úrkitip almaıyn dep, qaıyqtyń art jaǵyna aqyryn ǵana eńbektep jyljydy. "Balyq ta qalǵyp kele jatqan shyǵar, - degen oı keldi basyna. -Maǵan munyń tynyqpaǵany kerek. Ol qashan ólgenshe, qaıyqty súıreı berýge tıisti".

Qaıyqtyń artqy jaǵyna jyljyp barǵan soń, shal balyqtyń bar salmaǵyn sol qolyna aýdardy da, oń qolymen qynnan pyshaǵyn sýyrdy. Juldyzdar jaınap turǵan, qaıyqtyń qýysynda jatqan makrel anyq kórindi. Shal óli balyqtyń basyna pyshaǵyn qadap jiberip taqtaıdyń astynan sýyryp aldy. Aıaǵynyń arasyna qysyp turyp, makreldiń ishin quıryǵynan tamaǵyna deıin iredi de, pyshaǵyn qoıa salyp, balyqtyń ishek-karnyn, jelbezegin sydyrdy. Makreldiń jyltyldaǵan qarny ap-aýyr bop kóringen soń, tilip jiberip edi, ishinen qanatty eki balyq shyqty. Ekeýi de álginde jutylǵan balyq eken, etteri tyǵyz kórindi; shal bulardy qaıyqtyń túbine qatarlastyra qoıdy da, makreldiń ishek-qarnyn sýǵa tastady. Qan-jyny shubyryp shubalǵan iz qaldyryp, balyqtyń ishki múshesi tereńge batyp bara jatty. Juldyzdardyń kómeski jaryǵynda makreldiń túsi aqshyldanyp kórindi. Shal balyqtyń basyn aıaǵymen basyp turyp, makreldiń bir jaq búıiriniń terisin sydyryp aldy. Sodan soń aýdaryp salyp, ekinshi jaǵynyń terisin sydyrdy da, jelkesinen bastap quıryǵyna deıin etin sylyp kesti.

Shal makreldiń qańqasyn qaıyqtan laqtyryp jiberip, túsken ornynyń sýy úıirildi me eken dep qarap edi, tereńge aqyryn ǵana batyp bara jatqan súıektiń aǵarańdaǵan izi ǵana kórindi. Shal burylyp, qanatty eki balyqty makreldiń etine qosty da, pyshaǵyn qynyna salyp, balyq etin oń qolyna ustap, qarmaqbaýdyń arqasyna túsken salmaǵynan eńkeıe eńbektep, qaıyqtyń tumsyq jaǵyna qaıta bardy.

Ornyna kelgen soń, makreldiń etin taqtaıdyń ústine jaıdy da, qanatty eki balyqty osy ettiń qasyna qoıdy. Arqasyna batqan baýdyń qıyp aýyrtyp turǵan jerinen sál syrǵytyp, salmaqty endi qaıtadan sol qolyna túsirdi. Qaıyqtyń erneýinen eńkeıip, qanatty balyqty sýǵa jýyp aldy, qolyna sý aǵyny qattyraq sekildendi. Makreldiń terisin sydyrǵanda maı juqqan qolyn qaıyqtyń jaqtaýyna ysqylap jýdy. Qolǵa juqqan fosfor untaqtarynyń sýǵa shaıylyp, qaıyqtyń art jaǵyna taman aqyryn ǵana qalqyp bara jatqanyna kózi tústi, sý aǵyny dál qazir baıaý edi.

— Jaıyn balyq ıakı qaljyrady, ıakı tynyǵyp alǵysy keldi,- dedi shal. - Tezirek tamaqtanaıyn da, azdap uıyqtap alaıyn.

Ol makrel etiniń bir kesegin jep aldy, túnniń salqyn bolar yńǵaıyn tanyp, qarańǵyda arshyp-tazalap qoıǵan qanatty balyqtyń bireýin jáne jedi.

— Pisirip jeıtin bolsaq, makreldiń etinen dámdi esh nárse joq! - dedi ol - Al, shıki qalpynda sondaı dámsiz! Teńizden balyq aýlaýǵa endigári tuz almaı, lımon almaı shyqpaspyn, sirá da!

"Ózimde de mı joq, qaıyqtyń tumsyǵynyń ústińgi taqtaıyna kún uzaq sý quıa bersem ǵoı, kepken soń keshke jaqyn odan tuz qyryp alatyn edim, - dep oılady,- Munym durys bolatyn edi, biraq, makreldi dál kún batar aldyńda ustadym ǵoı. Áıtse de kóp nárseni aldyń ala oılamappyn. Degenmen eniteme etpes, makreldiń bir kesek etin túgel jesem de, júregim loblyǵan joq".

Kúnshyǵys jaqty bult búrkep, tanys juldyzdar birinen soń biri sóne bastady. Qarıa qara bulttyń beıne bir ańyraıǵan shatqalyna enip bara jatqandaı boldy. Jel basylǵan.

— Úsh-tórt kúnnen keıin aýa raıy buzylar surqy bar, - dedi shal. - Dál búgin-erteń buzylmaıdy. Balyq ózińdi tynysh qana súırep kele jatqanda azdap uıyqtap al, shalym.

Qarmaqtyń baýyn ustaǵan oń qolyn jambasymen basa qaıyqtyń jaqtaýyna qısaıdy. Baýdyń arqasyna batyp turǵan jibin sál tómen syrǵytyńqyrady da, ony sol qolymen tartyp ustady.

