Photo: Juan Pablo Serrano (https://www.pexels.com/@juanpphotoandvideo) / Pexels
الاشوردالىقتار: قاھارماندار ما، الدە تىڭشىلار ما؟ قۇپيا مۇراعاتتار اشىلدى
جاقىندا قۇپياسى اشىلعان قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇجاتتارىنا سۇيەنگەن تاريحشىلار الاش-وردا قوزعالىسىنىڭ جاڭا قىرلارىن اشۋدا. بۇل جاڭالىقتار مەن تاريحي دەرەكتەردى زەرتتەگەن JURT YouTube ارناسىنىڭ سيۋجەتىنەن بەلگىلى بولدى.
بۇل تۋرالى Infohub.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.
الاشوردادان كەيىنگى قارسىلىق
الاش-وردا تاراتىلعاننان كەيىن دە كەڭەس وكىمەتىنە قارسىلىق توقتاماعان. ول ءارتۇرلى فورمادا جالعاسىپ، ۇزاق ۋاقىت بويى رەسمي تاريحنامادان تىس قالدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قايىربولات نۇرباي 35 جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاقستان تاريحىن زەرتتەپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ونىڭ عىلىمي جۇمىسى 1920 جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان.
«ەگەر مۇراعات قۇجاتتارىنا مۇقيات قاراساق، كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن دە قارسىلىقتىڭ جويىلماعانى انىق كورىنەدى. ول جاسىرىن تۇردە جالعاسىپ، بايقالماي قالعانىمەن، توقتامادى»، – دەيدى تاريحشى.
ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ سەبەپتەرى
پروفەسسور نۇربايدىڭ ايتۋىنشا، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باستى سەبەبى – كەڭەس وكىمەتىنىڭ رەپرەسسيالىق ساياساتى بولدى. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ، مۇلىكتى تاركىلەۋ جانە ۇلتتىق بەلگى بويىنشا قۋدالاۋلار حالىقتىڭ جاپپاي نارازىلىعىنا جول اشتى.
«بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى جاسىرىن كۇرەس ەدى. قۇجاتتاردا ۇلتتىق ۇيىمدار مەن پارتيالار قۇرۋ تۋرالى ناقتى ايتىلعان. بۇل ەندى ستيحيالىق ەمەس، ۇيىمداسقان قوزعالىس بولدى»، – دەيدى نۇرباي.
ءۇمىت پەن ءۇزىلىس
العاشقى جىلدارى قازاق ەليتاسىنىڭ ءبىر بولىگى جاڭا وكىمەتپەن ديالوگ پەن رەفورمالارعا ءۇمىت ارتىپ، ىنتىماقتاسۋعا تىرىستى. الايدا، زەرتتەۋشى اتاپ وتكەندەي، ورىندالماعان ۋادەلەر بۇل بايلانىستى ءۇزىپ، قارسىلىققا ۇلاسۋىنا سەبەپ بولدى.
«كوپشىلىگى كەڭەس وكىمەتى جەڭىلدىكتەر جاسايدى دەپ شىنداپ سەندى. ءبىراق ۋادەلەردىڭ ورىندالمايتىنى جانە حالىقتىڭ الدانىپ جاتقانى بەلگىلى بولعاندا، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس باستالدى»، – دەيدى تاريحشى.
جاسىرىن ورتالىقتار مەن بۇلىكتەر
ەل بويىنشا جاسىرىن ورتالىقتار، زاڭسىز سەزدەر مەن ايماقتىق ۇيىمدار جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ قىزمەتىن كوبىنە رۋلىق نەمەسە ءدىني قۇرىلىمدار رەتىندە جاسىردى.
«رەسمي تۇردە بۇل رۋارالىق كۇرەس سياقتى كورىندى، ءبىراق شىن مانىندە بۇل – تاۋەلسىز بۋرجۋازيالىق، تۇركى-مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرۋ جولىنداعى جاسىرىن كۇرەس بولدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ول.
تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە، جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن جاسىرىن جۇمىس 1929–1931 جىلدارداعى اۋقىمدى بۇلىكتەرگە نەگىز بولدى. بۇل كەزەڭ فيليپپ گولوششەكيننىڭ بيلىككە كەلۋىمەن جانە زورلاپ ۇجىمداستىرۋمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
«ەڭ ءىرى بۇلىك – سوزاق بۇلىگى. وندا شتابتار قۇرىلىپ، حاندار سايلانىپ، كوتەرىلىسشىلەر ارمياسى جاساقتالدى. بۇل ەندى ستيحيالىق ەمەس، دايىندىقپەن وتكەن قوزعالىس ەدى»، – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
رەپرەسسيالاردىڭ سەبەبى
1937–1938 جىلدارداعى جاپپاي رەپرەسسيالار تۋرالى ايتا وتىرىپ، قايىربولات نۇرباي ولاردىڭ جاسىرىن قارسىلىقتىڭ اۋقىمى مەن دەڭگەيىنە جاۋاپ رەتىندە بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«كەڭەس وكىمەتى سوقىر سەزىممەن ارەكەت ەتپەدى. بارلاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى، ستالينگە باياندالدى. مىنە، وسى كەڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستان تۋىنداعان قورقىنىش رەپرەسسيالاردىڭ قاتال بولۋىنا سەبەپ بولدى»، – دەيدى ول.
تاريحي ساباق
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، بۇل وقيعالاردى ءتۇسىنۋ عىلىم ءۇشىن عانا ەمەس، قازىرگى قوعام ءۇشىن دە ماڭىزدى.
«بۇل – ۇلكەن ساباق. بيلىك تە، حالىق تا بۇدان ساباق الۋى كەرەك. بيلىك قوعام پىكىرىن تىڭداۋى ءتيىس. شىندىعى جوق تاريح – تاريح ەمەس»، – دەپ قورىتىندىلادى پروفەسسور قايىربولات نۇرباي.
-
ۆ كازاحستانە پرينياتى ۆاجنىە يزمەنەنيا ۆ فارماسيەۆتيچەسكوي وتراسلي: وتمەنەن ندس نا سوسيالنو زناچيمىە ي رەدكيە لەكارستۆا، چتو دولجنو سنيزيت يح ستويموست دليا ناسەلەنيا.
-
Newly declassified documents shed light on the complex history of the Alashorda movement، challenging previous narratives and revealing its post-dissolution resistance.
