InfoHub Logo

Túrkıa Somalıde óz ǵarysh aılaǵyn turǵyzýdy bastady: prezıdent Rejep Taııp Erdoǵan 2025 jylǵy 31 jeltoqsanda Ankarada ótken brıfıńte jobanyń iske qosylǵanyn málimdedi. Ekvatorǵa jaqyn aımaq, shyǵysqa qaraı keń teńiz dálizi jáne jyl boıǵy qolaıly aýa raıy bul bastamany Túrkıanyń komersıalyq jáne qorǵanystyq ushyrý ambısıalary úshin jańa tirekke aınaldyrýy múmkin.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Anons jáne alǵashqy derekter

Málimdeme Somalı prezıdenti Hasan Sheıh Mahmýdtyń Ankaraǵa sapary aıasynda jasaldy. Baykar kompanıasynyń basqarma tóraǵasy Selchýk Baıraktardyń aıtýynsha, Túrkıa muhıtqa shyǵatyn alań arqyly ushyrý múmkindigine qol jetkizedi. Onyń sózinshe, Somalıde Túrkıaǵa tıesili shamamen 30×30 km aýmaq bólingen, al ekvatorǵa jaqyn jaǵalaý aımaqtary raketa ushyrý úshin álemde sanaýly jerlerdiń qataryna jatady.

Ankaranyń ǵaryshtaǵy qadamdary sońǵy onjyldyqta údeı tústi: 2018 jyly Túrik ǵarysh agenttigi quryldy, 2021 jyly ulttyq ǵarysh baǵdarlamasy jarıalandy, al 2024 jyly alǵashqy túrik astronavty Alper Gezeravdjy orbıtaǵa ushty.

Nege Túrkıa aýmaǵynan ushyrý qıyn?

Túrkıanyń geografıalyq orny orta endikterde ornalasqandyqtan, ekvatorlyq jáne tómengi okolozemdik orbıtalarǵa ushyrýda Jerdiń aınalý jyldamdyǵyn tolyq paıdalaný múmkindigi shekteledi. Bul – kóp otyn, az paıdaly júk jáne joǵary shyǵyn degen sóz. Buǵan qosa, áýe-tasymal túıinine aınalǵan eldiń tyǵyz áýe jáne jerústi qozǵalysy, halyq kóp shoǵyrlanǵan aýmaqtar, teńizge qaraı qaýipsiz dálizderdiń tapshy bolýy turaqty komersıalyq ushyrýlarǵa kedergi keltiredi.

Nege dál Somalı?

Somalı – Afrıkadaǵy eń uzyn jaǵalaý syzyǵy bar el; shyǵysy men ońtústigin Úndi muhıty, soltústigin Aden shyǵanaǵy shaıyp jatyr. Ekvatorǵa jaqyn aımaqta Jerdiń syzyqtyq aınalý jyldamdyǵy shamamen 1670 km/saǵ quraıdy – shyǵysqa qaraı ushatyn zymyrandarǵa bul «tabıǵı serpin» beredi. Sondaı-aq muhıt ústindegi myńdaǵan shaqyrymdyq bos dáliz satylardyń qulaý qaýipin azaıtyp, ushyrý qaýipsizdigin arttyrady, al aýa raıynyń turaqtylyǵy jyl boıy terezelerdi keńeıtedi.

Túrkıanyń ónerkásip jáne tehnologıa mınıstri Mehmet Fatıh Kadjırdiń dereginshe, tehnıkalyq-ekonomıkalyq zertteýler Somalıdi tehnıkalyq, ekonomıkalyq jáne strategıalyq turǵydan tıimdi núkte retinde kórsetken. Teorıalyq turǵyda Túrkıa aýmaǵynan da ushyrýǵa bolady, biraq Somalıdegi sharttar pılotırýemdy mısıalar úshin de utymdyraq.

Qurylys qaı kezeńde?

Mınıstr Kadjırdiń málimdeýinshe, ǵarysh aılaǵynyń TEN-i men jobalaý jumystary aıaqtaldy, alǵashqy qurylys kezeńi bastaldy. Joba Ulttyq ǵarysh baǵdarlamasyndaǵy «Uzaya Erişim ve Uzay Limanı» baǵytyna engizilgen jáne ony ónerkásip jáne tehnologıa mınıstrligi Túrik ǵarysh agenttigimen (TUA) jáne múddeli memlekettik qurylymdarmen birlese úılestiredi.

Óndiris ekojúıesi jáne tasymaldaǵyshtar

Somalıdegi aılaqty túrik kompanıalary belsendi paıdalanbaq. Roketsan mıkrospýtnıkterdi (100 kg jáne odan joǵary) 400 km bıiktiktegi orbıtaǵa shyǵara alatyn MUFS júıesin ázirlep jatyr. DeltaV Space Technologies SORS tasyǵyshtarymen ilgerilep keledi. TUSAŞ ózderiniń Şimşek-1 jáne Şimşek-2 júıelerimen 400–1500 kg paıdaly júktemeni ushyrýdy josparlaýda. Sonymen qatar Fergani Space zymyran jáne óz spýtnık jobalaryn damytyp otyr. Bul ınfraqurylym Túrkıaǵa tolyq otandyq tizbekpen ushyrýǵa jol ashady.

Navıgasıadaǵy táýelsizdik

Baykar kompanıasy «Ulug Bey» ataýymen jahandyq pozısıalaý júıesin ázirleýde. Jobanyń maqsaty – dáldigi joǵary, bógetterge tózimdi pozısıalaý, navıgasıa jáne ýaqytty sınhrondaý qyzmetterin áskerı jáne azamattyq sektorǵa usyný. Kompanıa ókilderi mundaı júıe spýtnık sıgnalyn buǵattaý ne jańylystyrý jaǵdaıynda strategıalyq táýelsizdik beredi dep esepteıdi.

Ankara–Mogadısho áriptestiginiń negizi

Ekijaqty seriktestiktiń irgesi 2011 jyly Erdoǵannyń Somalıge tarıhı saparynan keıin bekı tústi. Sodan beri Túrkıa ınfraqurylym, energetıka, kómirsýtek barlaý-óndirý, agroónerkásip jáne balyq sharýashylyǵyna ınvestısıa quıýda. 2017 jyldan beri Mogadıshodaǵy TURKSOM bazasy somalılik kúshterdi daıarlaıdy, al arnaıy maqsattaǵy bólimder túrik úlgisimen jabdyqtalyp, oqytylýda.

Aımaq úshin neni bildiredi?

Ekvatorǵa jaqyn jańa aılaq Túrkıaǵa tómen qunmen aýyr júktemeli ushyrýlarǵa jol ashyp, jahandyq komersıalyq naryqqa qyzmet kórsetý áleýetin arttyrady. Bul Ortalyq Azıadaǵy Baıqońyr men «Báıterek» sıaqty alańdarǵa tikeleı «almastyrý» emes, biraq ekvatorlyq orbıtalarǵa ushyrýda aımaqtyq básekelestik týǵyzatyn jańa oıynshynyń paıda bolǵanyn ańǵartady.