"Oń qolymnan qarmaqbaý ońaılyqpen bosaı qoımas. Al eger uıyqtap jatqanymda alaqanym ashylyp ketip, jip sýsı jónelse, sol qolym sezer de, oıatar meni. Árıne, oń qolyma salmaq jeńil bolmas. Degenmen, bul qol mundaı teperishke tózip úırengen. Jarty saǵat, ne jıyrma mınýt myzǵyp alsam, jaqsy-aq bolar edi".

Ol qaıyqtyń jaqtaýyna súıenip, qarmaqbaýdyń salmaǵyn oń qolyna aýdardy da, kózin ildirdi.

Tús kórdi. Túsinde arystandardy kórmese de, onyń esesine, teńiz shoshqalarynyń qanattasa júzgen qalyń bir úıirin kórdi. Bulardyń kúıleıtin ýaqyty eken, joǵary atyla sekirip, qaıtadan shúıile súńgip, asyr salyp oınap júrdi.

Budan soń jáne bir tús kórdi; túsinde ol derevnáda óziniń tóseginde uıyqtap jatty, jaman lashyqtyń ashyq tesiginen teristikten esken sýyq jel saýlap turdy. Sol yzǵardan shaldyń denesi tońazyp, basyna jastanǵan oń qoly uıyp qalǵan eken.

Tek sonan keıin onyń túsine teńizdiń sozylyp jatqan sary qaıyry kirdi; sonsoń qaıyrǵa shyǵa bergen áýeli bir arystandy kórdi, bul arystannyń sońynan basqalary da shubap kele jatyr eken; ýaqyt - ińir kezi, shal zákirde turǵan kemeniń erneýine ıegin tirep, arystandarǵa qadala qarap qalǵan; qurlyq jaqtan esken keshki samal boıyn jelpip, raqattanyp qaldy; arystandar taǵy da kórine tússe eken dep tiledi ishinen, sonda munyń kóńili shalqı túser edi.

Tátti tús qarıany tátti uıqyǵa bóledi. Aı áldeqashan týǵan, shal uıyqtaı berdi, al, jaıyn balyq qaıyqty teńizdiń tuńǵıyq órine bir qalyppen súıreı berdi.

Qarmaqtyń baýyn balyq qatty julqyp qalǵanda, oıandy shal. Oń qolynyń judyryǵy betine sart ete qaldy.

Qarmaqbaý alaqanyn dýyldatyp, ýysynan sýyldap shyǵyp barady. Sol qolynyń jany ketip qalypty, sondyqtan shal baýdy oń qolymen tartyp tejemek bolyp edi, jipke ıe bola almady. Ári-beriden keıin sol qolynyń da jany kirip, jiptiń sýsyǵanyn sezdi; jaıyn julqı jónelgende baý shaldyń eki qolyn da, arqasyn da dyz-dyz etkizdi. Shal baýdyń shýmaqtalǵan jaǵyna qarap edi, shýmaqtyń tez tarqatylyp jatqanyn kórdi. Osy mezette jaıyn balyq sýdy jaryp joǵary atyldy da, bar salmaǵymen teńizge qaıta qulady. Osydan keıin de ol qaıta-qaıta sekirdi, qaıyq alǵa lyqsı túsip júzip keledi, shal qarmaqtyń baýy úzilip kete me dep qaýiptenip, baýdy bar kúshin sap birese ózine qaraı tartyp, birese qaıyra bosatyp jiberip jantalasty. Ózi balyqtyń ekpinimen syrǵyp baryp, qaıyqtyń tumsyǵyna tirelip jaıýly turǵan makrel etine beti kelip jabysyp qalsa da, olaı-bulaı bultara almady shal.

"Osylaı bolaryn bilip ek, - dedi ishinen. - Al endi shydap baq... Qarmaq baýdyń esesin qaıtararmyn bul balyqtan! Qaıtararmyn áli!"

Ol jaıynnyń joǵary atylǵanyn kóre almady, qarańǵyda tek teńizdiń sapyrylǵan sarylyn, balyqtyń sýǵa qaıta-qaıta kúmp-kúmp qulaǵanyn ǵana estidi. Sýyldap syrǵyǵan qarmaqbaý qolyn qıyp bara jatyr. Dál osynyń bolaryn qarıa aldyń ala bilgen edi, endi alaqany men saýsaqtaryn baýdyń tilimdep jaralap ketpeýiniń qareketin jasap, sýyldaǵan jiptiń astyna qolynyń múıizdengen tusyn tosa berdi.

"Qasymda serik balam bolǵanda ǵoı, qarmaqtyń baýyn ol sýmen jibitip turatyn edi, -degen oı keldi basyna. - Átteń, ne kerek, qasymda joq ol bala! Átteń, ne kerek!"

Qarmaqtyń baýy qarıanyń ýysynan sýsı berdi, biraq endi sýyldap syrǵyǵan joq, shal tyrmysa tartyp, balyqty tejeńkiredi. Makreldiń etine beti kelip jabysqanda, jaq súıegi balyq etin ezip jiberip edi, qarıa endi basyn eptep kóterýge mursat aldy. Áýeli tizerlep boıyn jazdy da, sosyn eptep túregeldi. Qarmaqbaýdy ýysynan áli de bolsa bosata berdi, biraq tutamdap qana bosatty. Baýdyń shýmaqtalǵan jaǵyn qarańǵyda aıaǵymen baıqap kórip edi, oraýly jip áli qyrýar bar eken. Sýdaǵy jiptiń ózi de bul balyqqa biraz júk.

"Mine endi, bul jaıyn sýdan birneshe yrshyp sekirem dep, torsyldaǵyn aýaǵa toltyryp aldy ábden, - dep oılady qarıa. - Endi tereńge quldılap kete almaıdy, tuńǵıyq tereńge ketip baryp ólgende, muny úske tartyp shyǵaryp alý qoldan kelmeıtin edi. Birazdan keıin bul balyq qaıyqty shyrq aınalyp júze bastaıdy, sonda qımyldap qalýym kerek. Álginde bul nelikten bulqynyp týlady eken, á? Ashtyqtan alasurdy ma, álde qarańǵyda bir nárseden shoshydy ma? Sirá, bir qaterdi sezgen bolar. Biraq bul tynysh qana júzip kele jatqan asa kúshti balyq edi ǵoı. Ózine-óziniń senimi mol, aıdyńdy balyq sekildi kórinip edi maǵan. Álgisi ǵajap boldy!"

— Qaýip-qater degendi umytyp, óz kúshińe kóbirek sengeniń abzal, shalym, - dedi qarıa ózine.

— Balyqty jibermeı otyrǵanyńmen, qarmaqtyń baýyn ózińe qaraı bir eli de jyljytyp tarta almaısyń. Qazir jaıyn balyq qaıyqty shyrq aınalyp júze bastaıdy, soǵan ázir bol".

Shal endi qarmaqbaýdy sol qolymen ustap otyrǵan; betine myjylyp juqqan makrel etin shaıyp ketirý úshin, tómen eńkeıińkirep, oń qolymen sý ilip aldy. Júregim loblyp, álsirep qalam ba dep qaýip qylyp edi. Betin jýyp alǵan soń qolyn qaıyqtyń erneýinen salbyratyp, tuzdy sýǵa malyp, biraz ustap otyryp, siberlep kele jatqan aspanǵa qarap qoıdy. "Jaıyn balyq qazir tura kúnshyǵysqa qaraı júzip keledi. Bul onyń sharshap-talyp, endi aǵystyń yńǵaıyna yqqanynyń belgisi, - dep oılady, sálden keıin qaıyqty shyrq aınala júzýge májbúr bolady. Naǵyz jumys, mine, sonda bastalady".

Tuzdy sýda biraz ustap otyrǵannan keıin, qarıa qolyn qaıta alyp, jip qıǵan alaqanyna qarady.

— Onsha qaýipti emes eken. Alaqanynyń ashyp aýyrǵany - erkek kisige sóz be, táıiri! -dedi.

Alaqanyna jańa túsken jaraqatty aýyrtyp almas úshin qarmaqtyń baýyn oń qolymen aqyryn ǵana ustady da, qaıyqtyń ekinshi jaq erneýinen salbyratyp sol qolyn sýǵa malýǵa ońtaılandy.

— Álsiz bolsań da, jaman qyzmet etken joqsyń, - dedi shal sol qolyna. - Alaıda, meni omaqa asyra jazdaǵan sátteriń de boldy.

"Eki qolym birdeı ıkemdi bop nege týmadym eken? - dep shal jáne bir oıǵa ketti. - Sol qolymdy iske ıkemdi etip kezinde durys jattyqtyra almaǵanyma múmkin men kináli shyǵarmyn. Biraq, Qudaı kýá, eptilikke bul qoldyń ózi-aq jattyǵýyna bolatyn edi. Shynyn aıtqanda, sol qolym ótken túnde meni onsha nalyta qoıǵan joq; ázirge bir ret qana qurysty. Tek endi quryspasa eken, óıtkenshe, ony qarmaqbaýdyń birjolata qıyp túskeni artyq!"

Osy bir oı basyna kelgen mezette, shal óziniń esi aýyńqyrap otyrǵanyn túsine qaldy. Makreldiń taǵy da bir kesek etin aýyzǵa sap, júrekti jalǵap alý kerek. "Óıte almaımyn, - dedi qarıa ózine, - júregim aınyp, álsirep azap shekkenshe, oıym shatasyp, basym máńgirsin. Makreldiń etine betim jabysty, endi ol etti aýzyma salyp, shaınap juta almaımyn. Óıtkenmen de, qashan ıistenip buzylǵansha saqtaımyn, basyma qıyn-qystaý kún tusa kerek bolady. Eı, aqymaq shal! - dep sókti ózin qarıa, - júrek jalǵaǵyń kelse, qanatty balyqtyń jáne bireýi jatyr ǵoı qaıyqta".

Arshylyp-tazalanǵan, jýylǵan balyqty shal sol qolymen ilip ap, jeýge kiristi, súıegine sheıin saǵyzsha shaınap, bir talyn da qaldyrmastan, qanatty balyqty túgel jep qoıdy.

"Basqa balyqtyń qandaıynan bolsa da munyń eti juǵymdyraq, - dedi ishinen, - qandaı deseńiz de maǵan kerek nár bar munyń etinde... Mine, endi qoldan kelgen qareketimdi jasap boldym. Jaıyn endi qaıyqty shyrq aınalyp kórsinshi, túsemiz aıqasqa".

Tań qylań berdi, shal teńizge shyqqannan beri bul úshinshi ret atqan tań; osy mezgilde jaıyn da qaıyqty oraǵyta aınala bastaǵan edi.

Shal, biraq, muny qarmaqbaýdyń kólbeı sozylǵan qalpyna qarap aıyra almady. Áli qarańǵy edi, qarmaqbaý jóndi kórinbedi. Shal balyqtyń qımyly sál báseńdeı túskenin ǵana sezdi de, baýdy oń qolymen ózine qaraı eptep- eptep tarta berdi. Qarmaqbaý sozylyp, áýelgi qalpyna kep, sosyn úzile jazdap tyrsyldaı kerildi de, dereý qaıta bosap júre berdi. Sol sátte shal eńkeıip, qatty batyp turǵan baýdan ıyǵyn bosatyp aldy da, qarmaqtyń jibin ózine qaraı bir qalyppen asyqpaı ǵana jıyp tarta berdi.

Eki qolyn kere sermep qımyldady. Iyǵyna da, aıaǵyna da kúsh tústi:

— Jaıyn balyq qaıyqty oraǵyta aınalyp barady, - dedi ol, - degenmen dóńgelene bastady ǵoı, áıteýir.

Kenet qarmaqtyń baýy aýyrlaı qaldy, shal sonda da ony erkine jibermedi. Jaıyn tartynyp baýdy keıin qaraı súıredi, shal tizerleı túregelip, qarmaq jibin amalsyzdan eptep-eptep bosata bastady, baý tuńǵıyq sýǵa sińe berdi.

— Qaıyqty oraǵyta aınalyp bara jatqan jaıynnyń alystańqyraǵan tusy osy bolar, -dedi shal.

"Qarmaqtyń baýyn, múmkin, qadarynsha berik ustaıyn. Baýdy tejeı bersem, jaıyn balyq qaıyqty aınalǵan saıyn beri jaqyndaı túspek. Bir saǵat shamasynda bul balyqtyń dıdaryn da kórermin. Buǵan áýeli kúshimdi tanytaıyn, sonan soń jaıǵarmyn".

Biraq, eki saǵat ótti, jaıyn balyq qaıyqty aqyryn ǵana dóńgelene aınalyp júze berdi. Shaldyń mańdaıynan ter burshaqtap, qatty qajyp, qaljyrady. Ras, jaıynnyń qaıyqty oraı aınalǵan sheńberi birte-birte taryla tústi, sýǵa batqan qarmaqbaýdyń qazirgi qalpyna qaraǵanda, balyqtyń sý betine eptep-eptep qalqyp kóterilip kele jatqany baıqaldy.

Shaldyń kózi buldyraı bastady, shubyrǵan aqqy ter mańdaıyndaǵy, kóziniń aldyńdaǵy jaraqatty ýdaı ashytty. Kóziniń buldyraǵanyn elemedi qarıa. Qarmaqbaýdy bar kúshpen tirese tartyp otyrǵanda kózdiń buldyrap-buldyrap ketetini bar, sondyqtan eleń qylmady. Biraq, shal óziniń álsiregenin bir-eki ret anyq baıqaǵan soń kóńiline qorqynysh kireıin dedi.

"Jaza basyp, ajalym osy balyqtan bolmaq pa?" - dep ózine-ózi saýal berdi. - İstiń sáti endi kelgende múlt ketpekpin be? Jasaǵan, jar bola gór! Júz qaıtara duǵa baǵyshtaıyn ózińe. Dál qazir emes, biraq. Qazir duǵa oqýǵa mursham joq".

"Duǵany oqydy dep bilgeısiń. Keıin báribir oqımyn ǵoı", - dedi ishinen.

Onyń qos qoldap ustap otyrǵan qarmaqbaýy osy mezette dir etip, balyqtyń julqynyp qalǵany sezildi. Oqys, ári qatty julqynys edi.

"Qarmaqqa taǵylǵan symdy balyq uzyn qaıqy tumsyǵymen soǵyp ótti, - dep oılanyp qaldy shal - Onyń, árıne, óstýi kerek. Biraq bul qarekettiń sebi shamaly, qur jaraqatyn aýyrtyp, balyqtyń eriksiz sekirýi yqtımal. Al men úshin bul balyqtyń dál qazir tynysh qana júze bergeni jaqsy edi. Aýa jutý úshin sekiredi ǵoı bul, biraq sekirgen saıyn jaraqattyń orny ulǵaıyp, balyqtyń qarmaqtan sytylyp shyǵyp ketýi de múmkin-aý".

— Sekirme, balyǵym. Sekirmeshi! - dep jalyndy shal.

Biraq ony tyńdaǵan balyq joq, qarmaq taǵylǵan symǵa tumsyǵymen qaıta-qaıta uryna berdi, shal basyn shaıqap, qarmaqtyń baýyn az-azdap bosata tústi.

"Jaraqatyn aýyrta bermeıin munyń, - dedi ishinen. - Óz tánimniń aýyrǵany eshteme emes, shydarmyn. Al, balyq shydaı almas, qatty bulqynyp týlap júrer".

Birazdan soń balyq burynǵy qalpynsha qaıtadan aqyryn ǵana aınalyp júze bastady. Shal baýdy bir qalyppen ózine qaraı jıyp tarta berdi. Alaıda ózi birtúrli jaısyzdandy. Sol qolymen teńiz sýynan ilip alyp, basyna quıdy. Óstip, eki-úsh qaıyra alaqanymen basyna sý quıdy da, sonsoń jelkesin ysqylady.

— Áıteýir qolym ázir qurysqan joq, - dedi ol - Jaıyn endi kóp uzamaı sý betine qalqyp shyǵady. Áıteýir ázirshe shydap otyrmyn. Shydaýǵa tıistisiń, shalym. Tózimim jetpes degendi tipti oıyńa da alma.

Shal tizerlep otyryp, qarmaqbaýdy qaıtadan ıyǵyna saldy. "Balyq jaıymen ǵana dóńgelenip aınalyp bara jatqanda, azyraq damyldap alaıyn, sonsoń túregelermin, jaıyn beri jaqyndaı túsken kezde, qarmaqtyń baýyn tarta bastarmyn".

Ol qaıyqtyń tumsyǵyna kep birazyraq tynyǵyp alýdy nıet qyp, qarmaqbaýdy erkine qoıyp, balyqty dóńgelete júzdirip qaljyrata túskisi kelip edi. Biraq sálden keıin jip bosańsyp, balyqtyń qaıyqqa qaraı burylǵany baıqalǵan soń, shal túregelip qarmaqbaýdy eki qolymen qulashtaı tartyp, jınaı bastady.

"Ǵumyrymda dál bulaı qaljyrap kórgen joq edim,- degen oıǵa endi qarıa. - Jel de kúsheıip keledi. Balyqty qaıyqqa tıep alyp úıge qaraı qaıtqanda jel artymyzdan soǵady. Paıdasyn sonda kóremin, bul jeldiń".

— Balyq qaıyqty qaıtadan oraǵyta aınala bastaǵan kezde dem alarmyn, - dedi shal. - Dál qazir halim jap-jaqsy. Balyq endi myqtaǵanda eki-úsh aınalar, sonan soń qanjyǵama baılanar.

Shaldyń basyndaǵy qamys qalpaǵy jelkesine taman syrǵyp ketken, balyq bir qyryndaı burylyp, qarmaqbaýdy qaıtadan kere sozyp tarta jónelgende, shal áli quryp, jyǵylyp qaldy.

"Balyǵym, endi sen qımylda, - dedi ishinen, - áıteýir bir qaıyrylasyń ǵoı, sonda qaıtadan qyryma alarmyn seni".

Tolqyn kóterile bastady. Teńizdi aqyryn ǵana terbeltip qońyr jel esip tur, mundaı jel -kún raıynyń ashyq bolarynyń belgisi; úıine aman-esen tezirek jetý úshin bul shalǵa keregi de osyndaı jel

— Qaıyqty kúnbatysqa kúngeı jaqqa qaraı baǵyttaı bersem bolǵany, - dedi qart. Bizdiń up-uzyn aral turǵanda teńizde júrip adasýǵa bola ma?

Balyq qaıyqty úshinshi ret oraǵyta aınalyp bara jatqanda, shal ony anyqtap kórdi. Áýeli onyń shubatylǵan kóleńkesin kórgende, qarıa óz kózine ózi senbeı qaıran qaldy.

— Joq, bul balyqtyń munshalyq úlken bolýy múmkin emes,- dedi.

Alaıda, balyq ǵalamat zor edi, ol dál qazir sý betine taqaý júzip bara jatty, quıryǵy qaıqaıyp, sýdan joǵary kóterile berdi. Onyń úlken shalǵy oraq sekildi aıyr quıryǵynyń túsi kógildir kórindi. Balyq tómen qaraı taǵy da súńgip edi, biraq tereń boılap ketpedi. Onyń teńbildengen alyp denesin shal jaqsylap kórip aldy. Arqasyndaǵy qanaty tómen jyǵylyp, baýyryndaǵy qanaty eki jaǵyna jaıylyp, balyq aqyryn ǵana qozǵalyp bara jatty.

Ol osylaı sheńber jasaı qozǵalyp bara jatqanda shal onyń kózin de anyqtap kórdi, jaıynnyń mańynda ersili- qarsyly júzip júrgen eki sur balyqty jáne baıqady; bular -jabysqaq balyqtar edi, qarmaq jutqan jaıynnyń denesine álsin-áli qadalyp jabysa ketedi de, dereý jarq etip keıin serpiledi. Endi birde jaıynnyń kóleńke jaǵyna shyǵyp alyp kósile júzedi. Árqaısysynyń uzyndyǵy úsh fýttan artyqtaý; shapshań júzgende búkil denesi jylansha ıreleń qaǵady.

Balyqpen tynymsyz arpalysyp otyrǵandyqtan, ári bir jaǵynan kún shyjytyp, shaldyń mańdaıynan ter burshaqtady. Jaıyn týlap bulqynbaı ár aınalǵan saıyn shal qarmaqbaýdy molyraq jıyp tartyp ala berdi, balyq endi eki aınalǵan shamada qulash silter jerge taman jaqyndar da, oǵan garpýndy qadarmyn dep dámelendi.

"Jaıyndy ózime qaraı ábden jaqyndatyp tarta túskenim maqul, - dep oılady. - Jáne de

basyn kózdemeı, dál júrekten túıreýim kerek".

"Sabyr et, myǵym bol, shalym", - dedi ózine.

Balyq kelesi aınalǵan shaqta sýdan arqasy kórindi, biraq ol qaıyqtan áli de alystaý júzip kele jatyr edi. Endi bir aınalǵanda denesi sýdan edáýir kóterilip shyqty, biraq ózi qaıyqqa áli jaqyndaı qoıǵan joq. Qarmaqtyń baýyn endi azyraq tartyńqyrasa, balyqty qaıyqtyń dál irgesine jyljytyp ákelýge bolatynyn shal bilip otyr. Garpýndy mana ázirlep alǵan; oǵan taǵylǵan jińishke tros jumys sebettiń ishinde jatyr, onyń ekinshi ushy qaıyqtyń tumsyǵyndaǵy dińgekke baılanǵan.

Balyq úlken aıyr quıryǵyn bolar-bolmas qımyldatyp, baıaý aınalyp, qaıyqqa jaqyndaı berdi, túr-tulǵasy óte sulý kórindi. Shal balyqty qalaıda qaıyqqa jaqyndata túskisi kep, qarmaqbaýdy bar kúshin sap tartyp edi, balyq bir búıirine qaraı aýdaryla berip, qaıtadan túzelip, taǵy da aınalyp júze bastady.

— Ornynan qozǵalttym. Bir aýdarylyp túsýge májbúr ettim, áıteýir, - dedi shal.

Onyń taǵy da kózi buldyrap, basy aınala bastady, sonda da alyp jaıyn ilingen qarmaqbaýdy bar kúshin sap tarta berdi. "Bul jaıyndy qyrynan bir aýdaryp túsirdim ǵoı, áıteýir,- dep oılady. - Endi ony shalqasynan aýdaryp jiberermin, bálkı. Tart, jipti! -dep ámir etti eki qolyna-aıaǵym, tire meni! Basym, qyzmet ete gór! Qyzmet ete gór taǵy da! Meni sorlatqan jeriń joq edi. Bul joly balyqty shalqasynan aýdaryp túsiremin".

Shal balyqtyń qaıyqqa taman jaqyndaı túsýin kútpesten-aq, bar kúshin sap, shirene tartty qarmaqbaýdy. Jaıyn bir qyryna sál ǵana aýdaryldy da, qaıtadan túzelip, ári qaraı júze berdi.

— Sózime qulaǵyń sal, balyǵym, - dep ún qatty shal oǵan. - Sen ǵoı báribir ólesiń. Al men de ólsem, budan saǵan ne paıda?

"Búıtip eshteńe óndire almaspyn", - dep oıǵa qaldy shal. Endi sóıleýge murshasy kelmeı, tańdaıy qurǵaqsydy, qumyradaǵy sýyna jetýge dármeni bolmady. "Taǵy da bir qımyldap kóreıin. Bul joly balyqty qaıyqtyń dál irgesine súırep ákelýim kerek. Kóp tiresip otyrýǵa endi shydamaspyn", - dep oılady. - "Joq, shydaısyń, - dedi bul oıyna qarsylyq bildirip. - Sen áli de talaı teperishke shydaısyń, shalym".

Balyq kelesi aınalǵanda, shal ony garpýnmen túıreýge az-aq qalyp edi, balyq qaıtadan túzelip, ármen júzip ketti.

"Sen balyq, meni mert qylasyń-aý, sirá, - dep oılady shal - Árıne, yqtıar ózińde. Sen sekildi orasan zor, ári ásem, ári shydamdy balyqty ǵumyr boıy kórgen emen. Meıliń, óltire ber meni. Qaısymyzdy qaısymyz óltirsek te, endi maǵan báribir".

"Aqylyńnan taǵy da aljasa bastadyń, shalym! Es-aqylyń bútin bolýy kerek-ti. Esińdi jı da, basqa túsken azapty ne adamsha kóter... ne balyqsha shyda", - dep oıyn jalǵastyrdy.

— Al, basym, máńgirme, qane, kórset qyzmetińdi. Kórset deımin! - dedi aqyryn ǵana, óz daýsy ózine zorǵa estilip.

Bir qalyppen júzip, balyq taǵy da eki aınaldy.

"Ne isteýim kerek? - dep oılady shal. Balyq jaqyndaı berip, qaıtadan ári qaraı júze jónelgen saıyn qarıa bir túrli aqylynan aljasqan sekildenedi. - Ne isteýim kerek? Al, taǵy da bir baıqap kóreıin".

Ol taǵy da qımyldap kórip edi, kóziniń aldy buldyrap ketti, sonda da áıteýir balyqty shalqasynan aýdaryp túsirgen edi. Biraq balyq qaıta aýnap, úlken aıyr quıryǵyn jaıqaı qozǵap, ári qaraı aqyryn júze jóneldi.

Shaldyń qoly saldyrap, kóz aldy buldyrap otyrsa da: "Taǵy da bir baıqap kóreıin",-dedi ózine dem berip:

Ol taǵy da áreket qyp edi, balyq bul joly da syrǵyp ketti.

"Á, solaı ma?"-dedi qarıa, balyqtyń álsireı bastaǵanyn ishi sezdi. - Taǵy da bir baıqap kóreıin seni".

Ol boıyndaǵy qýatyn jıyp, bar qaıratyna minip, aıqasqa qaıta kiriskende, balyqty bir qyryna aýdaryp túsirdi. Jaıyn endi jantaıyp júzdi, uzyn qaıqy tumsyǵy qaıyqqa tıe jazdap keledi; ol tipti qaıyqqa qatarlasyp ta qaldy; bitimi jalpaq kelgen, túsi kúmisteı jyltyraǵan, búıirinde kógildir jolaǵy bar bul balyq shalǵa eren úlken kórindi.

Qarıa qarmaqbaýdy tastaı berip, tabanymen basty da, qolyna garpýndy ala salyp, shalqaıa berip, bar pármenimen balyqqa siltep qaldy; jaıynnyń baýyr qanatynyń artqy jaǵynan dál búıirine qadady garpýndy. Úshkir temir balyqtyń jumsaq etine kirsh etip qadalǵan soń, shal ony endi bar salmaǵyn sala ıterip, boılata berdi.

Balyq sonda ǵana yshqynyp qaldy, búıirine ajal naızasy qadalyp tursa-daǵy óziniń zor tulǵasyna, ásemdigi men qýatyna beıne masattanǵandaı joǵary yrǵydy. Qaıyq pen shaldyń ústinde - aýada bir sát asylyp turǵandaı boldy da, teńizge qaıta kúmp berip qulaǵanda shaldy da, qaıyqty da sýǵa kómip ketti.

Shal álsirep, eseńgirep qaldy, kózine túk kórinbedi. Garpýnnyń baýyn bosatyp, jaraly qolymen abaılap qana ustady; kóziniń aldyńdaǵy tuman seıilgen shaqta ol, baýyry jaltyrap, shalqasynan sulap jatqan balyqty kórdi. Arqa jaǵynan garpýnnyń saby shoshaıyp kórinip tur, balyqtyń jatqan jeri qyzyl ala qan. Qan áýeli qoshqyldanyp, tereńde qaptaı júzgen qalyń balyq shoǵyryndaı qaraýytyp kórindi de, birte-birte ydyraı jaıylyp, aspandaǵy túıdek-túıdek bultqa uqsady. Appaq kúmisteı jaıyn balyq tolqynda aqyryn ǵana terbetilip jatty.

Shal qashan kózi buldyraǵansha, odan janaryn taıdyrmady. Kóziniń aldy qaıtadan tumandana bastaǵanda, ol garpýnnyń baýyn dińgekke eki qaıyra orady da, basyn qolyna súıedi.

"Bu basyma ne boldy meniń? — dedi ol, qaıyqtyń tumsyq jaq taqtaıyna mańdaıyn tirep, - qart adammyn ǵoı, qatty qaljyrap qaldym. Maǵan týysymnan da qymbat jaıyn balyqty óltirip tyndym-aý, áıteýir; endi munyń qara jumysy ǵana qaldy.

Balyqty tuzaqtap, qaıyqqa tirkep alý úshin arqanymdy ázirleıin. Qasymda serigim bolǵanda da báribir, bul jaıyndy qaıyqqa tıemes edik, óıtsek qaıyqtyń ishin sý alyp keter edi. Sýdy birdeme ǵyp tóger de edik, biraq munshalyq aýyr júkti qaıyq báribir kótere almaıdy ǵoı. Áýeli kerek-jaraǵymdy túgel saılap alaıyn, sosyn jaıyndy beri taqaı tartyp, qaıyqqa myqtap turyp baılaıyn da, jelkendi kóterip ap jónep bereıin".

Ol jipti jaıynnyń jelbezeginen ótkizip, ushyn aýzynan shyǵaryp ap, balyqtyń basyn qaıyqtyń tumsyǵyna taqap baılaý úshin ony ózine qaraı tartty.

"Jaqsylap turyp qarap alaıynshy, ózi qandaı balyq eken? - dep oılady. - Bu balyq - óz qazynam ǵoı. Biraq, buǵan sondyqtan ǵana jaltaqtap otyrǵam joq. Garpýndy búıirine boılata súńgitkenimde, temirdiń ótkir ushyn júregine darytsam kerek. Já, tarta tús beri qaraı, baıla bekitip. Qaıyqqa jaqsyraq janastyrý úshin quıryǵyna da tuzaǵyńdy ilip, beline de jibińdi orap alyp shandyp tasta".

— Al, qartym, qımylda, - dedi shal ózine-ózi, sosyn qumyradaǵy sýdan azdap qana bir jutty. - Shaıqas tynǵanmen, endigi qalǵan qara jumysynyń ózi de bastan asyp jatyr.

Shal aspanǵa qarady, sosyn kózin balyqqa aýdardy. Kúnniń kózine de abaılap bir qarap qoıdy. "Kún tústen aýyp bara jatyr. Jel kúsheıip keledi. Qarmaqbaýdyń úzikterin dál qazir jamap-jalǵaýdan paıda joq. Úıge barǵan soń serik balam ekeýmiz retteımiz muny".

— Balyǵym, jaqyndaı tús bermen qaraı! Balyq onyń sózine qulaq asa qoımady. Tolqyndanǵan teńiz betinde tynysh qana terbetilip jata berdi, shal qaıyǵymen ózi jaqyndady oǵan.

Qasyna taqaý baryp, qaıyǵynyń tumsyǵy balyqtyń basyna qatarlasa bergende, jaıynnyń eresen úlkendigine shal taǵy da qaıran qaldy. Ol garpýnnyń baýyn dińgekten sheship alyp, balyqtyń jelbezeginen ótkizip tumsyǵyna bir orady, sonsoń jipti jelbezekten qaıta ótkizip ákep tumsyǵyn taǵy da bir shandyp tas qyp túıdi de, dińgekke aparyp baılady. Endi balyqtyń quıryǵyn qaıyqqa taqap baılaý úshin jipten kesip alyp, qaıyqtyń art jaǵyna taman bardy. Jaıynnyń túsi dál qazir taza kúmisteı jaltyrap jatty, búıirindegi jolaqtary quıryǵy reýishti kógildirlenip kórindi. Jolaqtarynyń jalpaqtyǵy - kere qarys, kózderi - sharadaı.

— Muny basqadaı tásilmen óltirýge laj bolmady, - dedi.

Ol qumyrasyn alyp, sý iship es jınady. Aqylynan aljaspasyn bildi endi, oıy sergip qaldy. "Bul balyqtyń salmaǵy jarty tonnadan kem soqpas, múmkin odan asyp ta túser", -dep oılady. Balyqtyń salmaǵy sol jarty tonnanyń úshten eki bóligindeı shyqqannyń ózinde de, eger ettiń qadaǵyn otyz sentten satsa, bul shal qansha aqsha tabar edi?

— Qolǵa qaryndash almaı esepteý múmkin emes. Aýyzsha qaǵyp tastaýǵa tyń mı kerek, -dedi shal.

Alaıda, uly Dı Madjıo kórse, ol maǵan súısiner edi búgin. Meniń ókshemniń aýyratyn múıizi joǵy ras. Degenmen de qolym men arqam qatty syzdap aýyrdy.

Ókshedegi múıiz degenniń ózi ne nárse eken? Mundaı múıiz bizde de bar bolar, tek ony biz baıqamaıtyn shyǵarmyz. Shal jaıyndy qaıyqtyń aldyńǵy, artqy dińgekterine jáne kisi otyratyn arqalyǵyna berik bekitip baılady. Balyqtyń ǵalamat iriligi sonshalyq, óz qaıyǵy úlken bir kemege tirkelgen ispetti kórindi shalǵa. Qarıa jiptiń shetinen kesip aldy da, jaıynnyń aýzy ashylyp ketpesin dep, hám júzýge jeńil bolsyn dep, onyń astyńǵy ıegin súıir tumsyǵyna jabystyra tańyp tastady. Sodan soń kindik dińgekti turǵyzyp, jelkendi kóterdi. Jelkendi jel kernep, qaıyq alǵa jyljydy, shal qaıyqtyń artqy jaǵyna jantaıa jatyp, ońtústik-batysqa qaraı júze jóneldi.

Ońtústik-batystyń qaı jaqta ekenin aıyrý úshin qarıaǵa kompastyń qajeti joq edi. Tústikten esken jeldiń baǵytyn baıqap, jelkenniń jelge qalaı kerilgenin kórse,- osynyń ózi de jetkilikti oǵan. "Kishkentaı qarmaǵymdy, ushyna jyltyraǵan zat shanshyp, sýǵa salyp kórsem qaıtedi, múmkin jyltyraqqa umtylyp, kishigirim bir balyq qaýyp qalar, -dep oılady shal, - sondaı bir balyq ustamasam, qorek qylar esh nársem joq. Biraq qarmaqtyń ushyna iler jyltyraqty taba almady, al, jáshiktegi shabaqtar ıistenip ketken edi. Qalyń sary baldyrdyń tusynan óte bergende shal bagormen baldyrdan ilip alyp, qaıyqtyń ishine silkip qalyp edi, usaq shaıandar domalap tústi. Búrgeshe sekirip, jybyrlaı qashty. Shal bulardyń bastaryn julyp tastap, aýzyna salyp, asyqpaı shaınap jeı bastady. Bul shaıandar up-usaq bolsa da asa dámdi, ári óte sińimdi bolatynyn qarıa biletin.

qumyrada áli de azdaǵan sý qalyp edi, shaıandardy jep bolǵannan keıin, shal sol sýdan bir jutty.

Keıbir kedergiler kezikse de, qaıyq jaqsy júzip kele jatty, shal rýmpeldi shyntaǵymen tirep, qaıyqty baǵytynan aýdarmaı turalap otyrdy. Soǵyp alǵan balyǵyna kózi qaıta-qaıta túse beredi; osy túsim emes pe degendeı alaqanyna qarap, arqasyn qaıyqtyń búıirine tıgizip baıqap, bári de óńi ekenin sezindi. Alyp balyqty garpýnmen túırep, janyn salyp aıqasqan shaǵynda, áli quryp, kózi qaraýytyp ketip edi, sonda osynyń bári de oǵan kórgen tús sıaqtanǵan. Jaıyn balyq sýdan yrǵyp shyǵyp, joǵary kóterile sozylyp, sereıe qulap bara jatqan mezette, shal bir ǵalamat kórgendeı, óz kózine ózi senbeı tańyrqap qalǵan. Ras, onda kózi buldyrańqyrap ketken edi, al qazir jaqsy.

Jaıynnyń qanjyǵaǵa baılanǵanyna kóńili endi sendi, qolynyń, arqasynyń syzdap aýyryp turǵany da túsi emes ekenin anyq bildi. "Qoldyń jaraqaty tez jazylady,- dep oılady qarıa - Jaraqat túsken jerine kir qonbasyn dep, qolymdy sýǵa salyp qanyn biraz aǵyzdym, teńizdiń aqqy sýy jaraǵa shıpa. Budan artyq em joq. Tek oıym shataspasa eken! Eki qolym óz qyzmetin atqardy, qaıyq ta jaqsy júzip kele jatyr. Balyqtyń aýzy jumýly, quıryǵyn bulǵańdatpaı túzý ustap keledi, ekeýmiz dál bir aǵaıyndy sıaqtanyp qatarlasa júzip kele jatyrmyz".

Shaldyń oıy taǵy da shatasa bastady. "Úıge qaraı balyqty men ákele jatyrmyn ba, álde meni ol súırep kele jatyr ma? - degen oı keldi basyna. - Balyqty qaıyqtyń artyna baılap alyp, súıretip kele jatsam, áńgime basqa. Nemese ol qaıyǵymnyń ishinde sereıip jatsa bir sári. Al qazir bul ekeýmiz birimizge birimiz myqtap turyp qosaqtalyp alyp, qatarlasa júzip kelemiz. Á meıli, ózine jaqsy bolsa meni osy balyq-aq jetelep tarta bersin. Men qýlyqpen ǵana aılamdy asyrdym ǵoı, al bul maǵan esh qastandyq oılaǵan joq edi".

Qaıyq júze berdi, júze berdi, shal qolyn aqqy sýǵa malyp qoıyp, oıym endi shataspasa eken dep tyrysyp baqty. Túıdek-túıdek aq bult shyrqaý bıikte jóńkilip, odan ári alashabyr sharby bult qalqyp bara jatty, jeldiń túni boıy basylmasyn shal ishinen sezip otyr. Osyny ustaǵanym shyn ba, túsim emes pe degendeı alyp balyqqa álsin-álsin qarap qoıady.